III CZP 119/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 119/08

POSTANOWIENIE

Dnia 5 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku R. M.

przy uczestnictwie K. M.

o podział majątku dorobkowego,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 grudnia 2008 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy we W.

postanowieniem z dnia 9 lipca 2008 r.,

"Czy w przypadku wniesienia do spółdzielni mieszkaniowej

wkładu budowlanego w pełnej wysokości z majątku odrębnego

jednego z małżonków (obecnie majątku osobistego) i powstania

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu należącego zgodnie

z art. 215 § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze

(Dz.U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) do obojga małżonków, przy podziale

majątku objętego wspólnością ustawową:

1. wartość zwaloryzowanego wkładu budowlanego odpowiada

rynkowej wartości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego w chwili dokonania podziału;

2. czy też zwiększenie wartości rynkowej tego prawa

należącego do majątku wspólnego winno być podzielone między

małżonków proporcjonalnie do ich udziałów w majątku wspólnym;

3. czy waloryzacja wkładu budowlanego wniesionego do

spółdzielni

mieszkaniowej

w

pełnej

wysokości

z majątku

odrębnego jednego z małżonków przy zastosowaniu art. 358 1 § 3

k.c. możliwa jest z uwzględnieniem innego miernika zmiany siły

nabywczej

pieniądza,

np.

według

relacji

wysokości

wkładu

budowlanego do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za

pracę z chwili

wniesienia wkładu do spółdzielni mieszkaniowej

i porównania jej z aktualną w dacie dokonywania podziału majątku

wspólnego wysokością przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy we W., rozpoznając sprawę z wniosku R. M. przy udziale K.

M. o podział majątku dorobkowego, na skutek apelacji wniesionej przez

wnioskodawcę i uczestniczkę postępowania od postanowienia Sądu Rejonowego

we W. z dnia 10 stycznia 2008 r., powziął istotne wątpliwości i na podstawie art.

390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne sformułowane w sentencji swojego postanowienia z dnia 9 lipca 2008 r.

Zagadnienie to powstało na tle następującego stanu faktycznego.

Związek małżeński wnioskodawca i uczestniczka postępowania zawarli

w 1988 r. Łączył ich ustrój wspólności ustawowej małżeńskiej. Małżonkowie

zamieszkiwali w nieruchomości położonej przy ul. M. [...] we W. W czerwcu 1999 r.

wnioskodawca razem z dziećmi, jako współwłaściciele nieruchomości przy ul.

M.[...], sprzedali ją za kwotę 240 000 zł. Z pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży

wnioskodawca wpłacił pełny wkład na spółdzielcze własnościowe mieszkanie przy

ul. O. [...] (poprzednia ul. R.) we W. w kwocie 150 734,54 zł. Wpłata dokonana

została w dwóch ratach w maju i lipcu 1999 r. Wnioskodawca przyjęty został w

charakterze członka do SM „U.", która przydzieliła mu lokal mieszkalny nr 6 w

budynku przy ul. O.[...]. Jako osoba uprawniona do zamieszkania w lokalu

wymieniona

została

uczestniczka

postępowania.

W

tym

samym

czasie

wnioskodawca uzyskał spółdzielcze własnościowe prawo do garażu przy ul. O. [...]

za które zapłacił kwotę 33 700 zł. Po latach zgodnego pożycia między stronami

doszło do konfliktu, w wyniku którego wnioskodawca wystąpił z pozwem o

zniesienie wspólności ustawowej małżeńskiej. Wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia

12 maja 2006 r. ustanowiona została rozdzielność majątkowa małżeńska pomiędzy

małżonkami z dniem 12 stycznia 2006 r.

W sprawie o częściowy podział majątku objętego wspólnością ustawową

małżeńską R. M. i K. M. Sąd Rejonowy ustalił, że w skład tego majątku wchodzi

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni użytkowej

65,3 m2 położonego w budynku przy ul. O. [...] we W., znajdującego się w zasobach

Spółdzielni Mieszkaniowej „U." we W., o wartości 400 000 zł i spółdzielcze

własnościowe prawo do garażu położonego w wyżej opisanym budynku, o wartości

20 000 zł.

