III CZP 128/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 128/09

POSTANOWIENIE

Dnia 24 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Elżbiety K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Szefowi Wojskowego Zarządu Infrastruktury

w P. i Dowódcy Jednostki Wojskowej [...] w P.

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 lutego 2010 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 29 października 2009 r.,

"Czy jednostka wojskowa wchodząca w skład sił zbrojnych RP

a obejmująca lotnisko wojskowe użytkowane w celu prowadzenia

lotów szkoleniowych może być uznana za przedsiębiorstwo lub

zakład w rozumieniu art. 435 § 1 k.c.?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 czerwca 2009 r. zasądził od Skarbu

Państwa – Szefa Wojskowego Zarządu Infrastruktury w P. na rzecz powódki

Elżbiety K. kwotę 80000 zł tytułem naprawienia szkody, polegającej na obniżeniu

wartości jej nieruchomości na skutek hałasu związanego z funkcjonowaniem

lotniska wojskowego P. – K.

Nieruchomość

występujących

powódki

z tego

–

rodzaju

tak

jak

nieruchomości

innych

właścicieli

żądaniami

– położona

jest na obszarze

ograniczonego użytkowania utworzonym rozporządzeniem Wojewody W. nr 82/03,

z dnia 17 grudnia 2003 r., w sprawie utworzenia obszaru ograniczonego

użytkowania dla lotniska wojskowego …(Dz. Urz. Wojew. W. Nr 200, poz. 3873.).

Podstawą prawną wydania tego rozporządzenia był art. 135 ust. 1 ustawy z dnia 27

kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz. U. z 2008 r., Nr 25, poz. 150

ze zm.; dalej: p.o.ś.), stanowiący, że obszar ograniczonego użytkowania tworzy się,

jeżeli mimo zastosowania dostępnych rozwiązań technicznych, technologicznych

i organizacyjnych nie mogą być dotrzymane standardy jakości środowiska poza

terenem zakładu lub innego obiektu (m.in. lotniska). Rozporządzenie określa

ograniczenia w zakresie przeznaczenia terenu, wymagania techniczne dotyczące

budynków oraz

sposób

korzystania

z

terenów położonych

na

obszarze

ograniczonego użytkowania (art. 135 ust. 3a p.o.ś.).

W ocenie Sądu obniżenie wartości nieruchomości powódki na skutek hałasu

związanego z funkcjonowaniem lotniska stanowi szkodę wyrządzoną „przez ruch

zakładu” w rozumieniu art. 435 § 1 k.c.

Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację od tego wyroku, powziął poważne

wątpliwości prawne, którym dał wyraz w zagadnieniu przedstawionym Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z utrwalonego, niekwestionowanego przez doktrynę, orzecznictwa Sądu

Najwyższego wynika, że przedmiotem zagadnienia prawnego przedstawionego na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. może być jedynie taka poważna wątpliwość prawna,

której wyjaśnienie w formie uchwały jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy

(zob. np. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 27 sierpnia

1996 r., III CZP 91/96, OSNC 1997, nr 1, poz. 9, 13 kwietnia 2000 r., III CZP 39/99,

nie publ., 23 listopada 2000 r., III CZP 38/00, nie publ., 9 czerwca 2005 r., III CZP

31/05, nie publ., 12 października 2005 r., III CZP 68/05, nie publ., 28 lutego 2006 r.,

III CZP 3/06, nie publ., 14 listopada 2006 r., III CZP 84/06, nie publ.). Innymi słowy,

konieczne

jest

istnienie

związku

przyczynowego

między

przedstawionym

zagadnieniem prawnym a podjęciem decyzji co do istoty sprawy.

Istota przedstawionego zagadnienia sprowadza się do rozstrzygnięcia

kwestii, czy lotnisko wojskowe jest jednostką organizacyjną wprawianą w ruch

z pomocą sił przyrody, o której mowa w art. 435 § 1 k.c. Rozstrzygnięcie tej kwestii

byłoby niezbędne w sprawie, gdyby ten przepis stanowił podstawę roszczenia,

skierowanego przeciwko Skarbowi Państwa, o naprawienie szkody w postaci straty

wyrażającej się obniżeniem wartości handlowej nieruchomości w związku

z funkcjonowaniem lotniska wojskowego.

Stanowisko Sądu Najwyższego dotyczące tego roszczenia nie jest jednak

jednolite. Wyraźnie rysują się tu dwa odmienne poglądy.

