III CZP 101/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 101/09

POSTANOWIENIE

Dnia 4 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z urzędu

przy uczestnictwie Jerzego G. i Leszka N.

o wykreślenie wpisu hipoteki przymusowej łącznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 grudnia 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2009 r.,

„Czy w przypadku hipoteki przymusowej łącznej wpisanej z urzędu

w wielu księgach wieczystych dopuszczalnym jest utrzymanie

w mocy wpisu hipoteki łącznej jedynie w części ksiąg, jeżeli po

rozpoznaniu i prawomocnym wykreśleniu tej hipoteki z pozostałych

ksiąg, na etapie postępowania apelacyjnego, nastąpiła zmiana

okoliczności polegająca na uchyleniu prawomocnego orzeczenia

stanowiącego podstawę wykreślonego wpisu?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione

zagadnienie

prawne

wyłoniło

się

w

następujących

okolicznościach: wierzyciel – Leszek N. przed wytoczeniem powództwa o zapłatę

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „R.” w M. uzyskał w dniu 27 listopada 2000 r.

zabezpieczenie roszczenia pieniężnego m.in. przez obciążenie hipoteką przymusową

udziałów Spółdzielni „R.” w dwóch nieruchomościach, dla których prowadzone są

księgi wieczyste Kw 13611 i Kw 6757. Z nieruchomości tych wydzielane były następnie

lokale stanowiące przedmiot odrębnej własności. Do ich ksiąg wieczystych

dokonywano stosownych wpisów hipoteki zabezpieczającej roszczenie Leszka N.

Tak też, z mocy uregulowania zawartego w art. 76 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz.

1361 ze zm. dalej powoływana jako „u.k.w.h.”), w wyniku wyodrębnienie garażu

stanowiącego samodzielny lokal użytkowy, powstała hipoteka przymusowa łączna

ujawniona w Kw 37252, której wykreślenia dotyczy rozpatrywana aktualnie sprawa.

Na skutek wniosku o uchylenie zarządzenia tymczasowego zgłoszonego przez

Spółdzielnię Mieszkaniową „R.” Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 28

września

2007

r.

uchylił

swoje

postanowienie

z

listopada

2000

r.

o zabezpieczeniu roszczenia hipoteką przymusową. W uzasadnieniu wskazał, że

zabezpieczenie wygasło z uwagi na niewystąpienie przez wierzyciela w 14-dniowym

terminie z powództwem przeciwko Spółdzielni „R.”.

Wierzyciel, który wykazywał, że pozew złożył we właściwym czasie i uzyskał

korzystne dla siebie orzeczenie zasądzające należność, uchybił terminowi do

złożenia zażalenia na postanowienie z 28 września 2007 r. Jego wniosek

o przywrócenie terminu został oddalony, a zażalenie prawomocnie odrzucone. Po

nieudanej próbie uzyskania orzeczenia „o przywróceniu mocy prawnej zarządzenia

tymczasowego", wierzyciel zwrócił się do Sądu Okręgowego z wnioskiem o uchylenie

postanowienia z dnia 28 września 2007 r. na podstawie art. 359 § 1 k.p.c., gdyż sąd

orzekający nie wiedział o fakcie wytoczenia przez niego powództwa w terminie.

Wniosek ten

został

oddalony przez Sąd

Okręgowy,

ale

Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 31 października 2008 r. uwzględnił zażalenie wierzyciela

i zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że na podstawie art. 359 § 1 k.p.c.

uchylił postanowienie Sądu Okręgowego w S. z dnia 28 września 2007 r. (uchylające

zabezpieczenie). Sąd odwoławczy zaznaczył, że oceny upadku zabezpieczenia należy

dokonywać w oparciu o przepisy kodeksu postępowania cywilnego sprzed zmiany

wprowadzonej w dniu 5 lutego 2005 r. (art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

– Dz. U. Nr 172, poz. 1804), a nie na podstawie art. 7541 k.p.c. W jego ocenie

wydanie tytułu wykonawczego nie wpływa na byt wydanego wcześniej tytułu

zabezpieczającego.

W okresie pomiędzy uprawomocnieniem się postanowienia o uchyleniu

zabezpieczenia,

a

wydaniem

postanowienia

o

uchyleniu

postanowienia

uchylającego Spółdzielnia Mieszkaniowa „R.” wystąpiła o wykreślenie wpisu

hipoteki

przymusowej

na

nieruchomościach

Spółdzielni,

przedkładając

postanowienie Sądu Okręgowego w S. z dnia 28 września 2007 r. Na tej podstawie

wydane zostało zarządzenie o wykreśleniu hipoteki z księgi wieczystej Kw nr

1311 i Kw 6757 z udziałów wnioskodawczyni oraz ze współobciążonych udziałów

pozostałych współwłaścicieli nieruchomości i z ksiąg wieczystych założonych dla

wyodrębnionych lokali. Od powyższych wpisów (wykreśleń) wierzyciel wniósł

apelacje. W większości spraw Sąd Okręgowy apelacje te oddalił, powołując się

na prawomocne postanowienie z 28 września 2007 r. Natomiast w sprawie

niniejszej, dotyczącej wykreślenia hipoteki w księdze wieczystej Kw 37252,

prowadzonej dla nieruchomości położonej w M. przy ul. K. [...], postępowanie się

przedłużyło na tyle, że przed rozpoznaniem apelacji doszło do wydania przez Sąd

Apelacyjny postanowienia z 31 października 2008 r., uchylającego postanowienie z

28 września 2007 r.

