III CZP 14/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 14/13

POSTANOWIENIE

Dnia 5 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Państwowe Gospodarstwo Leśne

Lasy Państwowe - Nadleśnictwo G.

przeciwko K. S. sp. z o.o. w S.

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 kwietnia 2013 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 5 listopada 2012 r.,

„Czy dopuszczalne jest na etapie postępowania apelacyjnego,

w razie stwierdzenia, że za Skarb Państwa będący powodem

wszystkie czynności procesowe podejmował organ jednostki

organizacyjnej Lasów Państwowych, z której działalnością nie

wiąże się dochodzone roszczenie, wskazanie przez sąd drugiej

instancji właściwej jednostki?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 marca 2012 r. Sąd Rejonowy w S. uwzględnił

powództwo Skarbu Państwa - Nadleśnictwa G. skierowane przeciwko K. S. spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością o zapłatę kwoty 3.401,01 złotych z ustawowymi

odsetkami tytułem kary umownej zastrzeżonej w umowie kupna - sprzedaży z dnia

21 grudnia 2009 r. zawartej pomiędzy pozwaną spółką a Skarbem Państwa, w

którego

imieniu

występowała

inna

jednostka

organizacyjna

a

mianowicie

Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe – Dyrekcja Generalna Lasów

Państwowych reprezentowana przez Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych.

W umowie tej zapisano, że Dyrektor Generalny działa w imieniu jednostek

organizacyjnych Lasów Państwowych. W uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy

przyjął, że dochodzone roszczenie wiąże się z działalnością Nadleśnictwa G.

albowiem dochód ze sprzedaży miały czerpać nadleśnictwa.

Przy rozpoznaniu sprawy, na skutek apelacji strony pozwanej, Sąd

Okręgowy w S. powziął wątpliwość, czy w przypadku stwierdzenia, dopiero na

etapie postępowania apelacyjnego, że dochodzone roszczenie nie jest związane z

działalnością jednostki organizacyjnej Lasów Państwowych, która wykonywała

dotychczas czynności procesowe, dopuszczalne jest wskazanie przez sąd drugiej

instancji

właściwej

jednostki.

Wątpliwość

sformułowana

w

uchwale

o przedstawieniu Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego

wiązała się ze stwierdzeniem przez Sąd Okręgowy, że nie ma podstaw

do przyjęcia, że dochodzenie kary umownej z umowy zawartej przez Dyrektora

Generalnego Lasów Państwowych jest roszczeniem związanym z działalnością

Nadleśnictwa G.

Według Sądu Okręgowego, rozważania dotyczące skutków wskazania

niewłaściwej jednostki organizacyjnej jako statio fisci Skarbu Państwa zwykle

koncentrują się na sytuacji Skarbu Państwa jako pozwanego. W tym zakresie

dominuje pogląd, że w razie wskazania przez powoda jednostki organizacyjnej

pozwanego Skarbu Państwa, z której działalnością nie wiąże się dochodzone

roszczenie, sąd powinien z urzędu ustalić właściwą jednostkę, przy czym

uzupełnienie braku w zakresie prawidłowego określenia strony pozwanej powinno

nastąpić nie w trybie wezwania do wzięcia udziału w sprawie (art. 194 § 3 k.p.c.),

lecz w płaszczyźnie właściwej reprezentacji

uregulowanej w art. 67 § 2 k.p.c.

(tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 11 stycznia 1974 r., II CR 685/73, OSNC

1975, nr 1, poz. 10; z dnia 17 marca 2010 r., II CSK 393/09, niepubl.).

Sąd Okręgowy wskazał,

że w takiej

sytuacji

odwołując się

trudno

byłoby

do

piśmiennictwa

odmówić

żądaniu

i orzecznictwa,

właściwej

jednostki

organizacyjnej powtórzenia dotychczasowego postępowanie w całości lub w części.

Powyższe uzasadnia wątpliwość co do dopuszczalności „wprowadzenia innego

statio fisci dopiero w postępowaniu apelacyjnym.

