III CZP 116/05 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 16 grudnia 2005 r., III CZP 116/05

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela "A.-S.", S.A. w W. przy

uczestnictwie dłużników Moniki B. i Mariana B. wobec skargi dłużników na

czynności komornika rewiru II przy Sądzie Rejonowym dla Krakowa-Śródmieścia w

Krakowie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16

grudnia 2005 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Krakowie postanowieniem z dnia 5 września 2005 r.:

"Czy w razie umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 823

ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43,

poz. 296 ze zm.), w sprawie egzekucyjnej wszczętej przed nowelizacją ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz.

882 ze zm.), dokonaną ustawą z dnia 24 września 2004 r. o zmianie ustawy o

komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie ustawy Kodeks postępowania

cywilnego (Dz.U. Nr 236, poz. 2356) – komornikowi przysługuje od dłużnika opłata

w wysokości 15% wartości egzekwowanego świadczenia, niezależnie od tego, czy

wyegzekwował on jakiekolwiek kwoty w rzeczywistości?"

podjął uchwałę:

Komornikowi nie przysługuje uprawnienie do pobrania opłaty

przewidzianej w art. 49 zdanie pierwsze ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.) w

brzmieniu sprzed dnia 13 listopada 2004 r., jeżeli postępowanie egzekucyjne

zostało wszczęte przed wejściem w życie ustawy z dnia 24 września 2004 r. o

zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 236, poz. 2356) i umorzone na

podstawie art. 823 k.p.c. bez wyegzekwowania żadnej kwoty.

Uzasadnienie

Wierzyciel wskazywał różne sposoby egzekucji i komornik podejmował różne

czynności, ale nie doprowadziły one do ściągnięcia nawet części egzekwowanej

należności pieniężnej. Wierzyciel złożył wniosek o zawieszenie postępowania

egzekucyjnego w związku z możliwością dobrowolnej spłaty zadłużenia przez

dłużnika. W lipcu 2003 r. komornik zawiesił postępowania egzekucyjne, a w dniu 14

września 2004 r. stwierdził umorzenie tego postępowania ex lege (art. 823 k.p.c.)

oraz ustalił koszty postępowania, w tym opłatę stosunkową. Według komornika,

podstawę domagania się opłaty stosunkowej stanowił art. 49 zdanie drugie ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U Nr 133, poz.

882 ze zm. – dalej: "u.k.s.egz."), stosowany analogicznie w razie umorzenia

postępowania egzekucyjnego ex lege. Sąd Rejonowy oddalił skargę dłużników na

czynności komornika, podzielając stanowisko komornika. W zażaleniu podnosili, że

możliwość pobrania opłaty stosunkowej może powstać jedynie w razie

wyegzekwowania świadczenia, natomiast opłata stosunkowa należy się w razie

umorzenia egzekucji na wniosek wierzyciela, a nie w przypadku umorzenia

egzekucji ex lege.

Sąd Okręgowy – rozpoznając zażalenie dłużników – powziął wątpliwość co do

tego, czy istnieją podstawy do obciążenia dłużnika opłatą stosunkową w razie

umorzenia postępowania z mocy prawa (art. 823 k.p.c.) bez wyegzekwowania

przez komornika jakichkolwiek kwot od dłużnika. Sąd nie miał wątpliwości, że dla

rozstrzygnięcia tego zagadnienia miarodajny jest stan prawny ukształtowany przed

zmianą ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji,

dokonaną ustawą z dnia 24 września 2004 r. o zmianie ustawy o komornikach

sądowych i egzekucji oraz o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

(Dz.U Nr 236, poz. 2356. – dalej: „ustawa z dnia 24 września 2004 r."), w którym

obowiązywał przepis art. 49 zdanie drugie, przewidujący możliwość pobierania

opłaty stosunkowej również w razie umorzenia postępowania na wniosek

wierzyciela. W praktyce przyjmowano możliwość zastosowania tego przepisu także

do umorzenia postępowania egzekucyjnego ex lege (art. 823 k.p.c.; argumentum a

simili), po wejściu w życie ustawy z dnia 24 września 2004 r. Trybunał

Konstytucyjny stwierdził jednak niezgodność art. 49 zdanie drugie i trzecie w

związku z art. 45 ust. 2 u.k.s.egz. z Konstytucją (wyrok z dnia 17 maja 2005 r., P

