III CZP 109/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 109/08

POSTANOWIENIE

Dnia 20 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z urzędu

przy uczestnictwie Ja. S.

o zmianę sposobu ograniczenia władzy rodzicielskiej Ja. S.

nad małoletnimi dziećmi

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 listopada 2008 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Ł.

postanowieniem z dnia 30 czerwca 2008 r.,

"Czy Sąd Rejonowy orzekając w sprawie o zmianę sposobu

ograniczenia władzy rodzicielskiej przy rozpoznawaniu wniosku

strony o zmianę sposobu zabezpieczenia, winien orzekać w składzie

jednego sędziego i dwóch ławników w sytuacji gdy nie zachodzą

przesłanki do działania sądu w trybie art. 569 § 2 k.p.c.?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z dnia 31 marca 2008 r. oddalił wniosek

J. S. o zmianę sposobu ograniczenia władzy rodzicielskiej Ja. S. nad jego

małoletnimi dziećmi, określonego postanowieniem wydanym wcześniej przez ten

Sąd na podstawie art. 569 § 2 k.p.c. Oba te postanowienia wydane zostały na

posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego.

Przy rozpoznawaniu zażalenia J. S. i B. S. na postanowienie z dnia 31

marca 2008 r. powstało przytoczone na wstępie zagadnienie prawne, które Sąd

Okręgowy w Ł. - jako budzące poważne wątpliwości - na podstawie art. 390 § 1

k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Okręgowy wskazał, że zaskarżone postanowienie wydane zostało

w trybie zarządzenia tymczasowego. Artykuł 509 k.p.c. nakazuje rozpoznanie

przez sąd pierwszej instancji sprawy o ograniczenie władzy rodzicielskiej w składzie

jednego sędziego i dwóch ławników. Nie jest jednak jasne, czy w składzie

ławniczym wydawane są również zarządzenia tymczasowe w takich sprawach.

Stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 27 lutego 2008 r.,

III CZP 139/07, zdaje się przemawiać za udzieleniem odpowiedzi twierdzącej na tak

postawione pytanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wątpliwości Sądu Okręgowego wiążą się z kwestią wzajemnych relacji

pomiędzy

zarządzeniami

sądu

opiekuńczego

podejmowanymi

w

nagłych

wypadkach, o których mowa w art. 569 § 2 k.p.c., a wydawanymi przez ten sąd

zarządzeniami tymczasowymi w postępowaniu zabezpieczającym.

Zgodnie z art. 569 § 2 k.p.c., sąd opiekuńczy w wypadkach nagłych wydaje

z urzędu wszelkie potrzebne zarządzenia nawet w stosunku do osób, które nie

podlegają jego właściwości miejscowej, zawiadamiając o tym sad opiekuńczy

miejscowo właściwy. W judykaturze i piśmiennictwie wskazuje się, że podstawę

materialnoprawną takich zarządzeń, wydawanych w formie postanowienia, stanowi

art. 109 k.r.o. Przepis ten daje sądowi opiekuńczemu możliwość wydania

odpowiedniego

zarządzenia,

jeżeli

dobro

dziecka

jest

zagrożone.

Wprawdzie przewidziana w nim ingerencja sądu w sferę władzy rodzicielskiej nie

została nazwana przez ustawodawcę ograniczeniem tej władzy, w istocie jednak

prowadzi ona do takiego skutku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

15 października 1970 r., III CRN 275/70, OSNC 1971, nr 6, poz. 108; uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 17 stycznia 1969 r., III CZP 124/68, OSNC 1969, nr 10, poz.

169; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2000 r., II CKN 869/00,

OSNC 200o, nr 11, poz. 205). Postępowanie w sprawie wydania przez sąd

opiekuńczy w nagłym wypadku zarządzenia przewidzianego w art. 109 k.r.o. mieści

się zatem w zakresie pojęcia sprawy o ograniczenie władzy rodzicielskiej.

W rozpoznawanej sprawie kwestia ta nie budzi wątpliwości. Postanowienie sądu

opiekuńczego zawierające odpowiednie zarządzenie wydane zostało w ramach

postępowania w sprawie o ograniczenie władzy rodzicielskiej (zmianę wydanego

wcześniej w tym przedmiocie postanowienia).

Artykuł 569 § 2 k.p.c. nie reguluje kwestii, w jakim składzie sąd opiekuńczy

wydaje przewidziane w nim zarządzenia. Według zaś art. 509 k.p.c., sprawy

o przysposobienie,

o

pozbawienie

lub

ograniczenie

władzy

rodzicielskiej

w pierwszej instancji sąd rozpoznaje w składzie jednego sędziego i dwóch

ławników. Treść tego ostatniego unormowania wskazuje więc na ławniczy skład

sądu wydającego zarządzenia na podstawie art. 569 § 2 k.p.c.

