III CZP 130/05 · Sąd Najwyższy

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 130/05

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Jacek Gudowski

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sędzia SN Kazimierz Zawada (uzasadnienie)

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca, uzasadnienie)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Szpitala Specjalistycznego św.

Wojciecha Adalberta, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w G.

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia, Pomorski Oddział Wojewódzki w G.

o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 30

marca 2006 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z

dnia 10 listopada 2005 r., III CZP 99/05:

"Czy art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie

kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) stanowi prawną

podstawę roszczeń samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej wobec

Narodowego Funduszu Zdrowia o zwrot kosztów powstałych wskutek realizacji

nałożonego tym przepisem obowiązku?"

podjął uchwałę:

Artykuł 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie

kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) stanowi – w

związku z art. 56 k.c. – podstawę roszczenia samodzielnego publicznego

zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do kasy chorych (Narodowego

Funduszu Zdrowia) o zwrot kosztów zwiększonego wynagrodzenia

pracowników, jeżeli zakład ten, mimo prawidłowego gospodarowania

środkami uzyskanymi na podstawie umowy o udzielenie świadczeń

zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w części.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 10 listopada 2005 r., III CZP 99/05,

przekazał do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego

przytoczone wyżej zagadnienie prawne, które wyłoniło się w sprawie z powództwa

Szpitala Specjalistycznego św. Wojciecha Adalberta, Samodzielnego Publicznego

Zakładu Opieki Zdrowotnej w G., przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia w

W. – P., Oddział Wojewódzki w G. Sąd Okręgowy oddalił żądanie zapłaty kwoty

3 708 230,51 zł z ustawowymi odsetkami, stanowiącej równowartość sumy, którą

strona powodowa wypłaciła w 2001 r. swoim pracownikom na podstawie art. 4a

ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu

przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm. – dalej: „ustawa z dnia 16 grudnia 1994 r.”),

wprowadzonego ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o

negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u

przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki

zdrowotnej (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz. 45 – dalej: „ustawa nowelizująca”).

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację strony powodowej, doszedł do

przekonania o istnieniu potrzeby przedstawienia Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia wywołującego kontrowersje w orzecznictwie zagadnienia prawnego

dotyczącego możliwości dochodzenia przez samodzielne publiczne zakłady opieki

zdrowotnej zwrotu równowartości podwyżki wynagrodzeń pracowniczych dokonanej

na podstawie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. Sąd Najwyższy,

potwierdzając istnienie rozbieżności w orzecznictwie co do wspomnianego

zagadnienia, wskazał w uzasadnieniu powołanego na wstępie postanowienia, że w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2003 r., I CK 143/03 (OSNC 2004, nr

11, poz. 179) wykluczone zostało roszczenie samodzielnego publicznego zakładu

opieki zdrowotnej wobec Narodowego Funduszu Zdrowia jako następcy prawnego

kas chorych o zwrot równowartości podwyżki wynagrodzeń pracowniczych

wypłaconej na podstawie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r., natomiast w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2005 r., III CK 405/04 (OSNC 2006, nr

2, poz. 36) wymieniony przepis został uznany za podstawę takiego roszczenia.

Jednocześnie w wyroku tym wykluczono możliwość posłużenia się art. 357 1 k.c. dla

skonstruowania roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

wobec Narodowego Funduszu Zdrowia jako następcy prawnego kas chorych, co

zyskało aprobatę składu orzekającego Sądu Najwyższego przedstawiającego

zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W chwili wejścia w życie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.

ubezpieczenie zdrowotne w zakresie organizowania i finansowania udzielania

świadczeń opieki zdrowotnej realizowane było – zgodnie z ustawą z dnia 6 lutego

1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. Nr 28, poz. 153 ze zm.)

– przez kasy chorych (zob. w szczególności art. 4 tej ustawy). Kasy chorych

zawierały umowy o udzielanie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych (art. 53) z

podmiotami mającymi uprawnienia do udzielania takich świadczeń na podstawie

odrębnych przepisów (świadczeniodawcami). Umowy te stanowiły – obok stosunku

ubezpieczenia łączącego ubezpieczonego z kasą chorych i stosunku łączącego

ubezpieczonego (pacjenta) ze świadczeniodawcą – element instytucji

ubezpieczenia zdrowotnego. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości cywilnoprawny

charakter tych umów (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2004 r., III

CK 134/04, OSP 2005, nr 6, poz. 79, i z dnia 16 lutego 2005 r., IV CK 541/04, OSP

2006, nr 1, poz. 3).