Sąd ustalił, że udziały małżonków w majątku wspólnym są równe.

Dokonując podziału majątku Sąd pierwszej instancji przyznał wnioskodawcy

obydwa składniki majątku wspólnego, a na rzecz uczestniczki postępowania

zasądził spłatę w wysokości 63 054 zł, wymagalną w terminie 9 miesięcy od

uprawomocnienia się postanowienia. Ponadto

R.

M. dokonał

ze

swojego

Sąd

ustalił,

że

wnioskodawca

majątku odrębnego (osobistego) na majątek

wspólny nakładu o aktualnej wartości 293 891,95 zł oraz nakazał

postępowania

K. M.,

aby

wydała

uczestniczce

wnioskodawcy spółdzielczy własnościowy

lokal mieszkalny w terminie do 9 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia.

Podstawą takiego rozstrzygnięcia było uznanie przez Sąd I instancji,

że należy rozliczyć nakład z majątku odrębnego wnioskodawcy na majątek wspólny

w postaci uiszczenia pełnych kwot wkładów budowlanych na rzecz Spółdzielni

Mieszkaniowej. Zdaniem Sądu rozliczenie nakładów w nominalnej wysokości

byłoby krzywdzące dla wnioskodawcy z uwagi na znaczny wzrost cen

nieruchomości i inflację pieniądza. W okolicznościach sprawy Sąd uznał za

nieprzydatną metodę porównania wartości nakładu wnioskodawcy z wysokością

wkładu budowlanego wniesionego do Spółdzielni i przeniesienia tej relacji na

aktualną wartość rynkową spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego. Byłoby to zdaniem Sądu krzywdzące dla uczestniczki postępowania.

Gwałtowny wzrost cen mieszkań w ostatnich latach wyższy od przeciętnej inflacji

powinien w ocenie Sądu przynieść korzyść obojgu małżonkom, którym wspólnie

przysługiwały prawa do lokalu mieszkalnego i garażu. Dlatego Sąd pierwszej

instancji dokonał waloryzacji nakładu wnioskodawcy przy pomocy porównania

przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z drugiego kwartału 1999 r., które

wynosiło 1559,48 zł, z przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniem z drugiego

kwartału 2007 r. wynoszącym 2644,34 zł. Dzieląc wynagrodzenie z 1999 r. przez

wynagrodzenie z drugiego kwartału 2007 r. Sąd Rejonowy ustalił współczynnik

0,6275.

Następnie

kwotę

nominalnego

nakładu

wnioskodawcy

w

kwocie

184 434,54 zł na wkłady budowlane podzielił przez ten współczynnik i otrzymaną

kwotę 293 891,95 zł uznał za zwaloryzowany nakład wnioskodawcy na majątek

wspólny. Po odjęciu od rynkowej wartości spółdzielczego własnościowego prawa

do lokalu i garażu (420 000 zł) zwaloryzowanego nakładu wnioskodawcy

(293 891,95 zł) Sąd wskazał, że do podziału między strony pozostaje kwota

126 108 zł i dlatego połowę tej kwoty zasądził od wnioskodawcy na rzecz

uczestniczki postępowania tytułem spłaty.

Zdaniem

znaczenie

Sądu,

ma

przedstawiającego

prawidłowe

ustalenie

zagadnienie

wartości

prawne,

zasadnicze

zwaloryzowanego

nakładu

dokonanego z majątku odrębnego wnioskodawcy na pokrycie wkładu budowlanego

w związku z nabyciem spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego nr 6 w budynku przy ul. O. [...] we W.

Sąd II instancji zwrócił uwagę na stanowisko Sądu Najwyższego, że wartość

nakładu z majątku odrębnego jednego z małżonków na ich majątek wspólny,

polegającego na wpłacie dokonanej przez tego małżonka na wkład mieszkaniowy

związany ze spółdzielczym lokatorskim prawem do lokalu odpowiada w chwili

podziału tego majątku takiej części wartości spółdzielczego prawa do lokalu, jaką

część stanowiła ta wpłata, w stosunku do całego wkładu mieszkaniowego (uchwała

SN z dnia 5 października 1990 r., III CZP 55/90, OSNC 1997, z. 4, poz. 48).

Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w zakresie rozliczenia nakładów

poczynionych z majątku odrębnego jednego z małżonków na ich majątek wspólny,

w związku z budową domu lub nabyciem lokalu, gdy między chwilą dokonywania

nakładów i chwilą orzekania o zwrocie nakładów zmieniła się wartość domu lub

lokalu oraz przy podziale majątku, w skład którego wchodzi spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu powstałe z przekształcenia spółdzielczego

lokatorskiego prawa do lokalu należącego do majątku odrębnego jednego

z małżonków (uchwała SN z dnia 16 grudnia 1980 r., III CZP 46/80, OSNCP 1981,

z. 11, poz. 206 oraz postanowienie SN z dnia 26 stycznia 1988 r., III CRN 475/87,

OSNCP 1990 , z. 4-5, poz. 64)

Taki

sam

sposób

waloryzacji

nakładu

na

nabycie

spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego w przypadku pokrycia z majątku

odrębnego pełnej kwoty wymaganego wkładu budowlanego prowadziłby do

wniosku, że zwaloryzowana wartość nakładu odpowiada rynkowej wartości

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w chwili dokonania podziału

majątku wspólnego. Konsekwencją zastosowania tej metody przeliczenia nakładu

byłaby konieczność uznania, że uczestniczka postępowania w niniejszej sprawie

powinna zwrócić wnioskodawcy połowę wartości zwaloryzowanego nakładu z jego

majątku odrębnego, czyli sumę 200 000 zł w odniesieniu do spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu.

W tej sytuacji „zniesienie wspólności" spółdzielczego własnościowego prawa

do lokalu przez przyznanie tego prawa wyłącznie wnioskodawcy nie daje

uczestniczce postępowania faktycznie prawa do spłaty, ponieważ wysokość spłaty

pokrywałaby się z sumą połowy nakładu, jaki uczestniczka postępowania winna

zwrócić wnioskodawcy. Rozwiązanie to w ocenie Sądu Okręgowego mogłoby

naruszać nie tylko zasadę słuszności obowiązującą w małżeńskich stosunkach

majątkowych, ale również treść art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035 k.c. i art. 212 § 2 k.c.

Zawarte w art. 46 k.r.o. odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów

o dziale spadku, które z kolei nakazują stosowanie odpowiednio przepisów

o współwłasności w częściach ułamkowych, powoduje, że zgodnie z art. 212 § 2

k.c. strona, która nie otrzymała w naturze części nieruchomości lub lokalu, ma

prawo domagać się od tego, komu to prawo przypadło w całości, spłaty

odpowiadającej jej udziałowi we współwłasności lub „wspólności" innego prawa.

Sąd Okręgowy zwrócił także uwagę na to, że waloryzacja nakładu z majątku

odrębnego wnioskodawcy na majątek wspólny wiąże się w rozpoznawanej sprawie

z bardzo istotną zmianą wartości należącego do stron wspólnie do chwili podziału

majątku prawa majątkowego w postaci spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu. Znaczące zwiększenie się wartości tego prawa powinno w pierwszej

kolejności przypadać obojgu małżonkom jako wspólnikom tego prawa. Żadne z nich

nie miało bowiem wpływu na wzrost wartości tego prawa związany z czynnikami

obiektywnymi a zwłaszcza sytuacją na rynku nieruchomości.