6/04, OTK-A Zb.Urz. 2005, nr 5, poz. 50). (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego właściwy jest

stan prawny obowiązujący w chwili wszczęcia egzekucji (art. 4 ust. 1 ustawy z dnia

24 września 2004 r.). Jak wynika z dokonanych ustaleń, postępowanie egzekucyjne

zostało wszczęte i umorzone w okresie, w którym art. 45 i 49 u.k.s.egz., mające w

omawianym zakresie znaczenie podstawowe, obowiązywały w brzmieniu

ukształtowanym od dnia 1 stycznia 2002 r., po nowelizacji dokonanej ustawą z dnia

18 września 2001 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o

zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U z 2001 r. Nr 130, poz. 1452), a w

odniesieniu do art. 45 – w brzmieniu przyjętym po dniu 10 marca 2003 r. (wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 lutego 2003 r., K 28/02, Dz.U z 2003 r. Nr 41,

poz. 361). Rozstrzygnięcia zatem wymaga kwestia, czy komornikowi przysługiwała

opłata stosunkowa przewidziana w art. 49 zdanie drugie u.k.s.egz. w brzmieniu

sprzed dnia 13 listopada 2004 r., tj. przed datą wejścia w życie ustawy z dnia 24

września 2004 r. Zgodnie z art. 45 ust. 2 u.k.s.egz., za dokonaną egzekucję

świadczeń pieniężnych komornik pobiera od dłużnika opłatę stosunkową w

wysokości 15% wartości wyegzekwowanego świadczenia. Przepis art. 49 określał

wysokość całej opłaty stosunkowej – przy uwzględnieniu „wartości egzekwowanego

świadczenia" – przy czym opłatę tę komornik pobierał także w razie umorzenia

postępowania na wniosek wierzyciela złożony przed upływem roku od dnia

otrzymania wniosku o wszczęcie egzekucji.

Należy zwrócić uwagę, że w stanie prawnym ukształtowanym przed dniem

wejścia w życie ustawy z dnia 24 września 2004 r. wyraźnie została

wyeksponowana zasada powiązania opłaty stosunkowej – obciążającej dłużnika – z

zasadą tzw. efektywnej egzekucji (wyegzekwowanie świadczenia w całości lub w

części), a nie z samym faktem jej prowadzenia przez komornika, niezależnie od

wyniku. Świadczyć o tym może przede wszystkim kategoryczne brzmienie art. 45

ust. 2 u.k.s.egz. (verba legis: „za dokonaną egzekucję świadczeń pieniężnych”;

„15% wartości egzekwowanego świadczenia"), a także brzmienie art. 49 zdanie

drugie u.k.s.egz. (verba legis: "15 % wartości egzekwowanego świadczenia").

Niewyegzekwowanie żądanej kwoty świadczenia pieniężnego objętego egzekucją

eliminuje zatem możliwość stosownego obliczania opłaty stosunkowej i obciążania

nią dłużnika. Na omawiany aspekt egzekucji komorniczej zwrócono także uwagę w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, kształtującego się w okresie po nowelizacji

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji dokonanej

po dniu 1 stycznia 2002 r., a więc w stanie prawnym, w którym pojawiło się

przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawne.

W uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2005 r., III

CZP 42/05 (nie publ.) stwierdzono, że w związku z egzekucją świadczeń

pieniężnych komornik pobiera opłatę tylko od dłużnika, przy czym uzależnienie jej

wysokości od „wartości wyegzekwowanego roszczenia" uniemożliwia pobranie jej

wówczas, gdy roszczenie nie zostało wyegzekwowane (np. w razie umorzenia

postępowania egzekucyjnego). W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia

4 sierpnia 2005 r., III CZP 51/05 (OSNC 2006, nr 7-8, poz. 115) zawarta została

myśl, że przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i

egzekucji nie przewidują możliwości pobrania przez komornika od wierzyciela

opłaty egzekucyjnej m.in. w razie umorzenia postępowania egzekucyjnego,

niezależnie od przyczyny i podstawy umorzenia. W postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 57/03 ("Prokuratura i Prawo" 2004,

nr 4, poz. 34) stwierdzono, że między uregulowaniami zawartymi w art. 45 ust. 2 i

art. 49 zdanie pierwsze u.k.s.egz. istnieje wyraźna sprzeczność, ponieważ w art. 45

ust. 2 opłata jest limitowana wysokością „wyegzekwowanego świadczenia",

natomiast w art. 49 upoważniono komornika do pobrania całej opłaty także wtedy,

gdy nie wyegzekwował nawet części należności przed umorzeniem egzekucji.

Co więcej, w orzecznictwie Sądu Najwyższego eksponowano trafne

stanowisko, że w art. 49 zdanie drugie u.k.s.egz. (przed zmianą) przewidziano

jedyne odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 45 ust. 2 w razie umorzenia

postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela, złożony w okresie

przewidzianym w tym przepisie (por. np. uzasadnienie uchwały z dnia 4 sierpnia

2005 r., III CZP 51/05). Należy zaakceptować takie stanowisko, co prowadzi do

stwierdzenia, że dokonywane wcześniej – wskazane przez Sąd Okręgowy – próby

wykładni art. 49 ust. 2 u.k.s.egz., służące uzasadnieniu praktyki możliwości

pobierania opłaty stosunkowej od dłużnika także w razie umorzenia egzekucji

ex lege, nie mogą być uznane za uzasadnione w stanie prawnym obowiązującym

przed dniem 13 listopada 2004 r.

Reguła powiązania możliwości pobierania opłaty egzekucyjnej z

wyegzekwowaniem świadczenia w toku egzekucji komorniczej wyeksponowana

została także w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego dnia 17 maja

2005 r., P 6/04, w którym stwierdzono niekonstytucyjność art. 49 zdanie drugie i

trzecie w związku z art. 45 ust. 2 u.k.s.egz. w brzmieniu sprzed dnia 13 listopada

2004 r., tj. do chwili wejścia w życie ustawy z dnia 24 września 2004 r. Skoro zatem

zakwestionowana została możliwość pobierania w omawianym okresie opłat

stosunkowych przez komornika w razie umorzenia egzekucji na wniosek

wierzyciela, to tym bardziej brak podstaw prawnych do obciążania dłużnika takimi

opłatami w przypadku umorzenia egzekucji z innych przyczyn, w tym – ex lege (art.

823 k.c.). Tracą także normatywny punkt oparcia wspomniane już ewentualne próby

posługiwania się np. interpretacją a simili dla uzasadnienia rozszerzenia możliwych

przypadków pobierania opłaty stosunkowej od dłużnika. Fakt obowiązywania de

lege lata odmiennego stanu prawnego (art. 49 zdanie drugie i trzecie w nowym

ujęciu) nie może być brany pod uwagę dla rozstrzygnięcia przestawionego Sądowi

Najwyższemu zagadnienia prawnego, skoro ostatecznie została zakwestionowana

sama myśl legislacyjna leżąca u podstaw redakcji tych przepisów.

W tej sytuacji należy stwierdzić, że komornikowi nie przysługiwało uprawnienie

do pobrania opłaty przewidzianej w art. 49 zdanie pierwsze u.k.s.egz. w brzmieniu

sprzed dnia 13 listopada 2004 r., jeżeli postępowanie egzekucyjne zostało wszczęte

przed wejściem w życie ustawy z dnia 24 września 2004 r. i następnie umorzone na

podstawie art. 823 k.p.c. bez wyegzekwowania żadnej kwoty. W związku z tym

udzielono odpowiedzi na zgłoszone zagadnienie prawne, jak na wstępie.