III CZP 12/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 12/11

POSTANOWIENIE

Dnia 15 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Prokuratury Rejonowej

przeciwko Wandzie P. i kuratorowi nieżyjącego Piotra Z.

przy uczestnictwie interwenienta ubocznego Marka Z.

o unieważnienie uznania ojcostwa,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 kwietnia 2011 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 11 stycznia 2011 r.,

"Czy w sprawie o unieważnienie uznania dziecka

z powoływaniem się na błąd uznającego co do rzeczywistej daty

urodzenia dziecka, wynikającej z zagranicznego odpisu aktu

urodzenia, nieobjętego wpisem do polskich ksiąg stanu cywilnego

(transkrypcją), dopuszczalne jest poczynienie na podstawie tego aktu

urodzenia ustaleń podważających datę urodzenia dziecka wskazaną

w akcie urodzenia zarejestrowanym w polskich księgach stanu

cywilnego?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy powziął wątpliwość ujętą w przedstawionym zagadnieniu

prawnym przy rozpatrywaniu apelacji w sprawie o unieważnienie uznania dziecka.

Powództwo wytoczone zostało przez Prokuratora i dotyczyło dokonanej w dniu 9

grudnia 1985 r. przed Sądem Rejonowym czynności uznania pozwanej Wandy P.

przez Piotra Z., kwestionowanej z uwagi na działanie pod wpływem błędu oraz

wątpliwości co do tego, czy uznanie nastąpiło z należytym rozeznaniem. Sąd

pierwszej instancji wyrokiem z dnia 27 lipca 2010 r. unieważnił tę czynność w

oparciu o ustalenia faktyczne poczynione na podstawie nowego dokumentu –

„zapisu z akt urodzenia nr 59", wydanego przez Wydział

Stanu

Rejestracji

Aktów

Cywilnego, obwodu T. - Ministerstwo Sprawiedliwości Ukrainy, wsparte

wynikami badania DNA syna Piotra Z. - Marka Z., pozwanej Wandy P. oraz Piotra

Z. (materiał pobrano z jego zwłok). Sąd Rejonowy stwierdził, że akt urodzenia

pozwanej sporządzony na podstawie oświadczenia jej matki – Zofii S. – złożonego

6 czerwca 1964 r., nie zawiera prawdziwej daty jej urodzenia. W dokumencie tym

widnieje data 15 maja 1945 r., podczas gdy ze źródłowego dokumentu - jakim jest

zapis z akt urodzenia wydany przez Wydział Rejestracji Aktów Stanu Cywilnego,

sporządzony nie tylko na podstawie zgłoszenia matki lecz także w oparciu o

zaświadczenie lekarskie - wynika, że pozwana Wanda P. w rzeczywistości urodziła

się 16 kwietnia 1946 r. Ponadto badania DNA wykluczyły biologiczne ojcostwo

Piotra Z. wobec Wandy P.

Sąd Rejonowy stwierdził, że Piotr Z. uznając swoje ojcostwo w stosunku do

pozwanej działał pod wpływem błędu co do rzeczywistej daty jej urodzenia. Był to

błąd istotny, wobec czego na podstawie art. 84 § 1 k.c. i art. 84 § 2 k.c. w związku z

art. 82 k.c., przyjął, że czynność ta była bezwzględnie nieważna z powodu braku

świadomego powzięcia decyzji wywołanego błędem.

Pozwana Wanda P. zaskarżyła powyższy wyrok apelacją, w której zarzuciła

m. in. naruszenie art. 233 § 1 w związku z art. 227 i 217 § 2 k.p.c. w związku z art.

4 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn.

Dz.U. z 2004 r., Nr 161, poz. 1688 ze zm., dalej powoływany jako „p.a.s.c.”),

poprzez pominięcie daty urodzenia pozwanej wynikającej z aktu urodzenia

wpisanego do akt stanu cywilnego prowadzonych w Polsce.