W

konsekwencji

Sąd

Okręgowy

w

S. stanął

przed

problemem

przedstawionym w zadanym pytaniu. Jego wątpliwości wywołało zagrożenie,

jakie

uwzględnienie

zmian

spowodowanych

wydaniem

postanowienia

z 31 października 2008 r. stanowi dla spójności zabezpieczenia hipotecznego.

Zwrócił uwagę, że z istoty hipoteki przymusowej łącznej wynika konieczność

przyjęcia jednakowego rozwiązania w stosunku do wszystkich nieruchomości, na

których

ciąży

hipoteka,

a

różnicowanie

sytuacji

prawnej

właścicieli

jest

nieuzasadnione. Ustawodawca traktuje hipotekę łączną jako jedno prawo. Wskazuje

na to, zdaniem Sądu, regulacja zawarta w § 11 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 z późn. zm.,

powoływanego dalej jako „rozporządzenie”), nakazująca sądowi w przypadku

wykreślenia prawa, roszczenia, innego ciężaru lub ograniczenia, które wygasło

względem jednej nieruchomości i zostało z niej wykreślone, ujawnienie tego faktu

z urzędu w pozostałych księgach wieczystych prowadzonych dla współobciążonych

nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy zwrócić uwagę na nieścisłość, jaka wkradła się do pytania

sformułowanego przez Sąd Okręgowy. Sąd ten przyczyny powstałych wątpliwości

upatruje w tym, że nastąpiła „zmiana okoliczności polegająca na uchyleniu

prawomocnego orzeczenia stanowiącego podstawę wykreślonego wpisu". Z ustaleń

faktycznych wynika jednak, że z księgi wieczystej wykreślony został wpis hipoteki,

którego podstawę stanowiło postanowienie o zabezpieczeniu (z 27 listopada 2000 r.),

a nie prawomocne postanowienie o uchyleniu postanowienia zabezpieczającego

(z 28 września 2007 r.). Dlatego zagadnienie prawne dotyczy w istocie dopuszczalności

utrzymania w mocy wpisu hipoteki łącznej jedynie w części ksiąg, jeżeli po

prawomocnym wykreśleniu tej hipoteki z pozostałych ksiąg nastąpiła zmiana

okoliczności polegająca na uchyleniu prawomocnego orzeczenia stanowiącego

podstawę wykreślenia (a nie „wykreślonego”) wpisu.

Przebieg postępowania zabezpieczającego i jego wieczystoksięgowych

skutków obciążony jest szeregiem uchybień, których konsekwencje dostrzegł Sąd

Okręgowy.

Pomijając

już

kwestię

prawidłowości

realizacji

ustanowionego

zabezpieczenia poprzez pierwotny wpis hipoteki łącznej na udziałach dłużnika

w dwóch nieruchomościach przed wejściem w życie art. 1111 u.k.w.h., o tyle

nieistotną, że wpis do księgi wieczystej Kw 37252 uwzględniał stan powstały z mocy

prawa w wyniku późniejszego podziału nieruchomości (art. 76 u.k.w.h.) wskutek

wyodrębnienia z niej garażu; niewątpliwie główną przyczyną powstałych komplikacji

było wadliwe ustalenie przez Sąd Okręgowy, że wierzyciel nie wytoczył w terminie

powództwa o zabezpieczone roszczenie. Problemy pogłębiło uchybienie przez

wierzyciela terminowi do zaskarżenia postanowienia stwierdzającego upadek

zabezpieczenia, które się uprawomocniło i stało podstawą wykreślenia szeregu

wpisów hipoteki łącznej z ksiąg wyodrębnionych lokali i garaży. Wreszcie doszło do

zmiany tego postanowienia na podstawie odpowiednio stosowanego art. 359 § 1 k.p.c.

(w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) chociaż – ze względu na szczególne unormowanie kwestii

zmiany lub uchylenia postanowień w postępowaniu zabezpieczającym (art. 742

k.p.c.), możliwość wykorzystania art. 359 § 1 k.p.c. nie jest oczywista.

