III CZP 128/07 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 14 grudnia 2007 r., III CZP 128/07

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Banku BPH S.A. w K. przy uczestnictwie

syndyka masy upadłości Zakładów Mięsnych "P." S.A. w P. o wpis hipoteki, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 grudnia 2007 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Poznaniu

postanowieniem z dnia 4 września 2007 r.:

"Czy art. 81 ust. 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) usprawiedliwia dokonanie wpisu hipoteki

jeśli wniosek o jej wpisanie złożony został wcześniej niż sześć miesięcy przed

złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości?"

podjął uchwałę:

Zakaz dokonania wpisu hipoteki obciążającej nieruchomość stanowiącą

składnik masy upadłości nie ma zastosowania do wniosku o wpis złożonego

wcześniej niż w ciągu sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku o

ogłoszenie upadłości (art. 81 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.).

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się w sprawie, w której Bank

Przemysłowo-Handlowy PBK S.A. w K. złożył w dniu 30 grudnia 2002 r. w Sądzie

Rejonowym w Poznaniu wniosek o wpis hipoteki kaucyjnej do kwoty 12 000 000 zł

na nieruchomości pozostającej w użytkowaniu wieczystym Zakładów Mięsnych "P."

S.A. w P., będących dłużnikiem Banku, a w dniu 30 września 2004 r. złożony został

wniosek o ogłoszenie upadłości likwidacyjnej wymienionych Zakładów i Sąd

Rejonowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 16 lutego 2005 r. upadłość ogłosił

oraz wyznaczył syndyka masy upadłości.

W okresie przed wpłynięciem wniosku o ogłoszenie upadłości Sąd

wieczystoksięgowy dwukrotnie oddalił żądanie wnioskodawcy o wpis, przy czym

ponowna apelacja wnioskodawcy została oddalona postanowieniem Sądu

Okręgowego w Poznaniu z dnia 16 grudnia 2005 r. W wyniku uwzględnienia skargi

kasacyjnej wnioskodawcy postanowienie to zostało przez Sąd Najwyższy uchylone,

a sprawa przekazana Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Na tym

etapie postępowania za przesądzającą uznano kwestię wpływu toczącego się

postępowania układowego na możność domagania się wpisu hipoteki mającej

obciążać nieruchomość dłużnika w związku z ewentualnością zawarcia układu

obejmującego wierzytelność, na zabezpieczenie której miała służyć wnioskowana

hipoteka. Postępowanie układowe, wobec cofnięcia przez dłużnika wniosku, zostało

umorzone postanowieniem Sądu Rejonowego w Poznaniu z dnia 5 listopada 2003

r., co Sąd Okręgowy ustalił po przystąpieniu do ponownego – na skutek orzeczenia

Sądu Najwyższego – rozpoznania apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu

Rejonowego oddalającego jego wniosek.

W tym stanie sprawy Sąd Okręgowy uznał się niezwiązany stanowiskiem

wyrażonym przez Sąd Najwyższy co do wpływu postępowania układowego na

możność żądania przedmiotowego wpisu i stwierdził, że wniosek o wpis hipoteki

podlega ocenie na podstawie art. 81 ust. 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”), który

budzi jednak poważne wątpliwości. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

O stopniu zrealizowania podstawowego celu postępowania upadłościowego

likwidacyjnego, jakim jest zaspokojenie wierzycieli, decyduje wartość wierzytelności

oraz zasobność masy upadłości. Zależność ta kształtuje się według reguły, że im

mniej wierzytelności i zasobniejsza masa upadłości, tym bardziej realne jest

zaspokojenie wierzycieli. Zważywszy, że niewypłacalni przedsiębiorcy mogą

podejmować z niekorzyścią dla wierzycieli zachowania pomniejszające majątek

podlegający egzekucji generalnej oraz że zachowania takie mogą być udziałem

także niektórych wierzycieli zorientowanych w sytuacjach uzasadniających

ogłoszenie upadłości dłużników, ustawodawca, w celu uchronienia majątku

upadłego przed tego rodzaju niepożądanymi działaniami, ustanowił przepisy art. 13

ust. 3, art. 84, 94 ust. 1, art. 95, 116, 125, 127 ust. 1 i 2, art. 128, 130 i 136 Pr.u.n.