Artykuł 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. wszedł w życie po zawarciu ze

świadczeniodawcami przez kasy chorych umów o udzielanie ubezpieczonym

świadczeń zdrowotnych w 2001 r. i obowiązywał tylko w odniesieniu do wzrostu

wynagrodzeń pracowniczych w latach 2001 i 2002. Miał na celu podniesienie

wynagrodzeń do poziomu stanowiącego punkt wyjścia dla przyrostu wynagrodzeń

w sposób określony w ustawie z dnia 16 grudnia 1994 r. (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 2005 r., II PZP 7/04, OSNP 2004, nr 19, poz. 327).

Przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie polegało na bezpośredniej ingerencji w

poziom wynagrodzeń pracowników sfery pozabudżetowej i tym samym pozostawało

w oczywistej sprzeczności z deklarowaną zasadą decentralizacji w dziedzinie

polityki płacowej pracowników tej sfery. Wzrost wynagrodzenia przewidziany w art.

4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. dotyczył pracowników samodzielnych

publicznych zakładów opieki zdrowotnej zatrudniających więcej niż 50 osób.

Przepis ten, po początkowych wahaniach, uznano za podstawę roszczeń

pracowników zatrudnionych w samodzielnych publicznych zakładach opieki

zdrowotnej o podwyższenie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za pracę o

kwotę nie niższą niż 203 zł w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy (por. np.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2004 r., II PZP 4/04, OSNP 2004, nr

19, poz. 326, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8

grudnia 2004 r., I PZP 8/04, OSNP 2005, nr 8, poz. 105). Samodzielne publiczne

zakłady opieki zdrowotnej nie mogły się więc uchylić od wykonania tego obowiązku,

powołując się na swą złą kondycję ekonomiczną. Wypłata podwyższonych

wynagrodzeń uszczupliła i tak już skromne środki finansowe samodzielnych

publicznych zakładów opieki zdrowotnej. Realizacja ustawy nowelizującej,

niezawierającej wyraźnego określenia podmiotu zobowiązanego do poniesienia

ciężaru podwyżki wynagrodzeń ani wyraźnego wskazania źródła i sposobu

przekazywania środków na wprowadzone podwyżki, wpłynęła na zachwianie

równowagi finansowej systemu ubezpieczenia zdrowotnego i na zdolność

wypełniania przez system ubezpieczenia zdrowotnego konstytucyjnie określonych

zadań.

Artykuł 68 Konstytucji odróżnia od – gwarantowanego każdemu – prawa do

ochrony zdrowia (ust. 1) gwarantowane obywatelom prawo do świadczeń opieki

zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych (ust. 2); obywatelom, niezależnie

od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do

świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych, a warunki i

zakres udzielania świadczeń określa ustawa. Wymieniony przepis przywiązuje więc

zasadnicze znaczenie do określenia w ustawie warunków i zakresu świadczeń

zdrowotnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2005 r., II CSK

21/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 157).

Niespójność systemowa ustawy nowelizującej oraz niedostatki w określeniu

zarówno podmiotu zobowiązanego do zwrotu przewidzianej podwyżki

wynagrodzeń, jak i podstawy prawnej tego zwrotu oraz jego zakresu stały się

przyczyną sygnalizowanych już rozbieżności w orzecznictwie, w szczególności

dotyczących podstawy prawnej zwrotu.

Jako jedną z ewentualności rozpatrywano możliwość zastosowania art. 3571 §

1 k.c. w odniesieniu do umów o udzielanie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych

obejmujących 2001 r. Klauzula rebus sic stantibus jest jednak instytucją o

charakterze wyjątkowym. Obok wystąpienia nadzwyczajnych zmian, które muszą

powodować określone skutki, wymaga ona, aby strony przy zawarciu umowy nie

przewidywały tych skutków, tj. nadmiernych trudności w spełnieniu świadczenia lub

rażącej straty w wyniku spełnienia świadczenia. Wymaganie to jest zrozumiałe,

gdyby bowiem strony przewidywały wspomniane skutki, zmianę okoliczności trudno

byłoby uznać za nadzwyczajną. Stwierdzenie nadzwyczajnej zmiany okoliczności

wymaga porównania warunków, w jakich zawierano umowę, z warunkami, w jakich

przyszło ją wykonywać. Jeżeli strony zawierały umowę w anormalnych warunkach,

licząc na ustabilizowanie stosunków w czasie wykonywania umowy, a do

oczekiwanego ustabilizowania stosunków nie doszło, nie można się powoływać na

art. 3571 § 1 k.c. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 stycznia 2002 r., III ZP 32/01