Powstały splot zdarzeń procesowych wywołał stan na tyle szczególny, że

w jego kontekście udzielenie odpowiedzi na zadane pytanie, czy to twierdzącej, czy

przeczącej, w istocie prowadziłoby do przesądzenia przez Sąd Najwyższy wyniku

sprawy. Tymczasem instytucja pytań prawnych, prowadząca do związania sądów

orzekających

w danej sprawie poglądem Sądu Najwyższego

wyrażonym

w uchwale, musi być stosowana z rozwagą i poszanowaniem konstytucyjnej

zasady podległości sędziów tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1

Konstytucji), a także przy uwzględnieniu odmiennych zadań pełnionych przez sądy

powszechne i Sąd Najwyższy. Z tej przyczyny niedopuszczalne jest przedstawienie

jako zagadnienia prawnego pytania, odpowiedź na które byłaby równoznaczna

z rozstrzygnięciem

sprawy

(por.

postanowienie

Sądu

Najwyższego

z

22 października 2002 r., III CZP 64/02, Prok.i Pr.- wkł. 2003/7-8/37). Zgłoszone

przez Sąd Okręgowy wątpliwości, mają za cel uzyskanie wskazówki, czy –

w okolicznościach rozpatrywanej sprawy – dopuszczalne jest utrzymanie w mocy

wpisu hipoteki łącznej, stanowią więc pytanie o sposób rozstrzygnięcia sprawy,

a nie ogólnie sformułowany problem prawny. Z tych względów, na podstawie art. 61

§ 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240,

poz. 2052 ze zm.) należało odmówić podjęcia uchwały.

Zaznaczyć jednak trzeba, że problem z jakim zmierzyć się musi Sąd

Okręgowy wymaga oceny uwzględniającej ograniczony zakres badania sprawy

w postępowaniu wieczystoksięgowym. Sąd wieczystoksięgowy nie jest uprawniony

do dokonywania własnych ustaleń w kwestii tego, czy doszło do upadku

zabezpieczenia. Podstawą wykreślenia przezeń wpisów hipoteki jest dopiero

stosowne orzeczenie: postanowienie o uchyleniu postanowienia o zabezpieczeniu

roszczenia pieniężnego przez ustanowienie hipoteki przymusowej, postanowienie

o stwierdzeniu wygaśnięcia zabezpieczenia z mocy prawa albo wyrok wydany

w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym. Skoro do zastosowania § 11 ust. 4 rozporządzenia, a tylko ten przepis

mógł stanowić podstawę wykreślenia z urzędu hipoteki ze wszystkich ksiąg

wieczystych prowadzonych dla nieruchomości współobciążonych, niezbędne jest

stwierdzenie, że doszło do wygaśnięcia hipoteki, ostanie się postanowienia

z 27 listopada 2000 r. o zabezpieczeniu roszczenia, stanowiące wynik

prawomocnego uchylenia przez Sąd Apelacyjny postanowienia o stwierdzeniu

wygaśnięcia (uchyleniu) zabezpieczenia hipotecznego, stwarza w postępowaniu

wieczystoksięgowym stan wyłączający zastosowanie § 11 ust. 4 rozporządzenia.

W doktrynie formułowane są różne koncepcje wyjaśniające charakter prawny

hipoteki łącznej. Za dominujące można uznać stanowisko o wielości praw

obciążających poszczególne nieruchomości, wyrażające myśl, że hipotek jest tyle,

ile jest obciążonych nieruchomości, przy czym hipoteki te cechuje wzajemny

związek wynikający z zabezpieczenia tej samej wierzytelności. Samodzielność

każdej z nich przejawia się w tym, że każda z nich może stanowić odrębny

przedmiot rozporządzenia. Podnoszony przez Sąd Okręgowy argument o potrzebie

zachowania

zbieżności

sytuacji

prawnej

wszystkich

współobciążonych

nieruchomości uzasadniony jest jedynie w wypadku wygaśnięcia hipoteki jako

całości, gdyż wówczas nastąpić powinno wykreślenie wpisów hipotek w księgach

wieczystych wszystkich obciążonych wcześniej nieruchomości. Jeśli natomiast

hipoteka łączna istnieje, losy hipotek obciążających poszczególne nieruchomości

mogą kształtować się różnie. Jak wynika z art. 76 ust. 2 u.k.w.h., zależą one od

działań podejmowanych przez wierzyciela, który według swego uznania może

dokonać podziału hipoteki pomiędzy poszczególne nieruchomości, a nawet zwolnić

niektóre nieruchomości z obciążenia hipotecznego. Przyjęcie konstrukcji zakładającej

istnienie tylu hipotek, ile jest obciążonych nią nieruchomości, powoduje, że nawet

wygaśnięcie hipotek na niektórych nieruchomościach nie pociąga za sobą

wygaśnięcia

pozostałych.

W

konsekwencji

dopuszczalne

zróżnicowanie sytuacji prawnej właścicieli tych nieruchomości.

jest

także

Kończąc należy zwrócić uwagę na aspekt sprawy pomijany w rozważaniach

przez Sąd Okręgowy. W sytuacji, w której – jak przyjmuje Sąd Apelacyjny

w uzasadnieniu postanowienia z 31 października 2008 r. i co akceptuje Sąd

Okręgowy – nie wygasło zabezpieczenie ustanowione zarządzeniem tymczasowym,

wątpliwości może budzić nie tyle istnienie podstaw do wykreślenia wpisów, ile

zasadność dokonanych wcześniej prawomocnych wykreśleń hipoteki przymusowej.

Argument o potrzebie zachowania równości między dłużnikami nie powinien usunąć

z pola widzenia interesu wierzyciela hipotecznego, któremu nadal przysługuje

zabezpieczenie.