III CZP 108/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 108/10

POSTANOWIENIE

Dnia 17 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSA Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa Henryka L. i Jadwigi L.

przeciwko PGE Dystrybucja S.A. z siedzibą w L., Oddział w B.

o zobowiązanie,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 grudnia 2010 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 10 września 2010 r.,

„Czy dopuszczalne jest zaliczenie przez przedsiębiorcę

energetycznego do okresu posiadania służebności przesyłowej po

dniu 1 lutego 1989 r., okresu korzystania przed tą datą

z nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności

przez jego poprzednika prawnego – przedsiębiorstwo państwowe

w ramach zarządu mieniem państwowym w imieniu i na rzecz

Skarbu Państwa?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy rozpoznając apelację pozwanego PGE Dystrybucja B. Sp. z

o.o. w B. od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 13 kwietnia 2010 r. powziął istotne

wątpliwości i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia

zagadnienie

prawne

sformułowane

w

sentencji

swojego

postanowienia z dnia 10 września 2010 r.

Zagadnienie to powstało na tle następującego stanu faktycznego.

Powodowie Jadwiga L. i Henryk Antoni L. – prowadzący działalność

gospodarczą w S. są współwłaścicielami, na zasadzie wspólności ustawowej

małżeńskiej, nieruchomości położonej w S. przy ul. S.[...], w skład której wchodzą

cztery działki o numerach geodezyjnych: 24442/15, 2444/4, 24442/8, 24442/9, dla

których księgi wieczyste prowadzi Sąd Rejonowy.

Powodowie wymienione nieruchomości nabyli w 1996 roku od Spółdzielni

„U.” w S. w likwidacji. Przez nieruchomość przebiegała napowietrzna linia

energetyczna SN-20kV ze słupami posadowionymi na przedmiotowych działkach.

Powodowie domagali się zobowiązania pozwanej PGE Dystrybucja B. spółki

z o.o. w B. do przywrócenia stanu zgodnego z prawem przez usunięcie

napowietrznej linii energetycznej SN-20kV wraz ze słupami, z nieruchomości

stanowiących współwłasność powodów lub wykonanie na własny koszt przebudowy

tej linii na linię kablową.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2010 r. zobowiązał pozwaną do

usunięcia z opisanej powyżej nieruchomości napowietrznej linii energetycznej SN20kV wraz ze słupami, przebiegającymi przez cztery oznaczone w tym wyroku

działki geodezyjne.

W oparciu o zeznania przesłuchanych w sprawie świadków oraz opinię

biegłego z zakresu elektryczności Sąd Rejonowy ustalił, że linia energetyczna

przebiegająca przez nieruchomość powodów została wybudowana na przełomie lat

sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku.

Sąd Rejonowy ustalił także, że pozwana spółka jest następcą prawnym

przedsiębiorstw energetycznych, które korzystały z przedmiotowej nieruchomości

w zakresie odpowiadającym treści służebności przesyłu, w tym przedsiębiorstwa

państwowego, które korzystało z tej nieruchomości przed dniem 1 lutego 1989 r.

w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa.

Ponadto stwierdził, iż faktem bezspornym jest, że ani pozwana, ani jej

poprzednicy nie posiadali tytułu prawnego do korzystania, we wskazanym wyżej

zakresie, z nieruchomości powodów, w związku z czym w grę mogło tu wchodzić

jedynie posiadanie służebności w złej wierze.

W tych okolicznościach przyjął, że bieg terminu zasiedzenia służebności

gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu rozpoczął się najpóźniej

w dniu 1 stycznia 1970, co oznacza, że termin ewentualnego zasiedzenia tej

służebności przez poprzednika pozwanej upłynąłby z dniem 1 stycznia 2000 r., to

jest przy przyjęciu 30-letniego terminu zasiedzenia.

Sąd Rejonowy uznał jednak, że w rozpoznawanej sprawie do takiego

zasiedzenia nie doszło. Podzielił bowiem pogląd prawny, wyrażony przez Sąd

Najwyższy, zgodnie z którym przedsiębiorstwa państwowego nie można uznać

w okresie do 1 lutego 1989 r. za samoistnego posiadacza nieruchomości

w zakresie odpowiadającym treści służebności gruntowej (art. 352 k.c.), co

oznacza, że niedopuszczalne jest zaliczenie posiadania przez przedsiębiorstwo

państwowe, wykonywanego przed tą datą, do okresu potrzebnego do nabycia

służebności przez zasiedzenie przez następcę prawnego tego przedsiębiorstwa.

Sąd Apelacyjny zauważył, że w niniejszej sprawie pozwana opierała swoją

obronę przed roszczeniem negatoryjnym powodów jako właścicieli nieruchomości

(art. 222 § 2 k.c.) na zarzucie, iż jej poprzednik prawny nabył w drodze zasiedzenia

służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu, która obciąża

nieruchomość stanowiącą własność powodów. Nie budzi przy tym wątpliwości, że

ustalenie faktu nabycia przez zasiedzenie służebności, w sprawie z powództwa

właściciela o przywrócenie stanu zgodnego z prawem, jest dopuszczalne, gdyż

może stanowić w danej sprawie przesłankę rozstrzygnięcia.