(OSNP 2002, nr 10, poz. 229), przedstawiając sytuację społeczną i ekonomiczną w

przeddzień uchwalenia ustawy nowelizującej, stwierdził „że projekt tej ustawy został

w pilnym trybie przyjęty w celu wygaszenia spektakularnej akcji strajkowej,

prowadzonej zwłaszcza przez Ogólnopolski Związek Pielęgniarek i Położnych w

szczególnie doniosłym dla polskiej kultury i obyczajowości okresie bezpośrednio

poprzedzającym święta Bożego Narodzenia. Wspomniany strajk stał się z tego

powodu także wydarzeniem medialnym, obserwowanym przez szerokie rzesze

społeczeństwa, które przyjmowało go raczej ze zrozumieniem i życzliwością dla

strajkujących, a ostatecznie było świadkiem specyficznego przyrzeczenia

publicznego poczynionego wobec tej grupy zawodowej na kwotę 203 zł przez rząd

oraz poręczonego przez parlament”.

Przepis art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. budził kontrowersje od chwili

jego uchwalenia, w związku z czym Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 czerwca

2005 r., III CK 674/04 (nie publ.) stwierdził, że nie można się zgodzić z tym, iż

strony, zawierając w dniu 30 grudnia 2000 r. aneks do umowy o udzielanie

świadczeń zdrowotnych w części dotyczącej 2001 r., nie przewidywały wejścia w

życie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. traktowanego jako zdarzenie, które

spowodowało nadzwyczajną zmianę stosunków w rozumieniu art. 3571 k.c. Poza

tym, jeżeli stosunek prawny nawiązany na podstawie umowy o udzielanie

ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych w 2001 r. wygasłby już, to wystąpienie z

żądaniem zmodyfikowania treści tego stosunku nie mogłoby osiągnąć

zamierzonego skutku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 2003 r., I

CKN 255/01, nie publ.). Możliwość zastosowania w poruszanych przypadkach art.

3571 § 1 k.c. zasadnie zatem została w orzecznictwie wykluczona.

Przedłużające się spory dotyczące wykonania umów o udzielanie

ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych w latach 2001 i 2002 oraz dążenie do

wykonania tych umów z zachowaniem równowagi w gromadzeniu i wydatkowaniu

środków finansowych stanowiły przedmiot wypowiedzi Sądu Najwyższego również

w powoływanym już wyroku z dnia 16 lutego 2005 r., IV CK 541/04. Orzeczenie to

dotyczyło sytuacji, w której strony, zawierając umowę o udzielanie ubezpieczonym

świadczeń zdrowotnych w 2001 r., pozostawiły do renegocjacji – w oczekiwaniu na

systemowe rozwiązanie lub uzyskanie większych przychodów – kwestię

współfinansowania przez kasę chorych podwyżki wynagrodzeń przewidzianej w art.

4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. Jeżeliby przychody kasy chorych uległy

zwiększeniu, to odmowa przez kasę chorych renegocjacji umowy stanowiłaby – w

ocenie Sądu Najwyższego – nadużycie swej w istocie monopolistycznej pozycji.

Odwołanie się do żądania przez samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej

renegocjacji umowy o udzielanie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych i do

możliwości oceny odmowy renegocjacji przez kasę chorych w kategoriach

nadużycia pozycji monopolistycznej słusznie jednak spotykało się z krytyką

piśmiennictwa. Jak trafnie zauważono, poniesienie dodatkowego,

nieprzewidzianego, obiektywnie uzasadnionego kosztu świadczeń zdrowotnych

wynikającego z ustawowej podwyżki płac nie może zależeć od woli stron umowy.

W wyroku z dnia 16 lutego 2005 r., IV CK 541/04, Sąd Najwyższy w ramach

poszukiwania podstawy prawnej obciążenia kas chorych odpowiedzialnością za

realizację wynikającego z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. obowiązku

wypłaty podwyżki wynagrodzeń wskazał też – w ślad za wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01 (OTK-A Zb.Urz. 2002, nr 10,

poz. 229) oraz postanowieniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 kwietnia

2005 r., K 43/01 (OTK-A Zb.Urz. 2005, nr 4, poz. 43) – na zależność zakresu

możliwej do uzyskania rekompensaty z tytułu wypłaty podwyżki od sytuacji

finansowej podmiotów, którym powierzono realizację ubezpieczeń zdrowotnych. Z

faktu zwiększenia przychodów kas chorych w związku z podwyżką wynagrodzeń

przewidzianą w art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. płynie – zdaniem Sądu

Najwyższego – wniosek, że postanowienia umowy o udzielanie ubezpieczonym

świadczeń zdrowotnych dotyczące wysokości kwot przeznaczonych na

finansowanie tych świadczeń nie mogą być wiążące i pozwana kasa chorych

(Narodowy Fundusz Zdrowia) nie może powoływać się skutecznie na to, że w

umowie brak postanowień co do obowiązku współfinansowania wspomnianej

podwyżki wynagrodzeń.

