III CZP 1/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 1/11

POSTANOWIENIE

Dnia 30 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Ryszarda N. i Danuty N.

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w W., Oddziałowi Terenowemu

w O.

o ustalenie,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 30 marca 2011 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 16 grudnia 2010 r.,

„Czy Agencji Nieruchomości Rolnych, działającej na rzecz Skarbu

Państwa, przysługuje na podstawie art. 3 ust. 4 ustawy z dnia

11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz.U. Nr 64,

poz. 592) prawo pierwokupu nieruchomości, która częściowo składa

się z gruntów o przeznaczeniu rolniczym, a częściowo z gruntów

o charakterze nierolniczym?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy

rozpatrywaniu

przez

Sąd

Apelacyjny

apelacji

powodów

od

oddalającego

powództwo wyroku Sądu Okręgowego z dnia 1 października 2010 r., w sprawie

wszczętej na skutek pozwu z dnia 19 sierpnia 2009 r. przeciwko Agencji

Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w O. o ustalenie nieważności

oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu złożonego przez pełnomocnika

pozwanej w formie aktu notarialnego z dnia 12 stycznia 2006 r., rep. A nr [...].

Z takim roszeniem powodowie występowali już w sprawie wszczętej

na skutek pozwu z dnia 14 lutego 2006 r., w której także domagali się

ustalenia nieważności

notarialnej

umowy

sprzedaży

(warunkowej)

z

dnia

15 grudnia 2005 r., rep. A nr [...] zawartej pomiędzy Wiesławem M. działającym

jako syndyk upadłości spółki z o.o. M&V M. i D. a powodami, w części obejmującej

oświadczenie Ryszarda N., że ani on, ani jego żona nie spełniają warunków

określonych w art. 5 i 6 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju

rolnego (Dz.U. Nr 64, poz. 592 ze zm., dalej: „u.k.u.r.”).

W piśmie z dnia 14 lutego 2006 r., które wpłynęło do Sądu Okręgowego

w dniu 16 maja 2006 r., powodowie cofnęli pozew o ile dotyczył ustalenia

nieważności oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu przez Agencję z dnia

12 stycznia 2006 r. i w tej części postanowieniem z dnia 17 maja 2006 r. Sąd

Okręgowy umorzył postępowanie.

Wyrokiem z dnia 14 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo w

zakresie żądania ustalenia nieważności umowy z dnia 15 grudnia 2005 r., a Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 listopada 2006 r. oddalił apelację powodów. W

wyniku skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 29 stycznia 2008 r.

uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Wyraził zapatrywanie, że dla uznania, iż nabywana nieruchomość rolna położona

jest w gminie sąsiedzkiej w stosunku do gminy, w której ma miejsce zamieszkania

nabywca, w rozumieniu art. 3 ust. 7 u.k.u.r., nie jest konieczne, aby gminy te

posiadały wspólną granicę. Ocenił, że wystarczające jest, aby nabywaną

nieruchomość dzieliła od miejsca zamieszkania kupującego taka odległość, która

umożliwia mu racjonalne prowadzenie działalności rolniczej w ramach tak

powiększonego

konieczność

gospodarstwa.

zbadania

Sąd

legitymacji

Najwyższy

biernej

zwrócił

Agencji

uwagę

Nieruchomości

także

na

Rolnych

w sprawie. Po kolejnym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16

maja 2008 r. ponownie oddalił apelację powodów, uznając, że roszczenie o

unieważnienie umowy z dnia 15 grudnia 2005 r. zostało skierowane przeciwko

pozwanej nie posiadającej biernej legitymacji procesowej.

Wyrokiem z dnia 1 października 2010 r., Sąd Okręgowy oddalił powództwo

zawarte w pozwie z dnia 19 sierpnia 2009 r. Ustalił miedzy innymi, że w dniu 24

stycznia 2006 r. umową zawartą w formie aktu notarialnego, rep. A nr [...] Ryszard

N. imieniem własnym oraz żony Danuty N., oraz syndyk masy upadłości spółki z

o.o. M&V „M. i D.” rozwiązali warunkową umowę sprzedaży nieruchomości rolnych

z dnia 15 grudnia 2005 r., powołując się na błąd powodów, co do treści złożonych

przez nich w § 5 umowy oświadczeń o niespełnieniu warunków nabycia

określonych w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego nieruchomości rolnych.

Jednocześnie strony zawarły przedwstępną umowę sprzedaży tych samych

nieruchomości za cenę 1 000 000 zł. W umowie tej strony oświadczyły, że tylko

część nieruchomości może być wykorzystana na produkcję wytwórczą w rolnictwie,

zgodnie z aktualnym miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego

gminy O. oraz, iż zawarcie przyrzeczonej umowy sprzedaży nastąpi najpóźniej do

dnia 25 marca 2006 r.

Pozwem z dnia 18 lipca 2008 r. powodowie wnieśli o nakazanie Agencji

Nieruchomości Rolnych, aby wydała im nieruchomości rolne o łącznej powierzchni

28,0231 ha położone w Gminie O. oraz o zasądzenie wartości pożytków

uzyskanych z nieruchomości przez pozwaną. Prawomocnym wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 20 stycznia 2009 r. powództwo to zostało oddalone.

