III CZP 131/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 131/07

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z powództwa Bankowego D. F. sp. z o.o. w W.

przeciwko Młyny i Spichrze Zbożowe M. i sp. z o.o. w K.

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 lutego 2008 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w O.

postanowieniem z dnia 17 września 2007 r.,

"Czy w razie zaskarżenia tylko przez pozwanego wyroku sądu

pierwszej instancji, którym utrzymany został nakaz zapłaty wydany

w postępowaniu nakazowym, sąd odwoławczy uprawniony jest do

uchylenia zaskarżonego wyroku i odrzucenia z urzędu zarzutów od

nakazu

zapłaty

wobec

ich

nieopłacenia

bez naruszenia zasady reformationis in peius ?"

odmawia podjęcia uchwały.

przez

pozwanego,

Uzasadnienie

Pozwana wniosła apelację od wyroku Sądu Rejonowego

– Sądu

Gospodarczego z dnia 22 marca 2007 r. utrzymującego w mocy nakaz zapłaty

z dnia 6 czerwca 2006 r. wydany w postępowaniu nakazowym.

W toku postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy dostrzegł, że pozwana

Spółka zaskarżyła nakaz zapłaty sprzeciwem, lecz pomimo błędnej nazwy były to

zarzuty, które nie opłaciła należną opłatą stosunkową (art. 3 ust. 2 ustawy z dnia

28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych Dz.U. Nr 167, poz.

1398 ze zm., dalej u.k.s.c.), którą jako przedsiębiorca miała uiścić bez wezwania

(art. 1302 § 3 i 4 k.p.c.). Sąd zarzutów nie odrzucił, lecz wadliwie wezwał powódkę

do uiszczenia brakującej opłaty i po jej zapłacie nadał sprawie dalszy bieg. W takim

stanie faktycznym Sąd Okręgowy powziął wątpliwość wyrażoną w przedstawionym,

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., zagadnieniu prawnym. Zasygnalizował też,

że zwraca się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem, czy unormowanie,

według którego brak opłacenia środka zaskarżenia przez przedsiębiorcę jeżeli nie

jest zastępowany przez fachowego pełnomocnika skutkuje jego odrzuceniem,

bez wzywania do uzupełnienia tego braku (art. 130 2 § 3 i 4 k.p.c.) jest zgodne

z ustawą zasadniczą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uchybienie Sądu Rejonowego polegało nie tylko na zaniechaniu odrzucenia

nieopłaconych zarzutów od nakazu zapłaty, ale i na wezwaniu strony przeciwnej powódki - do uiszczenia brakującej opłaty. Pomyłka sądu wynikała prawdopodobnie

z faktu nietrafnego nazwania środka zaskarżenia sprzeciwem i zastosowania

regulacji właściwej dla postępowania upominawczego. W judykaturze utrwalony jest

pogląd, że błędne nazwanie pisma nie ma znaczenia, a zatem nie ulega

wątpliwości, że pismo pozwanej stanowiło zarzuty.

Osobą zobowiązaną do uiszczenia opłaty – jeżeli ustawa nie stanowi inaczej

– jest strona, która składa do sądu pismo podlegające opłacie (art. 10 u.k.s.c.).

Obowiązek ten powstaje w chwili jego wniesienia. Sąd nie powinien podjąć żadnej

czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata

(art. 1262 § 1 k.p.c.) Nieopłacenie zarzutów stanowi podstawę ich odrzucenia

(art. 494 § 1 k.p.c.), a w sprawie gospodarczej następuje to a limine, chociaż

przedsiębiorca nie jest zastępowany przez fachowego pełnomocnika (art. 130 2 § 3

i 4 k.p.c.).

Nieuiszczenie opłaty przez pozwanego od wniesionych zarzutów od nakazu

zapłaty było brakiem fiskalnym, którego nie dostrzegł Sąd Rejonowy i po

nieprawidłowym wezwaniu o opłatę powódki oraz jej uiszczeniu nadał sprawie bieg,

a następnie rozpoznał ją co do istoty.

Kognicja

sądu

w

pierwszej

fazie

postępowania

nakazowego

jest

ograniczona. Sprowadza się do stwierdzenia istnienia podstaw do wydania nakazu

zapłaty zawartych w art. 485 k.p.c. Ich istnienie uprawdopodabnia zasadność

powództwa i nakłada na sędziego obowiązek wydania nakazu zapłaty bez

merytorycznego badania jego zasadności (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 97/2004, OSNC 2006 nr 2, poz. 24).

W drugiej fazie postępowania nakazowego przedmiotem badania sądu jest ocena,

czy nakaz został wydany prawidłowo i czy uzasadnione były podniesione przez

pozwanego zarzuty w stosunku do roszczenia objętego nakazem zapłaty.

W art. 496 k.p.c. uregulowano dwa rodzaje orzeczeń sądu: wyrok oraz

postanowienie o uchyleniu nakazu zapłaty i odrzuceniu pozwu bądź o umorzeniu

postępowania. Wyrok jest rozstrzygnięciem co do istoty sprawy. Także wyrok sądu

drugiej instancji oddalający apelację od wyroku utrzymującego nakaz zapłaty

w mocy, bądź uchylający taki wyrok i przekazujący sprawę do ponownego

rozpoznania to orzeczenia merytoryczne.

Uchylenie postanowieniem nakazu zapłaty i odrzucenie pozwu lub

umorzenie postępowania w drugiej fazie postępowania nakazowego następuje

w zasadzie w razie, gdy ma miejsce brak przesłanki procesowej. W tym wypadku

występują zazwyczaj przeszkody ze sfery dopuszczalności procesu.

Sąd Najwyższy wyjaśnił (por. wyrok z dnia 7 lipca 1967 r., II CR 248/67,

OSNC 1968, nr 2, poz. 27), że zarzuty od nakazu zapłaty wniesione po upływie

terminu

ulegają

odrzuceniu

również

w

postępowaniu

apelacyjnym.

Spóźniony środek zaskarżenia nie ma bowiem wpływu na datę uprawomocnienia

się orzeczenia; nie jest nią termin prawomocności postanowienia odrzucającego

ten środek, lecz data pierwszego dnia po upływie terminu

do jego wniesienia

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1993 r., I CRN 19/93, OSNC

1993, nr 11, poz. 205). Wykładnia językowa art. 494 § 2 k.p.c. przemawia za tym,

że identycznie

należałoby

potraktować

wniesienie

nieopłaconych

zarzutów

podlegających odrzuceniu a limine. Artykuł 1303 § 2 k.p.c. stosuje się bowiem do

wypadków,

gdy obowiązek uiszczenia opłaty powstał już po wniesieniu pisma

podlegającego opłacie.

Ewentualne uchylenie przez Sąd drugiej instancji zaskarżonego wyroku

i odrzucenie zarzutów nie stanowiłoby naruszenia zakazu reformationis in peius.

Orzeczenie formalne jest rozstrzygnięciem mniej daleko idącym, niż orzeczenie

merytoryczne.

W sprawie wystąpił jednak inny problem, tj. jak traktować uchybienia sądu,

które

doprowadziły do

zaspokojenia

interesu fiskalnego

Skarbu

Państwa

i następnie nadania sprawie biegu. Należy przypomnieć, że uiszczenie opłaty

sądowej należnej od strony przez inną osobę jest skuteczne. Skarb Państwa nie

ma interesu w żądaniu uiszczania opłat osobiście przez zobowiązanego.

Także interes strony wymaga, aby wyłączyć możliwość nieprzyjęcia opłat sądowych

uiszczonych przez inną osobę, nawet gdy nastąpiło to na skutek błędnego

wezwania sądu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 1995 r.,

III CZP 40/95, OSNC 1995, nr 7-8, poz. 113 i postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 12 grudnia 1999 r, III RN 106/99, OSNP 2000, nr 22, poz. 805). W wypadku,

gdy zarzuty w rzeczywistości zostały opłacone, sprawie został nadany bieg i został

wydany wyrok, który jest wynikiem zbadania zasadności powództwa, sąd nie ma

już podstaw do badania, czy opłata od zarzutów została wniesiona przez stronę

osobiście.

Przedstawione zagadnienie stało się więc bezprzedmiotowe i pozostał

wyłącznie problem dokonania prawidłowego rozliczenia kosztów sądowych

pomiędzy stronami w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. W wypadku

zaniechania rozliczenia tych kosztów w tym orzeczeniu postanowienie w tym

przedmiocie wydaje, nawet z urzędu, na posiedzeniu niejawnym sąd, przed którym

toczyła się sprawa w pierwszej instancji.

Skoro rozstrzygnięcie zagadnienia okazało się zbędne dla rozstrzygnięcia

środka odwoławczego (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego

2007 r., III CZP 163/06 nie publ.), to należało odmówić podjęcia uchwały (art. 61

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052).