Według jednego z nich podstawą roszczenia o naprawienie szkody w postaci

zmniejszenia się wartości nieruchomości, wynikającej z faktycznego oddziaływania

lotniska wojskowego, które emituje hałas, niepozwalający dotrzymać standardów

jakości środowiska na terenach leżących w jego sąsiedztwie, w takim stopniu,

że zaistniały podstawy do utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania,

obejmującego sąsiednie nieruchomości, stanowi art. 435 k.c. w związku z art. 322

p.o.ś. Przepis 129 ust. 2 p.o.ś. obejmuje tylko szkodę, którą można ocenić już

w momencie opublikowania aktu normatywnego zawierającego ograniczenia lub

w krótkim okresie jego obowiązywania. Przemawia za tym powiązanie w tym

przepisie wystąpienia szkody z ograniczeniem w korzystaniu z nieruchomości

i krótkim, dwuletnim terminem do jej dochodzenia, a także wąskie jej ujęcie.

Oznacza to, że pogorszenie warunków korzystania z nieruchomości na skutek

dozwolenia emitowania hałasu powyżej dopuszczalnego poziomu, wpływające na

pogorszenie komfortu życia oraz obniżenie wartości nieruchomości, nie spełnia

przesłanki z art. 129 ust. 2 p.o.ś. (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia:

12 grudnia 2008 r., II CSK 367/08, nie publ., 25 lutego 2009 r., II CSK 565/08).

Odmienny pogląd legł u podłoża wyroku Sądu Najwyższego z 25 lutego

2009 r. II CSK 546/08, nie publ.), w którym stwierdzono, że przewidziana w art.

129 p.o.ś. odpowiedzialność odszkodowawcza obejmuje także te szkody, które

wynikają z przekroczenia standardów jakości środowiska w zakresie emitowanego

hałasu. Artykuł 135 ust. 1 p.o.ś., przewidujący możliwość ustanowienia obszaru

ograniczonego zaufania, jest wyjątkiem od zasady wyrażonej w art. 144 ust. 1

p.o.ś., zgodnie z którą eksploatacja instalacji w rozumieniu art. 3 pkt 6 p.o.ś.,

nie powinna

przekroczenia

powodować

standardów

jakości

środowiska.

Wyjątek ten polega na tym, że na terenie obszaru ograniczonego użytkowania

eksploatacja instalacji może powodować przekroczenie standardów jakości

środowiska.

W art. 129 – 136 p.o.ś. ustawodawca uregulował samodzielne podstawy

odpowiedzialności

odszkodowawczej

związanej

z

ograniczeniem

sposobu

korzystania z nieruchomości oraz z utworzeniem obszaru ograniczonego

użytkowania,

opierając

z działalnością

się

uciążliwą

na

założeniu,

że

ryzyko

dla

otoczenia

powinien

szkód

związanych

ponosić

podmiot,

który tę działalność podejmuje dla własnej korzyści (cuius damnum eius periculum).

Przesłankami tej odpowiedzialności są: wejście w życie rozporządzenia lub aktu

prawa

miejscowego

z nieruchomości,

powodującego

szkoda

poniesiona

ograniczenie

przez

sposobu

właściciela

korzystania

nieruchomości,

jej użytkownika wieczystego lub osobę, której przysługuje prawo rzeczowe do

nieruchomości, i związek przyczynowy między wprowadzonym ograniczeniem

sposobu korzystania z nieruchomości a szkodą.

Z art. 129 ust. 2 p.o.ś. wynika, iż szkodą jest także zmniejszenie wartości

nieruchomości, co koresponduje z pojęciem straty w rozumieniu art. 361 § 2 k.c.,

przez którą rozumie się między innymi zmniejszenie aktywów. Obniżenie wartości

nieruchomości stanowi przy tym wymierną stratę, niezależnie od tego czy właściciel

ją zbył, czy też nie zamierza podjąć w tym kierunku żadnych działań, nieruchomość

jest bowiem dobrem o charakterze inwestycyjnym.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie

prawne przychyla się do tego drugiego poglądu.

Według art. 129 ust. 2 p.o.ś. właściciel może żądać odszkodowania za

poniesioną szkodę (w tym zmniejszenie wartości nieruchomości) „w związku

zograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości”, przy czym ograniczeniem

tym jest także ustanowienie obszaru ograniczonego użytkowania.

