III CZP 136/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 136/10

POSTANOWIENIE

Dnia 30 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Agnieszki P.

przeciwko Krzysztofowi S.

o zachowek,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 30 marca 2011 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 16 listopada 2010 r.,

"Czy uprawnionym w rozumieniu art. 991 k.c. jest również

spadkobierca, który został powołany do spadku z ustawy,

i w przypadku udzielenia odpowiedzi pozytywnej

czy wartość gospodarstwa rolnego, będącego przedmiotem

umowy darowizny, zawartej w związku z zaprzestaniem działalności

rolniczej darczyńców i dla nabycia świadczeń z ubezpieczenia

społecznego rolników uwzględnia się przy ustalaniu zachowku?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

W toku rozpoznawania apelacji pozwanego Sąd Okręgowy na podstawie art.

390 § 1 k.p.c., przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia

prawne dotyczące następującego stanu faktycznego: spadkodawczyni Urszula S.

zmarła w 2007 r. nie pozostawiając testamentu. Jej mąż oraz każde z dwójki dzieci

uzyskali stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy; każde po 1/3 części. W

dniu 23 marca 1995 r. spadkodawczyni wraz z mężem zawarli z synem notarialną

umowę nazwaną darowizny gospodarstwa rolnego. W tej umowie stwierdzili, że

zaprzestają prowadzenia działalności rolniczej i przedłożyli notariuszowi decyzję

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 31 stycznia 1994 r. ustalającą

prawo Urszuli S. do uzyskania renty rolniczej. Jednocześnie w umowie

ustanowiono na rzecz darczyńców służebność osobistą polegającą na korzystaniu

z dwóch izb w budynku mieszkalnym, a także z piwnicy, strychu oraz z zabudowań

gospodarczych.

Po zawarciu umowy jej strony przez wiele lat pozostawały w konflikcie,

skutkiem którego darczyńcy kilkakrotnie występowali o odwołanie dokonanej

darowizny. Ich powództwa za każdym razem były oddalane, a sądy zawartą umowę

traktowały jako darowiznę, a nie umowę z następcą, która została uregulowana w

art. 84 i nast. ustawy z dnia 20 grudnia1990 o ubezpieczeniu społecznym rolników

(jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291, dalej: „ustawa”).

Po śmierci spadkodawczyni jej córka wystąpiła przeciwko bratu o zasądzenie

na jej rzecz kwoty 33 500 zł z tytułu uzupełnienia należnego jej zachowku.

Podniosła, że otrzymana w wyniku dziedziczenia ustawowego scheda spadkowa

jest niższa od należnego jej zachowku, wyliczonego z uwzględnieniem doliczenia

wartości darowizny uczynionej za życia przez spadkodawczynię na rzecz

pozwanego. Pozwany zarzucił, że podstawą przeniesienia na niego własności

gospodarstwa rolnego nie była umowa darowizny, lecz umowa przekazania

gospodarstwa rolnego.

Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo wyrokiem zaocznym z dnia 22

września 2009 r., który po rozpoznaniu sprzeciwu pozwanego, wyrokiem z dnia

25.08.2010 r. został utrzymany w mocy. Od tego wyroku pozwany wniósł apelację,

podtrzymując dotychczasowe zarzuty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze wyjaśniono, że jeżeli uprawniony do zachowku jest jednym ze

współspadkobierców, który dochodzi do spadku na podstawie ustawy, to

przysługuje mu przeciwko współspadkobiercom roszczenie o zapłatę sumy

pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku (wyrok Sądu Najwyższego z dnia

13 lutego 2004 r., II CK 444/02, OSP 2007, nr 4, poz. 51). W przywołanej sprawie

Sąd Najwyższy przypomniał, że ratio legis instytucji zachowku stanowi zapewnienie

uprawnionym otrzymania określonej wartości ze spadku, bez względu na wolę

spadkodawcy. Podkreślił, że roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do

pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia przysługuje uprawnionym wtedy, gdy

we wskazany w kodeksie sposób (art. 991 § 2 k.c.: darowizna, powołanie do

spadku, zapis) nie otrzymali od spadkodawcy takiej sumy. Nie ma przy tym

znaczenia dla przysługiwania tego roszczenia okoliczność, czy zostali powołani do

spadku z ustawy, czy na podstawie testamentu.

