III CZP 13/07 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 22 marca 2007 r., III CZP 13/07

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzycieli Banku Spółdzielczego w G.,

Artura P., Jolanty P. (...) przeciwko dłużnikom Janowi Z. i Janinie Z. o egzekucję z

nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22

marca 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Szczecinie postanowieniem z dnia 20 listopada 2006 r.:

"1. Czy przepis art. 976 § 1 k.p.c. zawierający wyliczenie podmiotów, których

udział w licytacji nieruchomości dłużnika jest wyłączony – m.in. dziecka dłużnika –

dopuszcza rozszerzenie kręgu tych podmiotów na małżonka dziecka dłużnika

(zięcia), jeżeli nabywana w drodze licytacji publicznej nieruchomość wejdzie w skład

majątku wspólnego licytanta będącego zięciem dłużnika i dziecka dłużnika?

2. w przypadku przyjęcia, że udział w licytacji publicznej nieruchomości zięcia

dłużnika nie jest wyłączony w świetle przepisu art. 976 § 1 k.p.c. to, czy do

skutecznego nabycia własności nieruchomości zbywanej w trybie postępowania

egzekucyjnego, która to nieruchomość wejdzie w skład majątku wspólnego

konieczna jest zgoda małżonka osoby uczestniczącej w przetargu – w rozumieniu

przepisu art. 37 § 1 pkt 1 k.r.o.? Jeżeli tak, kiedy i w jakiej formie zgoda ta powinna

być wyrażona?"

podjął uchwałę:

1. Przepis art. 976 § 1 k.p.c. określa wyczerpująco podmioty, których

udział w licytacji nieruchomości dłużnika jest wyłączony.

2. Do nabycia własności nieruchomości w toku egzekucji sądowej art. 37

k.r.o. nie ma zastosowania.

Uzasadnienie

Postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego zostało wydane w

postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia Tomasza M. na postanowienie

Sądu Rejonowego z dnia 28 lutego 2006 r., odmawiające przybicia nieruchomości

rolnej, będącej przedmiotem licytacji w postępowaniu egzekucyjnym toczącym się

przeciwko dłużnikom Janowi Z. oraz Janinie Z. Licytację tę wygrał skarżący jako

jedyny licytant uczestniczący w przetargu. Sąd Rejonowy, uzasadniając

postanowienie wskazał, że źródłem wątpliwości jest brzmienie art. 976 § 1 k.p.c.

niedopuszczającego do przetargu m.in. dzieci dłużnika. Względy celowościowe

tego zakazu sprzeciwiają się udziałowi w przetargu małżonka dziecka dłużnika

pozostającego we wspólności ustawowej małżeńskiej, natomiast nie można – w

przekonaniu Sądu Rejonowego – wyłączyć tego małżonka z udziału w przetargu,

ponieważ w takim wypadku nie miałby on możliwości zaskarżenia odmowy

przybicia. Z tego względu w fazie przybicia należy stosować odpowiednią sankcję

zakazu rozszerzonego nie tylko na dziecko dłużnika, ale także na jego małżonka.

Zdaniem Sądu Okręgowego, nie można wyłączyć wykładni rozszerzającej art.

976 § 1 k.p.c., gdyż nabycie nieruchomości przez małżonka dziecka dłużnika – ze

względu na ustrój wspólności majątkowej – prowadzi do następstw identycznych z

nabyciem przez samo dziecko, natomiast zapatrywanie przeciwne – dopuszczające

zięcia dłużnika do udziału w przetargu – wywołuje następną wątpliwość dotyczącą

stosowania art. 37 ust. 1 k.r.o., ponieważ udział w przetargu łączy się ze złożeniem

oferty nabycia nieruchomości, a do takiej czynności wymagana jest zgoda

małżonka, przy czym wyłaniają się dalsze wątpliwości dotyczące formy i terminu jej

wyrażenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadą służącą uzyskaniu najwyższej w danych okolicznościach ceny jest

jawność i wolny udział w przetargu dokonywanym w toku licytacji (art. 972 k.p.c.).

Wyjątek od tej zasady został wprowadzony w art. 976 § 1 k.p.c., przede wszystkim

dla ochrony interesu wierzyciela, a także skuteczności, powagi i rzetelności

postępowania egzekucyjnego.

Usprawiedliwione są wątpliwości Sądu Okręgowego, czy dopuszczenie do

przetargu małżonka osoby najbliższej dłużnika pozwala nadal realizować ochronę

wierzyciela, trudno bowiem odrzucić przypuszczenie, że nieruchomość sprzedana

w toku egzekucji pozwala osiągnąć niższą cenę netto. Kierując się tym kryterium

nie można jednak wskazać granicy, która wykluczałaby zmowę między dłużnikiem a

licytantem. Określenie tej granicy należy do ustawodawcy, który w tym zakresie

okazuje wyjątkową stabilność (por. art. 702 § 2 d.k.p.c.). W obowiązującym art. 976

§ 1 k.p.c. powtórzono sformułowania ustaw obowiązujących w pierwszej połowie

ubiegłego wieku i nie ma wątpliwości, że wyjątki od wolnego udziału w przetargu

zostały wskazane wyczerpująco, wobec czego wykładnia językowa pozwala ustalać

treść normy w sposób pewny, a nie zachodzi wypadek nieracjonalnego bądź

absurdalnego skutku takiej interpretacji, usprawiedliwiający zastosowanie innych

metod wykładni. Brak również danych potwierdzających obawę, że dłużnicy

dysponujący gotówką w taki skomplikowany i kosztowny sposób zechcą zaspokajać

swoich wierzycieli.