Sąd Okręgowy wyjaśnił, że jego wątpliwości, ujęte w przedstawionym

zagadnieniu, wynikają z rozbieżnych poglądów wyrażanych w orzecznictwie na

temat mocy dowodowej na terenie Polski aktów stanu cywilnego sporządzonych za

granicą, a ich wyjaśnienie jest niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia

niniejszej sprawy, w której konkurencyjne dowody stanowią: akt stanu cywilnego

(akt urodzenia) pozostający w zasobach Wydziału Rejestracji Aktów Stanu

Cywilnego Obwodu T. na Ukrainie oraz akt urodzenia sporządzony w Urzędzie

Stanu Cywilnego w W. w dniu 10 czerwca 1964 r. – podające różne, odległe niemal

o rok, daty urodzenia pozwanej. Sąd pytający wskazał na unormowanie zawarte w

art. 4 i art. 73 ustawy z dnia 29 września 1986 r. p.a.s.c. (stanowiących

odpowiedniki art. 25 i art. 63 uchylonego dekretu z dnia 8 czerwca 1955 r. - Prawo

o aktach stanu cywilnego) – zgodnie z którym akty stanu cywilnego stanowią

wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych, przy czym akt stanu cywilnego

sporządzony za granicą może być wpisany do polskich ksiąg stanu cywilnego

(transkrybowany) na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu. Na tle tych

przepisów Sąd Najwyższy wyrażał pogląd, że warunkiem uzyskania mocy

dowodowej w Polsce przez zagraniczny akt stanu cywilnego jest objęcie go

transkrypcją, stanowiącą odpowiednik rejestracji krajowego aktu stanu cywilnego

(Sąd Okręgowy powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 1971 r.,

II CR 138/71, OSNC 1972/3/52; uzasadnienie uchwały z dnia 5 listopada 1980 r., III

CZP 56/80, OSNC 1981/5/72 oraz uzasadnienie wyroku z dnia 13 czerwca 2000 r.,

III CKN 260/00, OSNC 2000/12/230). Pojawiła się jednak także odmienna linia

orzecznictwa (Sąd pytający wskazał na postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8

sierpnia 2003 r., V CK 6/02, OSNC 2004/8/131 oraz z dnia 16 marca 2007 r., III

CSK 380/06, nie publ.) według których zagraniczne akty stanu cywilnego mają na

terenie Polski taką samą moc dowodową, jak polskie akty stanu cywilnego

niezależnie od ich wpisania do polskich ksiąg stanu cywilnego, ponieważ

transkrypcja nie ma charakteru rejestracyjnego, a tylko transponuje zagraniczny akt

stanu cywilnego na polski język urzędowy i poddaje obowiązującej w Polsce formie

rejestracji urodzeń, małżeństw i zgonów. Argumentem wspierającym ten pogląd jest

art. 1138 k.p.c. zrównujący moc dowodową zagranicznych i polskich dokumentów

urzędowych. Zdaniem Sądu Okręgowego ostatnie stanowisko sprawdza się, kiedy

zagraniczny akt stanu cywilnego nie pozostaje w kolizji z aktem stanu cywilnego

zarejestrowanym w Polsce, jeśli natomiast zachodzi kolizja nie sposób zastosować

dyrektywy, zgodnie z którą oba sprzeczne dokumenty stanowią wyłączny dowód

zdarzeń w nich stwierdzonych. Sąd zwrócił też uwagę na konieczność zachowania

szczególnego trybu dowodzenia niezgodności z prawdą danych zawartych

w aktach stanu cywilnego - co może nastąpić w postępowaniu sądowym

zmierzającym do unieważnienia aktu stanu cywilnego (art. 30 p.a.s.c.) lub do jego

sprostowania (art. 31 p.a.s.c.), a na drodze administracyjnej - w postępowaniu

o unieważnienie jednego z dwóch aktów stanu cywilnego stwierdzających to samo

zdarzenie (art. 29 p.a.s.c.), przy czym w orzecznictwie przyjmuje się, że objęcie

takim postępowaniem aktu stanu cywilnego sporządzonego za granicą wymaga

jego wcześniejszego wpisania (transkrypcji) do polskich ksiąg stanu cywilnego

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1993 r. III CZP 153/93, OSNC

1994/5/106 oraz wyrok WSA w Warszawie IV SA/W-wa 1153/07 LEX 437789).