Przedstawiony pogląd Sąd Najwyższy podtrzymał w wyroku z 30.01.2008 r.,

III CSK 255/07 (OSNC 2009, nr 3, poz. 47). Jednoznacznie stwierdził, że wobec

brzmienia

art.

1000

k.c.

status

spadkobiercy

nie

wyklucza

możliwości

występowania z roszczeniem o zapłatę zachowku (uzupełnienie zachowku).

Odmienna interpretacja jest niedopuszczalna, ponieważ umożliwiałaby de facto

pozbawianie zachowku bez wydziedziczenia. Wystarczające byłoby bowiem, aby

potencjalnie

uprawniony

do

zachowku

choć

w

niewielkiej

części

został

spadkobiercą, aby nie mógł wystąpić z roszczeniem o zapłatę zachowku

(jego uzupełnienie).

Zaprezentowany pogląd był już w judykaturze wyrażony wcześniej.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1964 r., I CR 691/63 (OSNC 1965, nr

9, poz. 143) przyjęto za oczywiste, że roszczenie o zapłatę zachowku (uzupełnienie

zachowku) przysługuje także jednemu spadkobiercy dziedziczącemu na podstawie

ustawy przeciwko drugiemu, jeśli spadkodawca za życia rozdysponował na rzecz

pozwanego spadkobiercy składnikami majątku w formie darowizny (podlegającej

zaliczeniu na poczet substratu zachowku).

Jednolite stanowisko judykatury jest także dominujące w piśmiennictwie.

Taki stan rzeczy uprawnia do stwierdzenia, że pierwsze przedstawione

zagadnienie prawne nie budzi poważnych wątpliwości, co zgodnie z ugruntowaną

praktyką jest przesłanką do odmowy podjęcia uchwały

(por. post. SN

z 4.04.2003 r., III CZP 11/03, LEX Polonica nr 361039; post. SN z 9.04.2010 r.,

III CZP 15/10, LEX Polonica nr 2221402; post. SN z 27.06.2008 r., III CZP 25/08,

OSNC 2009, nr 9, poz. 127; post. SN z 9.05.2008 r., III CZP 26/08, OSNC 2009, nr

6, poz. 90; post. SN z 27.05.2010 r., III CZP 27/10, LEX Polonica nr 2299662; post.

SN z 23.04.2008 r., III CZP 34/08, LEX Polonica nr 1888386; post. SN

z 30.05.2008 r., III CZP 40/08, LEX Polonica nr 1908540; post. SN z 14.07.2005 r.,

III CZP 42/05, LEX Polonica nr 382287; post. SN z 20.07.2005 r., III CZP 46/05,

LEX Polonica nr 382926; post. SN z 25.06.2008 r., III CZP 46/08, LEX Polonica nr

1919816; post. SN z 9.07.2009 r., III CZP 47/09, LEX Polonica nr 2051715; post.

SN z 11.9.2003 r., III CZP 49/03, OSNC 2004, nr 10, poz. 168; post. SN

z 19.08.2009 r., III CZP 51/09, LEX Polonica nr 2069993; post. SN z 4.09.2009 r.,

III CZP 55/09, OSNC-ZD 2010, nr A, poz. 26; uchw. SN z 13.10.2005 r., III CZP

56/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 119; post. SN z 14.09.2005 r., III CZP 62/05, LEX

Polonica nr 387139; post. SN z 22.10.2009 r., III CZP 67/09, LEX Polonica nr

2089175; post. SN z 12.10.2005 r., III CZP 68/05, LEX Polonica nr 389363; post.