Przepisy te oparte są na domniemaniu, że czynności prawne dłużnika, wierzycieli

lub osób trzecich podjęte po ogłoszeniu upadłości lub w określonym czasie

bezpośrednio poprzedzającym ogłoszenie upadłości lub złożenie wniosku o

ogłoszenie upadłości, polegające m.in. na potrąceniu, obciążeniu rzeczowym lub

określonym rozporządzeniu, mogły mieć na celu uszczuplenie majątku upadłego lub

uprzywilejowanie niektórych wierzycieli w postaci ich zaspokojenia poza

postępowaniem upadłościowym. Jednocześnie, uwzględniając zasady

doświadczenia życiowego, pozwalające wykluczyć domniemanie działania w celu

udaremnienia lub osłabienia wyników postępowania upadłościowego wtedy, gdy

działania te podjęte były w czasie odpowiednio odległym, ustawodawca wprowadził

w art. 94 ust. 2, art. 127 ust. 3, art. 137 Pr.u.n. wyjątki od ww. zasady.

Mając to na względzie należy przyjąć, że analogiczne założenie towarzyszyło

ustawodawcy w art. 81 Pr.u.n., w którym – w ust. 1 – uwzględniono interes

wierzycieli, poprzednio chroniony bez wyjątków w art. 27 rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1931 r. – Prawo upadłościowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), a w ust. 3 interes osób,

wobec których nie można domniemywać, że mogły działać przeciwko przyszłej

masie upadłości lub jej wierzycielom, a które znalazłyby się w wyniku ogłoszenia

upadłości w sytuacji gorszej niż gwarantowała im czynność prawna w chwili jej

podejmowania.

Hipoteka kaucyjna zabezpiecza do oznaczonej sumy najwyższej

wierzytelności o wysokości nie ustalonej (art. 102 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze

zm. – dalej „u.k.w.h.”). Nie stwarza domniemania istnienia zabezpieczonej

wierzytelności (art. 105 w związku z art. 71 u.k.w.h.), ale po przekształceniu w

hipotekę zwykłą, czemu nie stoi na przeszkodzie zakaz przewidziany w art. 81 ust.

1 (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2007 r., III CSK 356/06,

nie publ.), skutkuje uprawnieniem wierzyciela nie tylko do uczestnictwa w podziale

sumy uzyskanej ze zbycia obciążonej nieruchomości (art. 189 w związku z art. 236 i

art. 347 ust. 1 pkt 4 i art. 356 ust. 3 Pr.u.n.), ale także do niezwłocznego wypłacenia

z tej sumy, względnie z reszty funduszów masy upadłości, przypadającej mu

należności (art. 336, 338 i 340 Pr.u.n.). Zważywszy na uprzywilejowanie

wierzytelności zabezpieczonych hipoteką przewidziane w art. 336, 338 i 340 Pr.u.n.,

przy uwzględnieniu że hipoteka kaucyjna może być hipoteką umowną, należy

przyjąć że w art. 81 Pr.u.n. wolą ustawodawcy było – analogicznie jak w przypadku

innych czynności lub zdarzeń prawnych – wyeliminowanie możliwości uszczuplenia

masy upadłości przez niedopuszczenie powstania hipoteki co do wierzytelności z

okresu, gdy ogłoszenie upadłości dłużnika było już przewidywalne, z jednoczesnym

wskazaniem, że okresem tym jest sześć miesięcy bezpośrednio poprzedzające

złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości.

Tymczasem, według brzmienia art. 81 ust. 3 Pr.u.n., należałoby uznać, że –

odmiennie niż przy czynnościach zbycia lub obciążenia majątku dłużnika,

potrącenia wierzytelności lub zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej –

domniemanie działania z pokrzywdzeniem innych wierzycieli, wynikającym z

własnego uprzywilejowania, nie dotyczy okresu, w którym ogłoszenie upadłości

dłużnika dało się przewidzieć, natomiast dotyczy okresu wcześniejszego.

Sprzeczność takiego wnioskowania z rationis legis całego unormowania w Prawie

upadłościowym i naprawczym jest oczywista, a stwierdzenie, że według tego

brzmienia uprawnionym do uzyskania wpisu hipoteki byłby wierzyciel, którego

wniosek o wpis wpłynął w dniu poprzedzającym złożenie wniosku o ogłoszenie

upadłości, nieuprawnionym zaś byłby wierzyciel, który wniósł o wpis hipoteki dwa

lata przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, pozwala ocenić unormowanie

wynikające z brzmienia art. 81 ust. 3 Pr.u.n. jako nieracjonalne.