W obecnych realiach większość przedsiębiorstw energetycznych, będących

właścicielami

urządzeń

służących

do

doprowadzania

energii

elektrycznej

w rozumieniu art. 49 § 1 k.c., jest następcami prawnymi przedsiębiorstw

państwowych, które przed dniem 1 lutego 1989 r. władały tymi urządzeniami

w ramach sprawowania zarządu mieniem państwowym, w związku z czym

korzystały też z nieruchomości, na których urządzenia te posadowiono w sposób

odpowiadający treści służebności przesyłu.

Zdarzają się przypadki, że przedsiębiorca energetyczny nie legitymuje się

uprawnieniem do ingerowania w sferę cudzej własności nieruchomości dla

utrzymania urządzeń służących do doprowadzenia energii, co w orzecznictwie jest

z reguły kwalifikowane jako korzystanie z nieruchomości w złej wierze.

Konsekwencją tego faktu jest wydłużenie, wymaganego przez ustawę, okresu

posiadania służebności do 30 lat (art. 172 w zw. z art. 292 zd.2 i art. 305 4 k.c.).

W tej sytuacji istotną staje się kwestia doliczenia przez posiadacza

służebności czasu posiadania wszystkich poprzedników będącymi posiadaczami

samoistnymi. W rozpoznawanej sprawie wątpliwości dotyczą tego, czy okres

korzystania z nieruchomości powodów przed dniem 1 lutego 1989 r. przez

przedsiębiorstwo państwowe, którego następcą prawnym jest pozwana spółka,

może zostać doliczony, na podstawie art. 176 § 1 w zw. z art. 292 k.c., do okresu

posiadania służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu przez

późniejszych posiadaczy samoistnych tej nieruchomości, będących poprzednikami

prawnymi pozwanej.

Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego,

wyrażonym w wyroku z dnia 9 grudnia 2009r., IV CSK 291/00 nie jest dopuszczalne

zaliczenie przez przedsiębiorcę energetycznego do okresu posiadania służebności

przesyłowej po dniu 1 lutego 1989 r., okresu korzystania przed tą datą

z nieruchomości przez jego poprzednika prawnego - przedsiębiorstwo państwowe

w ramach zarządu mieniem państwowym w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa.

W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy stwierdził, że zaliczenie takie nie jest

dopuszczalne, ponieważ przedsiębiorstwa państwowego nie można w okresie do

1 lutego 1989 r. uznać za samoistnego posiadacza nieruchomości w zakresie

odpowiadającym treści służebności gruntowej (art. 352 k.c.). W uzasadnieniu Sąd

Najwyższy wskazał, że w okresie przed wejściem w życie nowelizacji kodeksu

cywilnego (ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r.), znoszącej zasadę tzw. jednolitej

własności państwowej, czyli przed dniem 1 lutego 1989 r., państwowe osoby

prawne (w tym przedsiębiorstwa państwowe) wykonywały uprawnienia związane

z własnością nieruchomości wprawdzie we własnym imieniu, ale na rzecz Skarbu

Państwa, jako jedynego dysponenta własności państwowej. Dlatego też skutki

prawne

związane

z

posiadaniem

samoistnym

w

tamtym

okresie

przez

przedsiębiorstwo państwowe nieruchomości mogły powstać tylko na rzecz Skarbu

Państwa, a nie na rzecz tego przedsiębiorstwa.

Podzielając przytoczone stanowisko Sądu Najwyższego odnośnie prawnego

charakteru władztwa sprawowanego przez przedsiębiorstwo państwowe w ramach

zarządu mieniem państwowym, należy zauważyć, że w innych wypowiedziach

judykatury przyjmowano, że wprawdzie objęcie w posiadanie służebności przez

poprzedników prawnych przedsiębiorstwa energetycznego oraz jej posiadanie

przed dniem 1 lutego 1989 r., odbywało się w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa, to

jednak może on doliczyć do okresu swojego posiadania służebności przesyłu,

posiadanie tej służebności przez jego poprzedników prawnych, trwające do dnia

wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 17 grudnia 2009 r. (I CSK 171/08, OSNC 2010/1/15).

Pogląd ten koresponduje z wcześniejszym stanowiskiem Sądu Najwyższego,

w którym opowiedziano się za dopuszczalnością zakwalifikowania okresu

posiadania samoistnego Skarbu Państwa wykonywanego do dnia 1 lutego 1989 r.

przez ówczesne przedsiębiorstwo państwowe, do okresu samoistnego posiadania

po tej dacie wykonywanego przez osobę prawną jeżeli podczas biegu zasiedzenia

Skarb Państwa przeniósł posiadanie na rzecz tej osoby prawnej (zob.

postanowienie z dnia 258 stycznia 2005 r., I CSK 11/05, Biul. SN 2006/5/11).