W literaturze przedmiotu można spotkać się z poglądem, że zarządzenia

wydawane przez sąd opiekuńczy w oparciu o powołany przepis stanowią w istocie

zarządzenia tymczasowe w rozumieniu przepisów o zabezpieczeniu, a więc nie

rozstrzygają o istocie sprawy. Stanowisko zbliżone do przytoczonego zajął Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 7 października 2008 r., III CZP 83/08 (nie publ.)

uznając, że postanowienie zawierające zarządzenie, o którym mowa w art. 569 § 2

k.p.c., wydane w ramach toczącej się sprawy rodzinnej lub opiekuńczej, zwłaszcza,

gdy wydane zostało „na czas toczącego się postępowania" spełnia funkcję

postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia (art. 730 k.p.c.) i nie jest orzeczeniem

co do istoty sprawy. Idąc tym tokiem rozumowania należałoby przyjąć, że sąd

opiekuńczy - na podstawie art. 47 § 3 k.p.c. mającego, z mocy art. 13 § 2 k.p.c.,

odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym - wydaje zarządzenia

przewidziane w art. 569 § 2 k.p.c. na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego

sędziego.

W piśmiennictwie pojawiły się także wypowiedzi wyrażające w rozważanej

kwestii odmienne zapatrywanie, sprzeciwiające się utożsamianiu orzeczeń

wydawanych na podstawie art. 569 § 2 k.p.c. z postanowieniami o udzieleniu

zabezpieczenia oraz odmowie tym zarządzeniom waloru orzeczeń co do istoty

sprawy. Pogląd ten uzasadniany jest systematyką Kodeksu postępowania

cywilnego,

stosowanie

brakiem

w

nim

unormowania

pozwalającego

na

odpowiednie

do zarządzeń sądu opiekuńczego przepisów o postępowaniu

zabezpieczającym,

a

także

-

nierzadko

-

definitywnym

(niepodważalnym

w późniejszym orzeczeniu merytorycznym), a nie tymczasowym, charakterem tych

zarządzeń. Według tego poglądu, sąd opiekuńczy może wydawać zarówno

zarządzenia na podstawie art. 569 § 2 k.p.c., jak i zarządzenia tymczasowe

w postępowaniu zabezpieczającym. Z pierwszych sąd opiekuńczy powinien

korzystać przede wszystkim wówczas, gdy nie jest właściwy miejscowo, z drugich gdy właściwość taką posiada. Jednak i w tym ostatnim przypadku nagła potrzeba

może uzasadniać wydanie zarządzenia na podstawie art. 569 § 2 k.p.c.

Z przytoczonej argumentacji wyprowadzany jest wniosek, że jeżeli zarządzenie

wydawane jest w sprawie, dla której przewidziany został skład ławniczy, to zapada

ono w takim właśnie składzie. Do zasady tej odwołał się Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu uchwały z dnia 27 lutego 2008 r., III CZP 139/07 (nie publ.)

przyjmując, że po nowelizacji art. 736 k.p.c. dokonanej ustawą z dnia 2 lipca 2004 r.

o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 172, poz. 1804), eliminującej odrębną regulację normującą skład sądu

w postępowaniu zabezpieczającym, sąd orzeka o zasadności lub bezzasadności

wniosku o udzielenie zabezpieczenia w takim składzie, w jakim rozpoznawana jest

sprawa, w której dochodzi do zabezpieczenia powództwa, bez względu na to, czy

działa na posiedzeniu niejawnym, czy na rozprawie. Sąd Najwyższy wskazał –

co trzeba podkreślić - że postanowienie sądu pierwszej instancji rozstrzygające

merytorycznie wniosek o udzielenie zabezpieczenia jest orzeczeniem co do istoty

postępowania zabezpieczającego. Tymczasem art. 47 § 3 k.p.c. określa skład sądu

właściwy jedynie do orzekania kwestiach formalnych, jakie mogą wyłonić się tym

postępowaniu. W świetle powyższego zapatrywania, które skład orzekający

podziela, należy przyjąć, że sąd opiekuńczy rozstrzygając merytorycznie wniosek

o wydanie zarządzenia tymczasowego w przedmiocie ograniczenia władzy

rodzicielskiej, dokonanego zarządzeniem wydanym na podstawie art. 569 § 2

k.p.c., orzeka w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. Rozwiązanie takie

może budzić zastrzeżenia z punktu widzenia postulatu niezwłocznego działania

sądu opiekuńczego rozstrzygającego wniosek o udzielenie zabezpieczenia,

jednakże odzwierciedla ono jednoznacznie wyrażoną wolę ustawodawcy.

W rozpoznawanej sprawie nie chodzi jednak o zmianę sposobu ograniczenia

wykonywania władzy rodzicielskiej w drodze zarządzenia na podstawie art. 569 § 2

k.p.c., bądź też postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia. Sąd Okręgowy,

formułując zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia, wskazał na to

jednoznacznie. Oczywiste jest zatem, że w takim przypadku sąd powinien

rozpoznać sprawę i wydać orzeczenie w składzie jednego sędziego i dwóch

ławników. Wynika to wprost z art. 509 k.p.c., który - w tym zakresie - nie budzi

żadnych wątpliwości.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz. U.

Nr 240, poz. 2052 ze zm.).