Podzielenie między strony w częściach równych, zgodnych z ich udziałami

we współwłasności, różnicy między pierwotną a obecną wartością prawa do lokalu

umożliwiałoby oddzielne rozliczenie nakładu wnioskodawcy na majątek wspólny

w kwocie nominalnej albo zwaloryzowanej na podstawie innego kryterium niż

porównanie wartości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu z chwili jego

nabycia z aktualną wartością rynkową.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy, przedstawiając Sądowi Najwyższemu zgadniecie prawne

sformułowane w swoim postanowieniu, oczekuje wskazania według jakich kryteriów

należy waloryzować wkład na majątek wspólny, dokonany z majątku własnego

(dawnej odrębnego) wnioskodawcy na majątek wspólny w szczególnej sytuacji

z jaką mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Z jednej strony, według

ustaleń Sądu, wspólny majątek w postaci należącego do wspólnego majątku

spółdzielczego prawa do lokalu oraz prawa do garażu, powstał tylko wskutek 100%

nakładu jaki wyłożył na jego powstanie wnioskodawca, z drugiej strony

w zwiększonej wartości wspólnego prawa, która miała miejsce w czasie trwania

wspólności

ustawowej,

zdaniem

Sądu,

powinni

korzystać

wnioskodawca

i uczestniczka postępowania, bowiem żadnej z nich nie miało większego wpływu na

zwiększenie się tej wartości. Sąd Okręgowy zwrócił także uwagę, że skoro znosi

wspólność

majątku

poprzez

przyznanie

prawa

do

rzeczy

jednemu

ze współwłaścicieli to drugi powinien otrzymać spłaty, gdyż wynika to z art. 212 § 2

k.c. w związku z art. 43 k.r.o.

Na tak sformułowane zagadnienie prawne Sąd Najwyższy nie jest jednak

władny odpowiedzieć. Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne

musi mieć charakter abstrakcyjny i dotyczyć wykładni przepisów prawa. Stanowisko

Sądu Najwyższego dotyczące rozumienia tych przepisów powinno mieć zaś

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, którą rozpoznaje sąd przedstawiający

zagadnienie prawne. Takie rozumienie zakresu stosowania art. 390 k.p.c. można

uznać za ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, które aprobuje

doktryna (zob. orzeczenia z dnia 17 grudnia 1991 r., III CZP 129/91, niepubl.;

z dnia 11 lutego 1999 r., III ZP 39/98, OSNAP 2000 r., nr 7, poz. 284 oraz z dnia

15 października 2002 r., III CZP 66/02, niepubl.).

Wątpliwości Sądu Okręgowego nie dotyczą wykładni przepisów prawa lecz

ich zastosowania w konkretnym stanie faktycznym. Problemu waloryzacji nie

można bowiem rozstrzygać abstrakcyjnie, zważywszy, że zgodnie z art. 358 1 § 3

k.c. decyduje o niej sąd po rozważeniu interesów uczestników postępowanie

zgodnie z zasadami współżycia społecznego. Nie można wobec tego ustalić

w sposób abstrakcyjny jak ma wyglądać waloryzacja. To sąd meriti musi po

rozważeniu interesów uczestników postępowania, rozpoznając konkretny stan

faktyczny, ustalić wartość nakładu na majątek wspólny, jeżeli uważa że niezgodne,

co najmniej z zasadami współżycia społecznego, byłoby określenie wysokości

nakładów według ich wartości nominalnej. Takie rozstrzygnięcie podlega rzecz

jasna kontroli instancyjnej oraz może być, w zakresie dopuszczonym przez prawo,

poddane kontroli Sądu Najwyższego w drodze skargi kasacyjnej ewentualnie skargi

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Na marginesie przedstawionego przez Sąd Okręgowy „zagadnienia

prawnego” warto zwrócić uwagę, że w rozpoznawanej sprawie rozstrzygniecie

powinno uwzględniać, że podział majątku wspólnego następuje gdy wnioskodawca

i uczestniczka pozostają w związku małżeńskim. Orzekanie o prawie pobytu

w mieszkaniu, niezależnie od tego komu przyznane zostanie ostatecznie

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu powinno uwzględniać przepisy k.r.o.

regulujące obowiązki małżonków. Ustalając zaś wartość nakładu należy mieć na

uwadze, że podobnie jak niezależnie od zachowania wnioskodawcy i uczestniczki

postępowania wzrosła wartość lokalu, tak samo wzrosła, w sposób niezależny od

nich wartość nakładu poniesionego tylko przez wnioskodawcę.

Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390

k.p.c. i art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. (Dz. U. Nr 240, poz. 2052

ze zm.), orzekł jak w sentencji.