W tym kontekście nie jest zatem jasne, czy konsekwencją przyjęcia

stanowiska wyrażonego w powołanym wyroku z dnia 29 września 2009 r. jest

wyłącznie dopuszczalność zaliczenia okresu korzystania przed dniem 1 lutego

1989 r. przez przedsiębiorstwo państwowe, w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa,

z nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności przesyłu, a inaczej

mówiąc okresu samoistnego posiadania Skarbu Państwa, do czasu koniecznego

do nabycia służebności przez zasiedzenie przez następcę prawnego tego

przedsiębiorstwa, czy też jedynie pogląd wyrażony w powołanym wyroku wyklucza

możliwość doliczenia okresu kwalifikowanego przez stronę jako „posiadanie przez

przedsiębiorstwo państwowe”.

Jeżeli

nawet

omówione

stanowisko,

oparte

na

założeniu,

że

przedsiębiorstwo państwowe sprawując zarząd mieniem państwowym, czyniło to na

rzecz Skarbu Państwa i w istocie było tylko dzierżycielem w rozumieniu art. 338

k.c., to i tak, w ocenie Sądu Okręgowego, brak jest uzasadnionych podstaw do

wykluczenia doliczenia tego samego okresu jako czasu samoistnego posiadania

Skarbu Państwa prowadzącego do zasiedzenia.

Z punktu widzenia przedsiębiorstwa energetycznego jako posiadacza prawa

odpowiadającego treści służebności nie ma większego znaczenia, czy jego

poprzednikiem był Skarb Państwa, czy było nim przedsiębiorstwo państwowe.

Istotne jest natomiast to, czy wskutek wykonywania posiadania przez okres

wymagany ustawą nabył on sam bądź jeden z jego poprzedników prawnych

w drodze zasiedzenia służebność obciążającą nieruchomość, na której znajdują

się urządzenia służące do przesyłu energii elektrycznej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione przez Sąd Okręgowy zagadnie prawne zostało wadliwie

sformułowane. Możliwość doliczenia posiadania poprzednika prawnego przy

ustalaniu wymagań co do czasu posiadania samoistnego potrzebnego do

zasiedzenia prawa, zgodnie z art. 176 § 1 k.c. może dotyczyć tylko okresu

posiadania przez poprzednika prawnego. Natomiast Sąd Okręgowy pyta czy

„korzystanie z nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności przez

przedsiębiorstwo państwowe w ramach zarządu mieniem państwowym w imieniu

i na rzecz Skarbu Państwa” może być doliczone do czasu posiadania przez

przedsiębiorstwo energetyczne nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści

służebności przesyłu. Nie ulega wątpliwości, że z art. 176 k.c. wynika, iż doliczyć

można tylko okres samoistnego posiadania. Skoro tak to przy tak sformułowanym

zagadnieniu prawnym trudno uznać je za istotne, gdyż odpowiedź jest oczywista.

Na tle art. 176 k.c. doliczać można tylko okres posiadania, co jednoznacznie wynika

z tego przepisu. W ogóle zatem niedopuszczalne jest doliczanie okresu korzystania

z nieruchomości w jakimkolwiek zakresie.

Nawet gdyby Sąd Najwyższy podjął próbę interpretacji przedstawionego

zagadnienia prawnego, czego na tle ukształtowanego orzecznictwa do art. 390

k.p.c., w zasadzie nie powinien czynić, gdyż rolą Sądu Najwyższego jest

rozstrzyganie przedstawionego zagadnienia, a nie jego redagowanie, to i tak brak

byłoby podstaw do odpowiedzi. Można założyć, że Sąd Okręgowy podzielając

pogląd, iż do 1 lutego 1089 r., ze względu na koncepcję jednolitej własności

państwowej przedsiębiorstwo państwowe nie było posiadaczem rzeczy, którymi

władało uznaje w istocie za posiadacza Skarb Państwa, to przedstawione

zagadnienie nie wywołuje istotnych wątpliwości w rozumieniu art. 390 k.p.c. Na tle

orzecznictwa Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że przedsiębiorstwo

państwowe do 1 lutego 1989 roku nie mogło być uznane za posiadacza

samoistnego nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności

przesyłu. Takim posiadaczem mógł być natomiast Skarb Państwa. Wobec tego

należałoby ustalić, czy przedsiębiorstwo energetyczne, które twierdzi, że nabyło

przez zasiedzenie służebność przesyłu jest następcą prawnym Skarbu Państwa.

Tego zaś Sąd Okręgowy nie uczynił. Dopiero po takim ustaleniu, wykorzystując

dotychczasowe

orzecznictwo

Sądu

Najwyższego

dopuszczające

zaliczenie

posiadania Skarbu Państwa do posiadani przedsiębiorstwa, które jest jego

następcą prawnym można będzie ocenić, czy przedsiębiorstwo to nabyło

służebność przesyłu na przedmiotowej nieruchomości.

Mając na uwadze podniesione argumenty Sąd Najwyższy, na podstawie

art. 390 k.p.c. i art. 65 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym

(Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) odmówił odpowiedzi na przedstawione przez Sąd

Okręgowy zagadnienie prawne.