SN z 6.07.2007 r., III CZP 68/07, LEX Polonica nr 1487098; post. SN

z 17.09.2008 r., III CZP 70/08, LEX Polonica nr 1949462; uchw. SN z 5.12.2002 r.,

III CZP 71/02, OSNC 2003, nr 10, poz. 133; post. SN z 17.11.2009 r., III CZP

85/09, LEX Polonica nr 2098361; post. SN z 16.10.2008 r., III CZP 97/08, LEX

Polonica nr 1956183; post. SN z 25.1.2007 r., III CZP 100/06, LEX Polonica nr

1152231; post. SN z 29.11.2007 r., III CZP 102/07, LEX Polonica nr 1748017;

post. SN z 26.11.2009 r., III CZP 103/09, OSNC 2010, nr C, poz. 82; post. SN

z 23.01.2004 r., III CZP 107/03, LEX Polonica nr 365723; post. SN z 20.11.2008 r.,

III CZP 109/08, LEX Polonica nr 1966660; post. SN z 15.12.2006 r., III CZP 112/06,

LEX Polonica nr 1048714; post. SN z 20.11.2008 r., III CZP 113/08, LEX Polonica

nr 1966637; uchw. SN z 20.01.2010 r., III CZP 116/09, OSNC 2010, nr C, poz. 92.).

Drugie zagadnienie dotyczy przewidzianego w kodeksie cywilnym doliczania

darowizn dokonanych przez spadkodawcę za życia do substratu majątku będącego

podstawą ustalenia wysokości należnego uprawnionym zachowku (substratu

zachowku). Jego sformułowanie nie jest precyzyjne skoro może wynikać z niego,

że Sąd nie jest pewien, czy wartość gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem

umowy darowizny uwzględnia się przy ustalaniu zachowku, jeżeli została ona

dokonana w związku z zaprzestaniem działalności rolniczej niezbędnym do

uzyskania przez darczyńców świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Z drugiej

strony samo brzmienie tego zagadnienia może wskazywać, że Sąd Okręgowy ma

wątpliwość co do tego, czy rodzaj świadczenia objętego umową darowizny ma

znaczenie dla oceny, czy wartość tego świadczenia podlega doliczeniu do

substratu zachowku i na poczet zachowku uprawnionego.

W dodatku uzasadnienie postanowienia z dnia 16 listopada 2010 r. może

prowadzić do wniosku, że występuje wątpliwość co do tego, czy rodzice zawarli

z pozwanym umowę darowizny, czy też umowę z następcą unormowaną w art. 84

ustawy. W zasadzie zatem nie wiadomo dokładnie, co jest przedmiotem pytania

Sądu Okręgowego, tzn. czy chodzi mu o ocenę, czy przedmiot darowizny ma

znaczenie dla doliczania jej do substratu zachowku, czy też o przesądzenie, czy

doliczaniu do substratu zachowku podlegają wyłącznie przysporzenia uzyskiwane

na podstawie tylko darowizny, a nie pod każdym innym tytułem (a w szczególności

na podstawie umowy z następcą).

W

tym

stanie

rzeczy

wymagała

rozstrzygnięcia

kwestia,

czy

zasygnalizowana niejasność drugiego przedstawionego zagadnienia prawnego

oraz niespójność między jego brzmieniem a uzasadnieniem, uniemożliwia Sądowi

Najwyższemu podjęcie uchwały.

Rolą Sądu Najwyższego nie jest rekonstrukcja wątpliwości, jaką ma sąd

odwoławczy

przedstawiający

je

do

rozstrzygnięcia.

To

sąd

występujący

z zagadnieniem prawnym powinien jednoznacznie sformułować swoją wątpliwość

oraz uzasadnić jej źródło i możliwe sposoby rozstrzygnięcia (por. uchw. SN

z 25.06.2009 r., III CZP 35/09, OSNC 2010, nr 2, poz. 23; post. SN z 17.05.2007 r.,

III CZP 45/07, OSNC 2008, nr C, poz. 60; post. SN z 24.10.2003 r., III CZP 67/03,

OSNC 2004, nr 12, poz. 199; post. SN z 25.10.2006 r., III CZP 73/06, LEX Polonica

nr 419207; post. 7 sędziów SN z 24.02.2006 r., III CZP 91/05, LEX Polonica nr

401038; post. SN z 29.11.2005 r., III CZP 102/05, LEX Polonica nr 393241; post.