Konkludując Sąd Okręgowy opowiedział się za poglądem o celowości

ograniczenia mocy dowodowej zagranicznego aktu stanu cywilnego i przyjęciu

związania sądu w sprawie o unieważnienie uznania dziecka z powodu błędu co do

jego rzeczywistej daty urodzenia treścią aktu stanu cywilnego wpisanego do

polskich ksiąg stanu cywilnego, dotyczącego tego zdarzenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problem, przed którym stanął Sąd Okręgowy, sprowadza się do oceny

wartości dowodowej dwóch dokumentów, podających odmienne dane o dacie

urodzenia pozwanej, a przedstawione zagadnienie ma spowodować wyjaśnienie,

czy kolidujące ze sobą dowody są równorzędne (dwa dokumenty urzędowe), czy

też jednemu z nich, polskiemu aktowi urodzenia, można przypisać rolę nadrzędną

i uznać go – na podstawie art. 4 p.a.s.c., za wiążący sąd dowód „wyłączny”.

Jak wynika z uzasadnienia postanowienia Sądu pytającego, udzielona odpowiedź

wpłynie bezpośrednio na ustalenie faktów, a

w konsekwencji przesądzi

o rozstrzygnięciu sprawy. Tymczasem zgodnie z przyjętą wykładnią art. 390 § 1

k.p.c. przedmiotem przedstawianego przez sąd drugiej instancji zagadnienia nie

mogą być wątpliwości dotyczące stanu faktycznego sprawy (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2002 r., III CZP 66/02, Lex nr 57240),

a podjęcie uchwały nie jest uzasadnione, gdy zagadnienie sprowadza się w istocie

do pytania o możliwy sposób rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 12 marca 2010 r., III CZP 7/10, Lex 585826). Ponadto pytanie

musi

dotyczyć

zagadnienia

budzącego

rzeczywiście

poważne

wątpliwości

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09, Lex nr

518116). Takich wątpliwości nie wywołuje zagadnienie związania, a raczej

możliwości podważenia w postępowaniu o unieważnienie uznania dziecka daty

urodzenia zawartej w akcie urodzenia tego dziecka. Artykuł 4 p.a.s.c. wprowadza

wyjątek od ogólnej zasady swobodnej oceny dowodów, akty stanu cywilnego

korzystają bowiem ze szczególnej mocy dowodowej, stanowiąc wyłączny dowód

zdarzeń w nich stwierdzonych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

11 grudnia 2002 r., I CK 348/02, nie publ. i postanowienie z dnia 24 maja 1999 r.,

II CKN 356/98, nie publ.). Jednakże, co wynika z art. 4 p.a.s.c. in fine – możliwe jest

udowodnienie niezgodności z prawdą danych zawartych w tych aktach, wymaga to

jednak przeprowadzenia odpowiedniego postępowania. Sąd Okręgowy rozważał

jedynie postępowania uregulowane w ustawie Prawo o aktach stanu cywilnego.

Przepisy te nie wyczerpują jednak katalogu postępowań dotyczących danych

stwierdzanych aktami stanu cywilnego, najistotniejsze bowiem rodzaje spraw

o prawa stanu uregulowane zostały w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Należy

do ich także postępowanie o unieważnienie uznania dziecka, którego dotyczy

niniejsza sprawa (przewidziane w art. 80 § 1 k.r.o. przed jego nowelizacją

dokonaną ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny

i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw – Dz.U. nr 220, poz. 1431 – w zw. z art.

ust.

ustawy

nowelizującej),

a

obecnie

postępowanie

o ustalenie

bezskuteczności uznania, ustanowione w art. 78 § 1 k.r.o. W sprawach tych

dochodzi do obalenia domniemań wynikających z art. 4 p.a.s.c., są one

postępowaniami pierwotnymi w stosunku do spraw dotyczących aktów stanu

cywilnego, a ich szczególny charakter, jako jedynej dopuszczalnej drogi

rozstrzygania o stanie cywilnym i stosunek do postępowania o sprostowanie

aktu stanu cywilnego omówiony został m.in. w uzasadnieniu postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2006 r. (V. CSK 108/05, Lex nr 490441).