W związku z ustanowieniem obszaru ograniczonego użytkowania pozostaje

nie tylko obniżenie wartości nieruchomości, będące następstwem ograniczeń

przewidzianych bezpośrednio w treści rozporządzenia o utworzeniu obszaru

(zwłaszcza dotyczących ograniczeń zabudowy), lecz także obniżenie wartości

nieruchomości wynikające z tego, że wskutek wejścia w życie rozporządzenia

dochodzi do zawężenia granic własności (art. 140 k.c. w zw. z art. 144 k.c.), i tym

samym ścieśnienia wyłącznego władztwa właściciela względem nieruchomości

położonej na obszarze ograniczonego użytkowania. O ile bowiem właściciel przed

wejściem w życie rozporządzenia mógł żądać zaniechania immisji (hałasu)

przekraczającej standard ochrony środowiska, o tyle w wyniku ustanowienia

obszaru ograniczonego użytkowania możliwości takiej został pozbawiony. Inaczej

mówiąc, szkodą podlegającą naprawieniu na podstawie art. 129 ust. 2 p.o.ś., jest

także obniżenie wartości nieruchomości wynikające z faktu, iż właściciel

nieruchomości będzie musiał znosić dopuszczalne na tym obszarze immisje

(np. hałas). Nie jest uprawniona dostrzegalna w piśmiennictwie i orzecznictwie

tendencja do wąskiego ujmowania odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 129

ust. 2 p.o.ś..

W świetle powyższych argumentów żądanie powódki nie ma podstawy w art.

435 k.c. w zw. z art. 322 p.o.ś., lecz w art. 129 ust. 2 p.o.ś. (są to reżimy rozłączne).

Za taką interpretacją przemawia również dążenie do kompleksowego uregulowania

skutków ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania w zakresie szkody

polegającej na obniżeniu wartości nieruchomości. Rozszczepienie tych skutków na

szkody wynikające z ograniczeń przewidzianych wprost w rozporządzeniu

o ustanowieniu obszaru ograniczonego użytkowania oraz szkody wynikające

z emisji hałasu jest sztuczne. Skutkiem wejścia w życie rozporządzenia jest nie

tylko konieczność poddania się przewidzianym w nim wprost ograniczeniom –

niekiedy mogą być one dla właścicieli nieistotne – ale także konieczność znoszenia

immisji przekraczających standard jakości środowiska, którym – w braku

rozporządzenia – właściciel mógłby się przeciwstawić jako działaniom bezprawnym

w świetle art. 174 ust. 1 p.o.ś.. Praktyczną tego konsekwencją jest poddanie

roszczeń właścicieli szczególnym ograniczeniom czasowym przewidzianym w art.

129 ust. 4 p.o.ś., w myśl którego z roszczeniem, o którym mowa w art. 129 ust. 2

można wystąpić w okresie 2 lat od dnia wejścia w życie rozporządzenia

ustanawiającego obszar ograniczonego użytkowania (zgodnie z wyrokiem SN

z dnia 10 października 2008 r. II CSK 216/08, nie publ. wystarczy zgłoszenie w tym

czasie roszczenia do obowiązanego do wypłaty odszkodowania).

Przyjęta wyżej interpretacja nie wyłącza odpowiedzialności Skarbu Państwa

za szkody związane z ruchem lotniska (art. 435 k.c.) a limine. Odpowiedzialność ta

będzie nadal wchodzić w rachubę (oczywiście przy założeniu, że wojskowa baza

lotnicza jest zakładem w rozumieniu art. 435 k.c.) zarówno w przypadku szkody na

mieniu - w zakresie, w jakim ochrony mienia nie wyłączyło ustanowienie obszaru

ograniczonego użytkowania – jak i w przypadku szkody na osobie. Dla ochrony

odszkodowawczej przewidzianej w art. 444 i n. w zw. z art. 435 k.c.

dopuszczalność działań, powodujących przekroczenie standardów ochrony jakości

środowiska, jest całkowicie pozbawiona znaczenia.

W związku z tym, że roszczenie powódki nie ma podstawy w art. 435 k.c.,

a co za tym idzie, nie ma związku przyczynowego między przedstawionym

zagadnieniem prawnym, a podjęciem decyzji w sprawie, z przyczyn wskazanych na

wstępie orzeczono, jak w postanowieniu.