Według Sądu Okręgowego, konieczność wskazania właściwego statio fisci

zachodzi nie tylko wówczas, gdy Skarb Państwa jest pozwanym. Obowiązek

czuwania nad tym, aby Skarb Państwa był reprezentowany w sposób prawidłowy

obciąża sąd również wtedy, gdy Skarb Państwa jest powodem. O ile wymaganie

określenia właściwego statio fisci można usprawiedliwić potrzebą zapewnienia

Skarbowi Państwa możności obrony jego praw, gdy Skarb Państwa jest pozwanym,

o tyle kwestia ta, gdy Skarb Państwa jest powodem powinna być rozważana

w aspekcie równości stron. Sąd Okręgowy jeszcze raz podkreślił, że chodzi nie tyle

o rozstrzygnięcie, czy w ogóle wskazanie właściwej jednostki organizacyjnej jest

dopuszczalne, ale czy jest to dopuszczalne w fazie postępowania apelacyjnego.

Zasada

równości

stron

procesu

oznacza,

że

strony

muszą

posiadać

zagwarantowaną jednakową możliwość obrony swoich interesów. Według Sądu

Okręgowego problematyczne wydaje się zachowanie tej zasady, gdy wskazanie

właściwego statio fisci po stronie Skarbu Państwa jako powoda, ma nastąpić

dopiero w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Instytucja zagadnienia prawnego ma charakter wyjątkowy, gdyż ingeruje

w niezawisłość sędziowską, co wymaga ścisłej interpretacji normy dopuszczającej

podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały. Dlatego, poza innymi warunkami

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 2011 r., III CZP 110/10,

niepubl.), pytanie sądu drugiej instancji musi dotyczyć zagadnienia budzącego

rzeczywiście poważne wątpliwości (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09, niepubl., z dnia 8 sierpnia 2012 r., III CZP

43/12, niepubl.) a jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla rozpoznania wniesionego

środka odwoławczego.

Uzasadniając

związek

przedstawionego

zagadnienia

prawnego

z rozpoznawaną sprawą Sąd Okręgowy stwierdził jedynie, że roszczenie jakiego

dochodzi Skarb Państwa wynika z umowy, którą zawarł Dyrektor Generalny Lasów

Państwowych, a pomimo zapisu w umowie, że została ona zawarta w imieniu

jednostek organizacyjnych Lasów Państwowych, nie zostały przedstawione dowody

na istnienie upoważnienia tych jednostek. To stwierdzenie nie jest wystarczające do

przyjęcia istnienia związku przedstawionego zagadnienia z rozstrzygnięciem Sądu

Apelacyjnego. Brak jest zwłaszcza dostatecznych ustaleń i pogłębionych rozważań,

dotyczących procedury zawarcia i wykonania przedmiotowej umowy oraz pozycji

i roli jaką w jej wykonaniu miały odgrywać inne, nieposiadające osobowości

prawnej, jednostki organizacyjne uprawnione do reprezentacji Skarbu Państwa

wymienione w art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 4 ustawy z dnia 28 września 1991 r.

o lasach (jedn. tekst Dz. U. z 2011 r., Nr 12, poz. 59 ze zm. – dalej jako ustawa

o lasach, zob. też uzasadnienie wyroku Sądu najwyższego z 14 września 2006 r.,

III CSK 59/06, niepubl.). Zgodnie z tymi przepisami, lasami stanowiącymi własność

Skarbu Państwa zarządza Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe

nieposiadające osobowości prawnej, którego jednostki organizacyjne wymienione

w ustawie reprezentują Skarb Państwa w stosunkach cywilnoprawnych, każda

w zakresie swojego działania. Zgodnie z art. 4 ust. 3 ustawy o lasach, w ramach

sprawowanego zarządu Lasy Państwowe prowadzą gospodarkę leśną oraz

gospodarkę

gruntami

i

innymi

nieruchomościami

oraz

nieruchomościami

związanymi z gospodarką leśną. Z kolei w art. 6 ust. 1 pkt 1 tej ustawy za

gospodarkę leśną uznaje się działalność leśną w zakresie urządzania, ochrony

i zagospodarowania lasu, utrzymania i powiększania zasobów i upraw leśnych,

gospodarowanie zwierzyną, pozyskiwania - z wyjątkiem skupu - drewna i innych

produktów leśnych a także sprzedaż tych produktów a zatem także sprzedaż

drewna. Zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy o lasach w nadleśnictwie gospodarkę leśną

