III CZP 104/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 104/06

POSTANOWIENIE

Dnia 8 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

SSN Tadeusz Żyznowski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa Polskiej Telefonii Komórkowej […]

przeciwko P. sp. z o.o. z siedzibą w Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 listopada 2006 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Rejonowy w W.

postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2006 r.:

"Czy art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c., stosowany do skarg na

postanowienie referendarza sądowego na podstawie odsyłającego

przepisu art. 398

§ 2 k.p.c., nakazujący rozpoznanie skargi na

postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie nałożenia na

stronę obowiązku uiszczenia kosztów w składzie jednego sędziego

dotyczy

również

postanowienia

referendarza

sądowego

w przedmiocie kosztów przyznanych w nakazie zapłaty (art. 394 § 1

pkt 9 k.p.c.) ?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy

rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy, działający w składzie jednoosobowym, skargi na

rozstrzygnięcie o kosztach procesu zawarte w nakazie zapłaty wydanym przez

referendarza sądowego.

W uzasadnieniu postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne

wskazano, że przy rozpoznawaniu skargi na postanowienie referendarza sądowego

w przedmiocie kosztów sądowych lub kosztów procesu sąd, w którym zostało

wydane to postanowienie orzeka jako sąd drugiej instancji (art. 39823 § 2 k.p.c.).

Przepis, art. 39823 § 3 k.p.c. nakazuje przy rozpoznaniu skargi odpowiednio

stosować przepisy o zażaleniu. Dotyczy to również składu sądu, w której to kwestii

winny być stosowane dokładnie te same zasady co przy zażaleniu. W pierwszym

rzędzie będzie

to art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c., zgodnie z którym: „rozpoznanie

zażalenia na postanowienie w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów

sądowych lub cofnięcie takiego zwolnienia, odrzuceniu wniosku o zwolnienie oraz

nałożenia na stronę obowiązku uiszczania kosztów i skazania na grzywnę

następuje w składzie jednego sędziego”, a dopiero gdyby przepis ten nie znajdował

zastosowania – przepisy o apelacji.

Pierwszą wątpliwość Sądu Rejonowego wywołało sformułowanie art. 397

§ 2 zd. 2 k.p.c. w części w której mowa jest tamże o postanowieniu w przedmiocie

„odrzucenia wniosku o zwolnienie oraz nałożenia na stronę obowiązku uiszczenia

kosztów i skazania na grzywnę” albowiem może być ono różnie interpretowane.

Można całą zacytowaną część przepisu interpretować łącznie co oznaczałoby,

że skład jednoosobowy sądu uzasadniony jest tylko wtedy, gdy zostanie wydane

postanowienie w treści którego znajdą się wszystkie trzy elementy: odrzucenie

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nałożenie na stronę obowiązku ich

uiszczenia oraz skazanie jej na grzywnę. Aprobata dla takiego stanowiska

prowadziłaby bezpośrednio do stwierdzenia, że skoro w konkretnej sprawie

referendarz nie wydał postanowienia obejmującego wszystkie te rozstrzygnięcia,

skarga nie może być rozpoznana w składzie jednego sędziego. Jednakże można

rozstrzygnięcia przytoczone w zacytowanym fragmencie przepisu interpretować

rozdzielnie uznając, że jednoosobowy skład sądu występuje przy rozpoznaniu

zażalenia na każdą z tamże opisanych czynności procesowych. Sąd Rejonowy

opowiedział się za drugą z wymienionych możliwości, ale w związku z tym

nasunęła się kolejna wątpliwość, czy zawarte w wydanym przez referendarza

nakazie zapłaty rozstrzygnięcie o kosztach procesu stanowi postanowienie

w przedmiocie „nałożenia na stronę obowiązku uiszczenia kosztów” o których

mowa w art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej z podniesionych kwestii należy podzielić stanowisko Sądu

Rejonowego, że przepis art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c. znajduje zastosowanie także

wtedy, gdy zaskarżone postanowienie nie zawiera łącznie wszystkich rozstrzygnięć

w przedmiocie „odmowy zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcia takiego

zwolnienia, odrzucenia wniosku o zwolnienie oraz nałożenia na stronę obowiązku

uiszczenia kosztów i skazania na grzywnę”. Nawet więc, jeśli w postanowieniu

orzeczono o jednej z tych kwestii, rozpoznanie zażalenia na postanowienie sądu

następuje w składzie jednoosobowym. Wprawdzie w sformułowaniu przepisu użyte

zostały łączniki „i”, „oraz”, które w logice są uznawane za wprowadzające

koniunkcję, jednak oparcie się na wynikach tak ograniczonej wykładni byłoby

nietrafne. Chociaż może zdarzyć się współistnienie w jednym postanowieniu

wszystkich tych rozstrzygnięć, to jednak wąskiej wykładni przepisu sprowadzającej

jego działanie do szczególnego przypadku, sprzeciwia się kilka argumentów.