W konsekwencji postępowanie dowodowe w sprawach o prawa stanu wymaga

przeprowadzenia dowodów według ogólnych zasad przewidzianych w art. 233 §

1 k.p.c. Zagraniczny akt stanu cywilnego, który ma charakter dokumentu

urzędowego na Ukrainie uważany jest za taki dokument również na terytorium

Polski, co w rozpatrywanej sprawie wynika nie z art. 1138 k.p.c., lecz z artykułu

15 ust. 2 umowy zawartej 24 maja 1993 r. między Rzeczpospolitą Polską a

Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i

karnych (Dz.U. z 1994 r., Nr 96, poz. 465). Kwestia jego transkrypcji jest w

konsekwencji zagadnieniem drugorzędnym, skoro nie jest ona czynnością

konieczną dla uzyskania mocy dokumentu urzędowego przez dokument

zagraniczny, a problem, czy dokument ten jest objęty domniemaniem z art. 4

p.a.s.c. nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, skoro

przedmiotem sprawy jest obalenie wniosku domniemania budowanego w oparciu

o polski akt urodzenia. Niemniej stwierdzić należy, że - co słusznie zauważył

Sąd pytający – występuje rozbieżność poglądów, czy transkrypcja jest

potrzebna, aby dokument zagraniczny uzyskał status przewidziany w art. 4

p.a.s.c., a także, że aktualnie przeważa stanowisko, zgodnie z którym

transkrypcja

nie

ma

charakteru

rejestracyjnego,

lecz

stanowi

jedynie

przystosowanie zagranicznego aktu stanu cywilnego do obowiązującego w

Polsce języka urzędowego i obowiązującej tu formy rejestracji urodzeń,

małżeństw i zgonów. Zwolennicy tego poglądu, do których należy także skład

rozpoznający przedstawione zagadnienie prawne, wskazują, że art. 13, art. 70

oraz art. 73 ust. 1 p.a.s.c. rozróżniają wpis treści aktu stanu cywilnego

sporządzonego za granicą do polskich ksiąg stanu cywilnego (transkrypcję) oraz

zarejestrowanie w tych księgach określonych zdarzeń, które wystąpiły za

granicą, co wyłącza traktowanie transkrypcji jako szczególnej formy rejestracji

zdarzeń zaistniałych za granicą.

Podsumowując stwierdzić należy, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki

z art.

§

k.p.c.

uzasadniające

podjęcie

uchwały

rozstrzygającej

przedstawione zagadnienie prawne, ponieważ zagadnienie to dotyczyło kwestii

oceny dowodów, udzielenie odpowiedzi stanowiłoby pośrednio rozstrzygniecie

sprawy, a zgłoszony problem nie budził poważnych wątpliwości. Dodatkowo

zachodzą

wątpliwości,

czy

udzielenie

odpowiedzi

potrzebne

jest

do

rozstrzygnięcia sprawy, skoro wykładnia art. 86 k.r.o. (w brzmieniu sprzed

nowelizacji) dokonana w orzecznictwie Sądu Najwyższego upatrywała w tym

przepisie podstawę do wytoczenia przez prokuratora powództwa opartego na

zarzucie niezgodności uznania z ojcostwem genetycznym (por. uchwałę z dnia

6 października 1969 r., III CZP 25/69, OSNC 1970/5/75 i wyrok z dnia 14 lutego

1969 r., I CR 570/68, OSNC 1969/10/186). Do rozpoznania sprawy wystarczą

więc dowody wykluczające ojcostwo, które zostały w sprawie przeprowadzone.

Sąd orzekający jest związany żądaniem pozwu, natomiast nie wiąże go

podstawa prawna zgłoszonego żądania.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.