Można dodać, że zagadnienie związane ze stosowaniem kryterium

pokrewieństwa lub powinowactwa występowało np. w sprawach dotyczących

nabycia nieruchomości przez cudzoziemców zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 24

marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (jedn. tekst: Dz.U.

z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 ze zm.). Rozstrzygając skutki nabycia przez

niebędącego cudzoziemcem małżonka osoby wymagającej zezwolenia, Sąd

Najwyższy w uchwałach z dnia 24 września 1970 r., III CZP 55/70 (OSPiKA 1973,

nr 6, poz. 120) i z dnia 31 stycznia 1986 r., III CZP 70/85 (OSNCP 1986, nr 12, poz.

207) wyjaśnił, że nabycie w takich warunkach nieruchomości rodzi skutki prawne z

art. 32 § 1 k.r.o. i pozwala na ujawnienie tego prawa w księdze wieczystej jako

nabytego w ramach ustawowej wspólności majątkowej małżonków. Oznacza to, że

nabycie mienia przez pozostającą w związku małżeńskim osobę nieobjętą zakazem

(ograniczeniem) nie pozbawia jej małżonka uprawnień wynikających z prawa

rodzinnego, a tym samym nie stanowi obejścia ustawy.

Drugie z przedstawionych zagadnień dotyczy zgody przewidzianej w art. 37 §

1 pkt k.r.o. w brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 17 czerwca 2004 r. o

zmianie ustawy – kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 162, poz. 1691).

W piśmiennictwie podnosi się, że ustawodawca nowelizując kodeks rodzinny i

opiekuńczy uznał za celowe ustalenie katalogu czynności prawnych, co do których

osoba pozostająca w ustroju wspólności ustawowej małżeńskiej powinna uzyskać

zgodę drugiego małżonka. Brak zgody w przypadku czynności jednostronnej

powoduje jej nieważność bezwzględną (art. 37 § 4 k.r.o.), a w przypadku umowy jej

ważność pozostaje w zawieszeniu (art. 37 § 2 i 3 k.r.o.). W przepisie wskazanym

przez Sąd Okręgowy konsekwentnie używa się pojęcia czynności prawnej, jako

zdarzenia prawnego z zakresu stosunków cywilnoprawnych, opartego na

oświadczeniu woli w postaci umowy lub czynności jednostronnej. Sąd Okręgowy

dostrzegł tę prawidłowość, określił jednak postąpienia w przetargu jako ofertę.

Nie można zanegować wspólnych cech postąpienia licytanta i oferty, bardziej

istotne są jednak różnice. Udział w licytacji nieruchomości jest działaniem prawnym

zmierzającym do nabycia nieruchomości, jednak skutek, tj. przeniesienie własności

nie następuje w wyniku czynności prawnej, lecz aktu jurysdykcyjnego –

przysądzenia własności, którego podstawą jest uzyskanie przybicia. Konieczność

uprawomocnienia się postanowienia o przybiciu oraz wykonania warunków

licytacyjnych odrywa skutek (przeniesienie własności) od przetargu, który ponadto

ma swoją specyfikę polegającą na tym, że postąpienia nie są składane

właścicielowi nieruchomości, lecz dokonywane w ramach postępowania

publicznoprawnego przed organem egzekucyjnym nadzorowanym przez sędziego.

Złożenie „oferty” – postąpienia nie wywiera zatem skutku w zakresie przejścia

własności, skoro wymaga aktu przybicia i może być "uchylone" przez kolejne

postąpienie innej osoby.

Również skutki przejścia własności nieruchomości są określone odrębnie w

ustawie (art. 999-1003 k.p.c.), a istnienie tej regulacji wyraźnie przemawia na rzecz

odmienności i autonomiczności przysądzenia własności w porównaniu do nabycia

jej w drodze czynności prawnej. Motywy zachowania omawianej odrębności są

zrozumiałe zważywszy na cel postępowania egzekucyjnego, ukierunkowanego na

zaspokojenie wierzyciela. Wprowadzenie ograniczeń wynikających z prawa

rodzinnego powodowałoby niepewność statusu wierzyciela zwłaszcza po podziale

sumy uzyskanej z egzekucji, statusu nabywcy oraz innych osób uczestniczących w

podziale. Konieczność ochrony tej wartości przez państwo usprawiedliwia

zmniejszenie ochrony stabilności majątkowej w stosunkach wewnętrznych między

małżonkami, z których jeden bierze udział w licytacji egzekucyjnej.

Kierując się przytoczonymi względami, Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak

wyżej (art. 390 k.p.c.).