III CZ 94/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 94/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. P. i Ar. P.

przeciwko A. P.

o zniesienie służebności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 grudnia 2012 r.,

zażalenia pozwanego na wyrok Sądu Okręgowego

z dnia 5 czerwca 2012 r.,

uchyla

zaskarżony

Okręgowemu

zażaleniowego.

wyrok,

rozstrzygnięcie

o

pozostawiając

kosztach

Sądowi

postępowania

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 5 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy uchylił wyrok Sądu

Rejonowego z dnia 8 lipca 2011 r. oddalający powództwo o zniesienie służebności i

przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego

rozpoznania. Podstawę prawną

orzeczenia kasatoryjnego stanowi – w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. –

nierozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji istoty sprawy. Uchylenie wyroku z

tego powodu uzasadniają – zdaniem Sądu odwoławczego – błędne ustalenia

faktyczne, naruszająca art. 233 § 1 k.p.c. ocena zeznań stron i świadka oraz

wadliwie sporządzone uzasadnienie orzeczenia.

W zażaleniu pozwany zarzucił naruszenie art. 386 § 4, art. 162, art. 380, 378

§ 1 i art. 232 zdanie drugie k.p.c. oraz art. 32 ust. 1 i art. 45 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej. W konkluzji zażalenia wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c., który wszedł w życie w dniu 3 maja 2012 r.

i ma zastosowanie do zaskarżania orzeczeń wydanych po tym dniu (art. 1 pkt 39

i art. 9 pkt 6 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 233, poz. 138;

dalej: „ustawa nowelizująca”), zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także

w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu ustawy nowelizującej wskazano, że uchylenie wyroku sądu

pierwszej instancji wraz z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania jest

w praktyce nadużywane, choć obecny model postępowania zakłada, że druga

instancja stanowi instancję merytoryczną, w której sprawa powinna być rozpoznana

ex novo, a postępowanie zakończone przez wydanie rozstrzygnięcia kończącego

spór między stronami (por. także postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

25 października 2012 r., I CZ 139/12 i z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12,

niepubl.).

Dostrzegając niefortunną stylizację art. 3941 § 11 k.p.c. – polegającą

na użyciu wyrażenia przysłówkowego „w razie”, niewskazującego jasno jakie

orzeczenia podlegają zaskarżeniu – Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

28 listopada 2012 r., III CZ 77/12 (niepubl.) stwierdził, że należy przyjąć,

iż przedmiotem zażalenia jest orzeczenie uchylające orzeczenie sądu pierwszej

instancji i przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania.

Charakter tego zażalenia był przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego

w postanowieniu z dnia 7 listopada 2012 r. (niepubl.). Podejmując próbę określenia

zakresu przeprowadzanej kontroli, Sąd Najwyższy stwierdził, że jego rolą

w postępowaniu zażaleniowym – gdy przyczyną orzeczenia kasatoryjnego było

nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sporu – jest zbadanie, czy sąd

drugiej instancji prawidłowo pojmował przyczynę uchylenia orzeczenia i czy jego

merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej

instancji. Poza zakresem kontroli pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska

sądu odwoławczego co do meritum. W związku z tym - w myśl stanowiska

wyrażonego w tym postanowieniu - zażalenie powinno skupiać się na zarzutach

naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., a nie na kwestionowaniu merytorycznych podstaw

orzeczenia.

Podzielając to stanowisko i uogólniając je, Sąd Najwyższy w przytoczonym

postanowieniu z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12 uznał, że należy przyjąć,

iż kontrola dokonywana w ramach zażalenia przewidzianego w art. 394 1 § 11 k.p.c.

powinna mieć charakter formalny, właściwy temu środkowi odwoławczemu,

skupiający się na ustanowionych w art. 386 § 4 k.p.c. przesłankach uchylenia

orzeczenia sądu pierwszej instancji, bez wkraczania w kompetencje sądu in merito.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nierozpoznanie istoty

sprawy – w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. – oznacza zaniechanie przez sąd

pierwszej instancji zbadania materialnej podstawy prawnej żądania pozwu albo

pominięcie merytorycznych zarzutów pozwanego. Zupełnie obojętna jest przyczyna

zaniechania sądu, może więc tkwić zarówno w pasywności sądu, jak i w błędnym co pokaże dopiero kontrola odwoławcza - przyjęciu przesłanki niweczącej

lub hamującej roszczenie (prekluzja, przedawnienie, potrącenie, brak legitymacji,

prawo zatrzymania, itp.) (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r.,

C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z dnia 23 września 1998 r. II CKN 897/97,

OSNC 1999, nr 1, poz. 22, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca

1998 r., II CKN 838/97 i z dnia 3 lutego 2002 r. III CKN 151/98, niepubl., wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3,

poz. 36, z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05, niepubl. i z dnia 12 listopada

2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 1).

Mając na względzie powyższe, należało podzielić zarzut skarżącego,

że wyrok kasatoryjny został wydany z naruszeniem art. 386 § 4 k.p.c. Stwierdzone

przez Sąd odwoławczy uchybienia nie dają bowiem podstaw do przyjęcia, że Sąd

pierwszej instancji zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania pozwu czy

pominął merytoryczne zarzuty pozwanego. Błędne ustalenia faktyczne, naruszająca

art. 233 § 1 k.p.c. ocena zeznań stron i świadka czy wadliwe uzasadnienie nie są

równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy. Uchybienia te podlegają

naprawieniu

w

postępowaniu

z przewidzianych

odwoławczym.

Nie

zachodzi

także

druga

w art. 386 § 4 k.p.c. podstaw do uchylenia wyroku

z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd pierwszej instancji

prowadził w sprawie postępowanie dowodowe, które obejmowało zarówno dowody

osobowe, jak i dowody z dokumentów. Stwierdzoną przez Sąd drugiej instancji

potrzebę przeprowadzenia w sprawie dalszych dowodów należy zatem oceniać

jako

uzupełnienie

postępowania

dowodowego

(por.

postanowienie

Sądu

Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ 145/12, niepubl.). Tymczasem

podstawa do uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania zachodzi jedynie wtedy, gdy wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania w całości.

Nie jest niezbędna szczegółowa ocena pozostałych zarzutów naruszenia

przepisów postępowania, albowiem o uwzględnieniu zażalenia przesądził trafny

zarzut wydania zaskarżonego wyroku z obrazą art. 386 § 4 k.p.c. Można zatem

poprzestać na stwierdzeniu, że pozostałe zarzuty nie tyle dotyczą przesłanek

wydania wyroku kasatoryjnego, ile wykraczającej poza zakres postępowania

zażaleniowego oceny sposobu rozpoznania apelacji.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. oraz 108 § 2

w związku z art. 3941 § 3 i 39821 k.p.c.).