SN z 12.01.2010 r., III CZP 113/09, LEX Polonica nr 2140428; post. SN

z 14.12.2007 r., III CZP 116/07, LEX Polonica nr 1777316; uchw. SN

z 21.12.2006 r., III CZP 131/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 152; uchw. SN

z 30.01.2008 r., III CZP 134/07, OSNC 2009, nr 1, poz. 8; post. SN z 19.1.2007 r.,

III CZP 135/06, LEX Polonica nr 1138893; post. SN z 28.04.2004 r., II PZP 5/04,

Lex Polonica nr 366583; post. SN z 13.12.2005 r., II UZP 14/05, OSNP 2006, nr 1718, poz. 283; post. SN z 18.06.2002 r., III PZP 12/02, Lex Polonica nr 355808; post.

SN z 7.12.205 r., III SZP 4/05, OSNP 2006, nr 19-20, poz. 313).

Dodać należy, że podstawą odmowy podjęcia uchwały może być już tylko

brak spójności między sentencją postanowienia o przedstawieniu zagadnienia

prawnego i jego uzasadnieniem. Tymczasem, jak już wyżej zasygnalizowano,

w sentencji postanowienia wyraźnie wskazano, że w sprawie została zawarta

umowa darowizny, natomiast w uzasadnieniu sąd zdaje się przyjmować, że strony

zawarły umowę z następcą, ponieważ rozważa, czy przysporzenie uzyskane na

podstawie takiej umowy podlega doliczeniu do substratu zachowku na takich

samych zasadach, jak są doliczane darowizny (post. SN z 27.05.2010 r., III CZP

24/10, LEX Polonica nr 2299609; post. SN z 29.11.2005 r., III CZP 102/05, LEX

Polonica nr 393241).

Z utrwalonego orzecznictwa powołanego na wstępie wynika, że zagadnienie

prawne zasługuje na rozstrzygnięcie w drodze uchwały między innymi wtedy, gdy

ma charakter poważny i wywołuje rozbieżność w judykaturze. W żadnym wypadku

rolą Sądu Najwyższego nie jest dokonywanie prostej wykładni prawa.

Gdyby w drodze zabiegów interpretacyjnych dojść do wniosku, że Sądowi

Okręgowemu chodzi o odpowiedź na pytanie, czy doliczeniu do substratu

zachowku podlega wartość gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem umowy

darowizny zawartej w związku z zaprzestaniem działalności rolniczej darczyńców

i dla nabycia świadczeń z ubezpieczenia społecznego rolników, to tak postawione

zagadnienie dowodzi, że w zakresie swojej kognicji sąd uznał zawartą przez

rodziców z pozwanym umowę za darowiznę, a nie umowę z następcą.

Kwestia darowizn podlegających doliczeniu do substratu zachowku została

jasno uregulowana w art. 993 i 994 k.c. Z przepisów tych wynika, że zasadą jest, iż

zaliczeniu podlegają wszystkie darowizny. Wyjątek stanowią drobne darowizny

przyjęte zwyczajowo w danych stosunkach oraz darowizny na rzecz osób

niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku dokonane ponad 10

lat przed otwarciem spadku (dodatkowe wyjątki przewidują art. 994 § 2 i 3 k.c.).

Charakter

powołanych

przepisów

jest

jednoznaczny.

Ustawodawca,

poza

wskazanymi wyjątkami, nie zdecydował się na uzależnienie doliczania wartości

świadczeń na podstawie umów darowizn do substratu zachowku od ich przedmiotu.

Bez względu więc na to, czy przedmiotem darowizny jest nieruchomość, czy

ruchomość, gospodarstwo rolne, czy przedsiębiorstwo, wartość darowizny podlega

zaliczeniu na substrat zachowku. Ponadto, ustawodawca nie uzależnił także kwestii

doliczania darowizn do substratu zachowku od celu, w jakim darowizna została

dokonana. Nie ma więc znaczenia, czy darczyńca chciał w ten sposób uregulować

sprawy majątkowe, czy uzyskać uprawnienie do renty bądź emerytury. Istotne jest,

że zdecydował się na zawarcie umowy darowizny w kształcie przewidzianym

w kodeksie cywilnym.

Wobec braku przesłanek określonych w art. 390 § 1 k.p.c., należało odmówić

podjęcia uchwały.