W związku z tym należy odstąpić od wykładni językowej i posłużyć się

wykładnią funkcjonalną, w świetle której brzmienie art. 81 ust. 3 Pr.u.n. jest

wynikiem błędnej redakcji, przepis ten bowiem wyraża wolę ustawodawcy

wyłączenia zakazu obciążenia składników masy upadłości (art. 81 ust. 1 Pr.u.n.) co

do wniosków o wpis hipoteki złożonych wcześniej niż w ciągu sześciu miesięcy

przed wpłynięciem wniosku o ogłoszenie upadłości. Znajduje to potwierdzenie w

projekcie ustawy o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o

Krajowym Rejestrze Sądowym oraz ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym

(Sejm V kadencji, druk nr 1845), w którym proponuje się art. 81 ust. 1 w brzmieniu:

„Po ogłoszeniu upadłości nie można obciążyć składników masy upadłości hipoteką,

zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w

celu zabezpieczenia wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości”, oraz

art. 81 ust. 2 w brzmieniu: „Przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli wniosek o wpis

hipoteki został złożony w sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości”. W uzasadnieniu projektu stwierdzono, że

zmiana proponowana w art. 81 ust. 2 ma doprowadzić do usunięcia oczywistej

omyłki, ponieważ intencją wprowadzenia art. 81 ust. 3 w obecnym brzmieniu było

dopuszczenie dokonania wpisów hipotek na podstawie wniosków złożonych co

najmniej sześć miesięcy przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości.

Z tych względów Sąd Najwyższy uznał, że art. 81 ust. 3 Pr.u.n., wbrew

jednoznacznemu brzmieniu, wyraża normę prawną, zgodnie z którą zakaz

obciążania składników masy upadłości hipoteką (art. 81 ust. 1 Pr.u.n.) nie dotyczy

wniosków o wpis złożonych wcześniej niż w ciągu sześciu miesięcy przed

złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Oznacza to, że tylko wnioski, które

wpłynęły do sądu wieczystoksięgowego wcześniej niż w ciągu sześciu miesięcy,

mogą być uwzględnione. Przyjęcie – jak proponują niektórzy przedstawiciele

doktryny – że także wnioski o wpis złożone przed sześcioma miesiącami, licząc

wstecz od złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, podlegają uwzględnieniu,

spowodowałoby, że art. 81 ust. 3 nie stanowiłyby wyjątku od zasady wprowadzonej

w art. 81 ust. 1 Pr.u.n., lecz przekreślałby tę zasadę, czego nie można

zaaprobować.

W postanowieniu z dnia 8 grudnia 2006 r. V CSK 322/06 (OSNC 2007, nr 10,

poz. 158) Sąd Najwyższy, wyrażając stanowisko odnośnie do związania sądu

wieczystoksięgowego wykreśleniem hipoteki dokonanym przez sędziego komisarza

co do hipoteki z wniosku złożonego wcześniej niż w ciągu sześciu miesięcy przed

wnioskiem o ogłoszenie upadłości, podkreślił, że zgodność stanu prawnego

nieruchomości wynikającego z wykreślenia hipoteki z rzeczywistym stanem

prawnym podlega badaniu w postępowaniu wszczętym na podstawie art. 10

u.k.w.h. Wskazując na możliwość kontroli zastosowania przez sędziego komisarza

art. 82 w związku z art. 81 ust. 3 Pr.u.n. w sytuacji, w której wykreślenie hipoteki

dotyczyło wpisu uwzględniającego wniosek złożony wcześniej niż w ciągu sześciu

miesięcy przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, Sąd Najwyższy dał

wyraz stanowisku zbieżnemu z poglądem wyrażonym w niniejszej uchwale; tylko

dopuszczenie wykładni funkcjonalnej art. 81 ust. 3 Pr.u.n. – ze skutkiem w postaci

przyjęcia innej normy prawnej niż ta, na którą wskazuje brzmienie art. 81 ust. 3

Pr.u.n. – mogło uzasadniać wskazanie przez Sąd Najwyższy na ewentualność

uzyskania ostatecznie przez wnioskodawcę żądanej hipoteki.

Mając to na względzie Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.