Po pierwsze, nie sposób wyjaśnić jaki sens miałoby wprowadzanie

jednoosobowego składu sądu w opisywanej wyjątkowej sytuacji, a trzyosobowego

przy rozpoznawaniu zażalenia na każde z rozstrzygnięć osobno lub w innym, ale

niepełnym układzie. Po drugie, skoro skład jednoosobowy rozpoznawałby skargę

lub zażalenie na postanowienie zawierające łącznie wszystkie wyżej wymienione

rozstrzygnięcia, to tym bardziej właściwe jest rozpoznawanie w takim składzie

skargi lub zażalenia na postanowienie zawierające choćby jedno z tych

rozstrzygnięć. P o trzecie nietrafny jest argument, że za łączną wykładnią art. 397

§ 2 zd. 2 k.p.c. przemawia wskazana w tym przepisie możliwość zaskarżenia

postanowienia o odrzuceniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, na które

zgodnie z art. 107 ust. 2 zd. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

nie przysługuje zażalenie. Możliwa jest bowiem wykładnia, że art. 397 § 2 zd. 2

k.p.c. dotyczy w tej części możliwości złożenia skargi na orzeczenie referendarza,

natomiast art. 107 ust. 2 zd. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

wskazuje jedynie na niedopuszczalność wniesienia zażalenia na postanowienie

sądu.

W świetle powyższego zasadny jest wniosek, że art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c.

znajduje zastosowanie także wtedy, gdy zaskarżone postanowienie zostało wydane

choćby w jednym z przedmiotów określonych w tym przepisie. Niezbędne staje się

wobec tego rozważenie, jak powinno być rozumiane pojęcie „nałożenia na stronę

obowiązku uiszczenia kosztów” – czy dotyczy ono także rozstrzygnięcia o kosztach

procesu w wydanym przez referendarza nakazie zapłaty.

Szereg argumentów przemawia za uznaniem, że art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c. nie

znajduje zastosowania we wskazanej wyżej sytuacji. Przepis ten wprowadza

wyjątkowe regulacje. Zgodnie z art. 39823 § 2 k.p.c. sąd, który funkcjonalnie

występuje w charakterze sądu I instancji, rozpoznając skargę orzeka jako sąd

II instancji. Powoduje to brak możliwości złożenia w toku instancji kolejnego

zażalenia. Wstrzymanie wykonalności postanowienia referendarza w przedmiocie

kosztów stanowi sytuację wyjątkową względem zasady, że wniesienie skargi

powoduje utratę mocy orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego.

Wyjątkowość regulacji przemawia przeciwko wykładni rozszerzającej.

Przepis art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c. w początkowym fragmencie odwołuje się

wprost do odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. Składnia to do przyjęcia,

że następujący, później zwrot o „obowiązku uiszczenia kosztów” również powinien

być uznany za dotyczący kosztów sądowych. Skoro bowiem w końcowej części art.

397 § 2 zd. 2 k.p.c. zostało pominięte sprecyzowanie, o których kosztach mowa,

należy wnosić, że ustawodawca uznał, iż nie jest potrzebne powtarzanie pełnej

formuły „kosztów sądowych”, ponieważ typ kosztów został już wystarczająco

określony w początkowym fragmencie tego przepisu.

Charakterystyczne jest także, że w opisie pierwszego z postanowień

wymienionych w art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c. sformułowany został w pełnej postaci

przedmiot postanowienia (odmowa zwolnienia od kosztów sądowych), natomiast

kolejne pośrednio odwołują się do tego sformułowania, określając przedmiot

rozstrzygnięcia w coraz bardziej skrótowej formie.

Za dokonywaniem wykładni art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c. z uwzględnieniem treści

całego przepisu, a nie tylko brzmienia zwrotu o obowiązku uiszczenia kosztów

przemawia zbieżny przedmiot regulacji dotyczącej materii zwolnienia od kosztów

sądowych.

Przemyślana,

wręcz

sekwencyjna

kolejność

wyklucza

wniosek

o przypadkowym wymienieniu postanowienia o obowiązku uiszczenia kosztów

w otoczeniu postanowień w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych

lub cofnięcia takiego zwolnienia, odrzucenia wniosku o zwolnienie i skazania na

grzywnę.

Ponadto nie można pominąć, że kompetencje referendarza w kwestii

kosztów zasadniczo, związane są przede wszystkim ze sferą kosztów sądowych.

Ustrojowe znaczenie ma w tym zakresie art. 147 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r.

– Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.). Jedynie

w wyjątkowych przypadkach kompetencje referendarza obejmują rozstrzyganie

o kosztach procesu.

Podsumowując, jednoosobowy skład sądu przewidziano w art. 397 § 2 k.p.c.

jedynie dla rozpoznania zażalenia (odpowiednio skargi) na postanowienie związane

z koniecznością ponoszeniu kosztów sądowych. Przepis ten nie ma natomiast

zastosowania w przypadku, w którym skarga na postanowienie referendarza

dotyczy kosztów procesu, a nie kosztów sądowych.

W efekcie w niniejszej sprawie postanowienie o przedstawieniu zagadnienia

prawnego na podstawie art. 390 k.p.c. powinno być wydane przez sąd orzekający

w składzie trzech sędziów. Sąd Rejonowy, orzekający jako sąd drugiej instancji

wydał więc to postanowienie w składzie, który nie był legitymowany do jego

wydania.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2002 r. wskazano,

że Sąd Najwyższy odmawia podjęcia uchwały w wypadku, gdy postanowienie

o przedstawieniu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. wydał

skład sądu sprzeczny z przepisami prawa. Nie można zgodzić się, z poglądem,

że powyższe stanowisko straciło aktualność na skutek wejścia w życie ustawy

z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym. Wydanie postanowienia

o przedstawieniu zagadnienia prawnego w warunkach nieważności postępowania

(art. 379 pkt 7 k.p.c.) powoduje, że podjęta uchwała nie miałaby wpływu na wynik

sprawy, co uzasadnia odmowę jej podjęcia na podstawie art. 61 § 1 obecnie

obowiązującej ustawy o Sądzie Najwyższym.