prowadzi samodzielnie nadleśniczy, który też reprezentuje Skarb Państwa

w stosunkach cywilnoprawnych w zakresie swojego działania. W związku

z przytoczoną regulacją dotyczącą zadań Skarbu Państwa w odniesieniu do lasów

państwowych wymaga podkreślenia, że zawarte w art. 67 § 2 k.p.c. odwołanie do

„związku

z

działalnością”

danej

jednostki

organizacyjnej

z

dochodzonym

roszczeniem wskazuje na szerokie rozumienie tego określenia (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 582/10, niepubl. oraz postanowienie

z dnia 10 lutego 2011 r., IV CSK 272/10, niepubl.). Przewidziane w art. 67 § 2 k.p.c.

kryterium

wyboru jednostki reprezentującej Skarb Państwa ma charakter

materialnoprawny.

Dochodzone

roszczenie

może

pozostawać

w

związku

z działalnością więcej niż jednej jednostki organizacyjnej. Niezależnie od wielości

państwowych jednostek organizacyjnych, z których działalnością wiąże się

dochodzone roszczenie, stroną postępowania jest zawsze Skarb Państwa, który

zgodnie z treścią art. 33 k.c. jest osobą prawną. Skarb Państwa jest również stroną

umowy, z której wywodzone jest roszczenie.

Drugie z wymienionych wyżej wymagań polega na tym, że zagadnienie

przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia musi budzić poważne

wątpliwości pytającego Sądu. Przymiotnik kwalifikujący oznacza, że w razie

powstania wątpliwości pierwszego stopnia, tj. zwykłych, sąd odwoławczy

obowiązany jest rozwiązywać je we własnym zakresie (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 9 kwietnia 2010 r., sygn. akt III CZP 17/2010, niepubl. z dnia

12 października 2005 r., III CZP 68/05, niepubl. ). W postanowieniu z dnia 29

października 2009 r. (sygn. akt III CZP 74/09, niepubl.) Sąd Najwyższy podkreślił,

że nie jest jego zadaniem zastępowanie sądów powszechnych w orzekaniu,

poprzez

dokonywanie

zwykłej,

przynależnej

każdemu

sądowi

interpretacji

przepisów, z wykorzystaniem wiedzy, jaką niosą same przepisy oraz ich rozumienie

w dotychczasowym orzecznictwie i doktrynie prawa.

W związku z tym trzeba zważyć, że Sąd Najwyższy wielokrotnie odnosił się

do kwestii brania pod uwagę z urzędu właściwej reprezentacji pozwanego Skarbu

Państwa w postępowaniu apelacyjnym wskazując jako podstawę tego obowiązku

art. 202 zd. 2 k.p.c., który z mocy art. 391 § 1 k.p.c. ma w tym postępowaniu

odpowiednie zastosowanie (zob. m. in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

9 lipca 2009 r., III CZP 45/09, niepubl.). W uzasadnieniu wyroku z dnia 14 kwietnia

1999 r. (sygn. akt III CKN 1239/98 niepubl.) Sąd Najwyższy zaaprobował

zawiadomienie przez sąd drugiej instancji o dochodzonym roszczeniu nowych

jednostek

organizacyjnych

Skarbu

Państwa

i

umożliwienie

im

czynnego,

merytorycznego włączenia się do procesu. Pogląd, zgodnie z którym Sąd II

instancji powinien czuwać nad należytym oznaczeniem statio fisci, wyrażony

również został w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 listopada 2008 r., III SK 5/08,

niepubl. Także przedstawiciele doktryny wyrażają stanowisko, zgodnie z którym

dopuszczalne jest wskazanie właściwej statio fisci przez sąd drugiej instancji.