Postanowieniem z dnia 12 lutego 2007 r. Sąd Rejonowy zakończył

postępowanie upadłościowe spółki z o.o. „M&V M. i D.” i z dniem 1 czerwca 2007 r.

prawomocnie wykreślono spółkę z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru

Sądowego.

Sąd Okręgowy ocenił, że powodowie nie wykazali interesu prawnego do

wytoczenia powództwa (art. 189 k.p.c.). Zastępowani przez profesjonalnego

pełnomocnika

nie

powołali

się

bowiem

na

żadną

okoliczność

uprawdopodobniającą, że taki interes po ich stronie występuje i z tego względu

brak było możliwości dokonania oceny wystąpienia tej przesłanki. Sąd zauważył

jednak, że ze stanowiska powodów można wywnioskować, iż zamierzali do

osiągnięcia ustalenia, że są wyłącznymi właścicielami spornych nieruchomości,

skoro wystąpili także z powództwem o ich wydanie.

Sąd podniósł, że powodowie nie wykazali też jakoby Agencji nie

przysługiwało prawo pierwokupu przedmiotowych nieruchomości ze względu na to,

że nabycie nastąpiło na powiększenie gospodarstwa rodzinnego powodów

w warunkach określonych w art. 3 ust. 7 u.k.u.r., skoro powodowie osobiście nie

prowadzili wcześniej gospodarstwa rolnego. Wskazał także, że powództwo jest

nieuzasadnione albowiem nieruchomość nawet częściowo przeznaczona na cele

rolne podlega prawu pierwokupu Agencji unormowanemu w art. 3 ust. 4 u.k.u.r.

Przed

rozpoczęciem

rozważań

odnoszących

się

do

rozstrzygnięcia

przedstawionego zagadnienia prawnego, należało rozważyć kwestię możliwości

odmowy podjęcia uchwały (por. w uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 14 listopada 2006 r., III CZP 84/06). Zamiar wystąpienia do Sądu

Najwyższego z pytaniem prawnym w trybie art. 390 k.p.c. nie zwalnia sądu drugiej

instancji od obowiązku uprzedniego wstępnego rozważenia podniesionych

w apelacji zarzutów, w kierunku wykazania, że rozstrzygnięcie przedstawionego

przez Sąd drugiej instancji zagadnienia jest konieczne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Jeżeli sąd pytający tego nie dokona, to Sąd Najwyższy, aby odpowiedzieć na

postawione pytanie musiałby sam rozważyć trafność tego typu zarzutów (tj.

mających wstępne znaczenie dla oceny celowości pytania prawnego), co nie mieści

się w jego roli określonej w art. 390 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 18 marca 2010 r., II PZP 2/10, LEX nr 575095).

W uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu Sądowi Najwyższemu

zagadnienia prawnego, Sąd Apelacyjny odniósł się w zasadzie tylko do jednego

z zarzutów, tj. naruszenia art. 189 k.p.c.

Prawo pierwokupu nie przysługuje Agencji Nieruchomości Rolnych, jeżeli

w wyniku nabycia nieruchomości rolnej następuje powiększenie gospodarstwa

rodzinnego do 300 ha, a nabywana nieruchomość rolna położona jest w gminie,

w której ma miejsce zamieszkania nabywca lub w gminie sąsiedniej (art. 3 ust. 7

u.k.u.r.).

Z

tego

przedstawionego

względu,

aby

wykazać,

że

pomiędzy

zagadnienia,

a

podjęciem

decyzji

w

rozstrzygnięciem

sprawie

zachodzi

bezpośredni związek, w uzasadnieniu postanowienia z dnia 16 grudnia 2010 r.,

należało odnieść się do stanowiska Sądu Okręgowego dotyczącego kwestii nabycia

spornych

nieruchomości

na

uzupełnienie

gospodarstwa

powodów

oraz

dotyczącego jej zarzutu apelacyjnego obrazy art. 3 ust. 7 u.k.u.r., zwłaszcza, że

zagadnieniem tym zajmował się już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 stycznia

2008 r., V CSK 447/07 (Lex nr 577238). Jeżeli w sprawie mogłoby dojść do

powiększenia przez powodów „gospodarstwa rodzinnego” w rozumieniu art. 3 ust. 7

ustawy, to zbędne byłoby badanie charakteru nieruchomości.

Na marginesie można zauważyć, że dla wyjaśnienia przedstawionego

zagadnienia, gdyby okazało się, że istnieje bezpośredni związek przyczynowy

pomiędzy przestawionym zagadnieniem a podjęciem decyzji w sprawie może

rzutować praktyka stosowania art. 109 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651

ze zm.; por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CSK

122/08, z dnia 2 lipca 2004 r., II CK 265/04 i z dnia 14 sierpnia 2004 r., II CK 11/04,

niepublikowane).

Kończąc, należy ponownie stanowczo podkreślić, że warunkiem podjęcia

uchwały przez Sąd Najwyższy jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy

przedstawionym zagadnieniem prawnym, a podjęciem decyzji w sprawie (por. np.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CZP 10/09; z dnia

9 lipca 2009 r., III CZP 38/09; z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 32/10, Lex

nr 590616).

Wobec braku przesłanek określonych w art. 390 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy

orzekł, jak w sentencji.