W wyroku z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01, Trybunał Konstytucyjny

stwierdził jednak przede wszystkim, że art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.,

rozumiany jako tworzący współodpowiedzialność systemu finansów publicznych za

jego wykonanie, jest zgodny z art. 2, 7 i 32 Konstytucji. Wskazana

współodpowiedzialność instytucji finansów publicznych wynika z charakteru

unormowań zawartych w art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r., pozbawiających

pracodawcę autonomii w kształtowaniu wynagrodzeń pracowniczych. Trybunał

Konstytucyjny dostrzegł szczególne cechy tego uregulowania, a także istotną – z

punktu widzenia przedstawionego zagadnienia prawnego – kwestię braku

wyraźnego określenia podmiotu obciążonego realizacją zobowiązań płacowych

oraz braku wskazania źródeł i mechanizmu przekazywania środków na

wprowadzone podwyżki. Odrzucił jednak zapatrywanie, że art. 4a ustawy z dnia 16

grudnia 1994 r. nie ma – w rozważanym zakresie – samodzielnego znaczenia

normatywnego. Rozstrzygnięcie o zgodności art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r. z art. 2, 7 i 32 Konstytucji zostało więc uwarunkowane rozumieniem tego

przepisu jako tworzącego współodpowiedzialność systemu finansów publicznych za

jego wykonanie. Trybunał odniósł tę współodpowiedzialność do konstytucyjnych

obowiązków władzy publicznej w zakresie ochrony zdrowia. Innymi słowy, wskazał,

że publiczne środki, które są lub powinny być przeznaczone na opiekę zdrowotną,

mają zapewnić realizację zobowiązań wynikających z poddanego ocenie przepisu

ustawy. Kasy chorych, na których ciążył obowiązek racjonalnego kształtowania

odpłatności za usługi służby zdrowia, będące podmiotami finansów publicznych,

powinny więc w zakresie swych funkcji wykonywać postanowienia ustawy

nowelizującej. Jednakże z przyjętej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego formuły

mówiącej jedynie o współodpowiedzialności, a nie o pełnej odpowiedzialności

systemu finansów publicznych za wykonanie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r., wynika, że samodzielnym publicznym zakładom opieki zdrowotnej nie

przysługuje całkowita rekompensata kosztów podwyżki wynagrodzeń. Trybunał

Konstytucyjny w omawianym wyroku potwierdził zarazem te orzeczenia, które

uznają art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. za podstawę indywidualnych

roszczeń osób zatrudnionych w samodzielnych publicznych zakładach opieki

zdrowotnej o podwyżkę wynagrodzenia.

Z wyrażonymi w przedstawionym wyroku zapatrywaniami Trybunału

Konstytucyjnego harmonizują orzeczenia sądów opierające rozstrzygnięcia w

kwestii zobowiązań kas chorych na art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. Dla

tego, zasługującego na aprobatę kierunku orzecznictwa, reprezentatywny jest

przede wszystkim powoływany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2005 r.,

III CK 405/04.

W myśl art. 56 k.c., czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej

wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, zasad współżycia społecznego

i ustalonych zwyczajów. Przepis ten nakazuje więc przy ocenie skutków czynności

prawnej uwzględnić przede wszystkim treść czynności prawnej, a w następnej

kolejności ustawę (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2005 r.,

IV CK 203/05, nie publ.). Artykuł 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. rozumiany tak,

jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01,

jest elementem obowiązującego porządku prawnego (art. 188 pkt 1 i art. 190 ust. 1

Konstytucji). Prowadzi to do wniosku, że umowy o udzielanie ubezpieczonym

świadczeń zdrowotnych zawarte na lata 2001 i 2002 stanowiły w związku z art. 4a

ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. i art. 56 k.c. podstawę roszczeń samodzielnych

publicznych zakładów opieki zdrowotnej wobec Narodowego Funduszu Zdrowia

jako następcy prawnego kas chorych o zapłatę kwot niezbędnych do pokrycia

kosztów związanych z realizacją obowiązku wynikającego z art. 4a ustawy z dnia

16 grudnia 1994 r.

Należy podkreślić, że dopuszczona przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24

września 2003 r., I CK 143/03, możliwość uzyskania odszkodowania od władzy

publicznej z tytułu wadliwej legislacji może co najwyżej służyć – jak wskazał Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 17 marca 2005 r., III CK 405/04 – rozwiązywaniu

sytuacji patologicznych i nie powinna rzutować na przedstawiony wyżej kierunek

wykładni art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.

Przyjęta wyżej wykładnia art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. pozwala

samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki zdrowotnej dochodzić kwot

niezbędnych do pokrycia kosztów wypłaconego pracownikom wynagrodzenia bez

konieczności wykazywania szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania w

terminie przez kasę chorych (Narodowy Fundusz Zdrowia). Uznanie umów o

udzielanie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych zawartych na lata 2001 i 2002,

w związku z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. i art. 56 k.c., za podstawę

roszczeń samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej wobec

Narodowego Funduszu Zdrowia jako następcy prawnego kas chorych o zapłatę

kwot niezbędnych do pokrycia kosztów związanych z realizacją obowiązku

wynikającego z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. umożliwia dochodzenie

tych kwot jako części należnego umownego świadczenia pieniężnego (por. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN 368/00, OSNC 2002,

nr 1, poz. 8) wraz z odsetkami za opóźnienie (art. 481 §1 k.c.). Nie jest jednak

wykluczone, zgodnie z art. 481 § 3 k.c., domaganie się również naprawienia szkody

doznanej przez samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej wskutek zwłoki

kontrahenta, tj. nieotrzymania należnej kwoty w terminie z przyczyn, za które kasa

chorych (Narodowy Fundusz Zdrowia) ponosi odpowiedzialność (art. 476 w związku

z art. 471 in fine i art. 472 k.c.).

Podobnie, przyjęta wykładnia art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.

wyklucza w rozpatrywanych sytuacjach dochodzenie przez samodzielne publiczne

zakłady opieki zdrowotnej powództw uzasadnionych bezpodstawnym

wzbogaceniem kas chorych, ponieważ niewątpliwie niedopuszczalny jest zbieg

roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnego świadczenia) z

roszczeniem o wykonanie umowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca

1998 r., I CKN 522/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 176).

Artykuł 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r., podwyższając wynagrodzenie

pracowników samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, nie podważył

jednak samej zasady samodzielności finansowej tych zakładów, ani – zgodnie z

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01 – nie

przewidział obowiązku pełnej rekompensaty tej podwyżki przez kasy chorych,

których następcą prawnym jest Narodowy Fundusz Zdrowia. Wobec powyższego, w

myśl wyrażonej w art. 6 k.c. reguły rozkładu ciężaru dowodu, samodzielny publiczny

zakład opieki zdrowotnej, dochodzący – na podstawie umowy o udzielanie

ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych, w związku z art. 4a ustawy z dnia 16

grudnia 1994 r. i art. 56 k.c. – roszczenia o zapłatę kwoty niezbędnej do pokrycia

kosztów realizacji obowiązku wynikającego z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r. powinien wykazać, że mimo podjęcia wszelkich dostępnych działań

organizacyjnych i finansowych nie był w stanie pokryć tych kosztów w całości ze

środków znajdujących się w jego dyspozycji. W razie trudności dowodowych w

ustaleniu okoliczności mających wpływ na wynik sprawy pomocne mogą się okazać

domniemania faktyczne, płynące np. z sytuacji ukształtowanej w innych

porównywalnych samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej.

Prowadzenie nieprawidłowej gospodarki finansowej lub nadmierne zadłużenie się

samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej nie stanowi podstawy do

obciążenia Narodowego Funduszu Zdrowia jako następcy prawnego kas chorych.

W rezultacie, Narodowy Fundusz Zdrowia może w sporze o zapłatę kwoty

stanowiącej pokrycie kosztów podwyżki wynagrodzenia zgłaszać zarzuty dotyczące

nie tylko gospodarki finansowej, stanu zobowiązań i ich struktury, wysokości

kosztów bezpośrednich oraz pośrednich, lecz także zarzuty dotyczące stanu

zatrudnienia i organizacji pracy samodzielnego publicznego zakładu opieki

zdrowotnej, nie wyłączając przyczyn, z powodu których świadczeniodawca

wykroczył poza maksymalny poziom finansowania oraz przyczyn wzrostu kosztów

opieki zdrowotnej, a także potrzeb zastosowania określonych procedur medycznych

oraz zakupu sprzętu i aparatury medycznej. Zbadanie i rozważenie zasadności tych

zarzutów pozwoli na właściwe rozłożenie między strony umowy o udzielanie

ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych ciężaru dokonanej ex lege podwyżki

wynagrodzenia pracowników.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści

przytoczonej na wstępie.