Sąd Okręgowy aprobując to stanowisko dopuścił co do zasady konieczność

wskazania właściwej jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa także wtedy, gdy

Skarb Państwa jest powodem w sprawie. Przytoczył w tym zakresie uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2001 r. (sygn. akt III CZP 10/01,

w którym Sąd Najwyższy podniósł, że takim działaniem sąd nie doprowadza do

podmiotowej zmiany powództwa, lecz tylko do prawidłowego określenia (uściślenia)

strony procesowej. Do tego nurtu orzecznictwa, poza wymienioną przez Sąd

Okręgowy uchwałą, można zaliczyć także wyroki Sądu Najwyższego z dnia

13 grudnia 2005 r., IV CSK 244/05, niepubl.; z dnia 5 listopada 2008 r., IV SK 5/08,

OSNP 2010, z. 11 - 12 oraz uchwałę z dnia 29 czerwca 2000 r., III CZP 19/00,

Wokanda 2000/8/7).

Jedyna,

wyrażona

przez

Sąd

Okręgowy

wątpliwość

wiąże

się

z rozstrzygnięciem, czy wskazanie przez sąd właściwej jednostki organizacyjnej

Skarbu Państwa występującego w roli powoda dopuszczalne jest na etapie

postępowania apelacyjnego. Wątpliwość tę ma usprawiedliwiać wymaganie

zagwarantowania jednakowej obrony interesów stron procesu. Nie stanowi

to jednak uzasadnionej przyczyny wystąpienia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

o rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy.

Zważyć bowiem trzeba, że wymienione przez Sąd Okręgowy gwarancje

powinny odnosić się do każdego etapu postępowania. Przez zmianę statio fisci

Skarbu Państwa nie dochodzi do zmiany strony procesowej. Trudno wobec tego

doszukiwać się naruszenia zasady równości stron przez zmianę jednostki

organizacyjnej Skarbu Państwa. Jest to szczególna osoba prawna, która

personifikując państwo nie ma siedziby, ani organów w rozumieniu art. 38 k.c., a za

nią podejmuje czynności procesowe organ państwowej jednostki organizacyjnej,

z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, lub organ jednostki

nadrzędnej (art. 67 § 2 k.p.c., zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca

2006 r., I CSK 127/06, niepubl.). Jak wskazuje się w literaturze, w interesie

społeczeństwa leży więc ochrona Skarbu Państwa, co znajduje wyraz w różnych

przepisach postępowania poza art. 67 § 2 zob. art. 749, 1060 k.p.c. Poza tym

trzeba uwzględnić, iż w przyjętym modelu apelacji pełnej (cum beneficie novorum )

rolą sądu odwoławczego jest naprawienie błędów stron a także błędów

popełnionych przez sąd pierwszej instancji. Wobec tego sąd drugiej instancji może,

podobnie jak sąd pierwszej instancji, naprawić uchybienie, które może polegać na

wskazaniu niewłaściwej jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa, z której

działalnością wiąże dochodzone roszczenie. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 23 maja 2012 r. (sygn. akt II CSK 274/11, niepubl.) przyjęty w kodeksie

postępowania

w postępowaniu

cywilnego

model

apelacyjnym

apelacji

także

pełnej

niektórych

pozwala

na

przypadków

sanowanie

nieważności

postępowania zachodzących przed sądem pierwszej instancji.

Jak

wynika

z

uzasadnienia

postanowienia

o

przedstawieniu

do

rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego istotne wątpliwości Sądu Okręgowego

dotyczą przede wszystkim, kwestii związanych ze skutkami stwierdzenia wadliwej

reprezentacji Skarbu Państwa na etapie postępowania apelacyjnego oraz rodzaju

orzeczenia, jakie powinien w tej sytuacji wydać sąd drugiej instancji. Trzeba jednak

uwzględnić, iż poza koniecznością spełnienia

wystąpienia do Sądu Najwyższego, kwestie te

podniesionych

warunków

nie były objęte przedstawionym

zagadnieniem prawnym.

Z tych wszystkich względów, wobec braku przesłanek określonych w art. 390

§ 1 Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej.