III CZ 91/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 16 listopada 2000 r., III CZ 91/00

1. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie

kasację od postanowienia sądu drugiej instancji oddalającego apelację może

wnieść także ten uczestnik, który nie złożył apelacji.

2. Przewidziane w art. 89 § 3 k.p.c. wymaganie złożenia przez radcę

prawnego oświadczenia o niepozostawaniu w stosunku pracy nie dotyczy

sytuacji, gdy radca prawny reprezentuje stronę będącą osobą fizyczną jako

współuczestnik sporu lub jej osoba bliska, o której mowa w art. 87 § 1 k.p.c.

Przewodniczący: Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sędziowie SN: Zbigniew Kwaśniewski, Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 listopada

2000 r. sprawy z wniosku Janusza S. i Haliny S. z udziałem Michała S. i Marii S. o

stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie na skutek

zażalenia uczestniczki postępowania Marii S. na postanowienie Sądu Okręgowego

w Nowym Sączu z dnia 28 czerwca 2000 r.,

postanowił uchylić zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji uwzględnił wniosek Janusza S. i Haliny S. o

stwierdzenie nabycia przez nich w wyniku zasiedzenia własności określonej bliżej

nieruchomości. Postanowienie to zaskarżył apelacją uczestnik Michał S.,

reprezentowany przez Marię S., będącą zarazem uczestniczką postępowania.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu drugiej instancji oddalającego apelację

wniosła Maria S., reprezentowana przez swego męża, radcę prawnego.

Sąd drugiej instancji postanowieniem z dnia 28 czerwca 2000 r. odrzucił tę

skargę z dwóch przyczyn.

Jedną stanowiło niezłożenie w wyznaczonym terminie przez radcę prawnego

reprezentującego Marię S. oświadczenia, że nie pozostaje on w stosunku pracy.

Według Sądu drugiej instancji, przewidziane w art. 89 § 3 k.p.c. wymaganie

złożenia przez radcę prawnego wraz z pełnomocnictwem oświadczenia o

niepozostawaniu w stosunku pracy jest aktualne we wszystkich wypadkach

reprezentowania strony będącej osobą fizyczną, również więc wtedy, gdy radca

prawny jest pełnomocnikiem takiej strony jako jej osoba bliska, o której mowa w art.

87 § 1 k.p.c.

Drugą przyczyną była niedopuszczalność zaskarżenia kasacją orzeczenia

oddalającego apelację przez uczestnika, który nie wniósł apelacji. Wprawdzie – jak

zaznaczył Sąd drugiej instancji – niedopuszczalność ta nie wynika wprost

z przepisów

kodeksu

postępowania

cywilnego,

niemniej

jest

przyjmowana

w doktrynie. Sąd powołał się na wypowiedź komentującą art. 392 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym przed 1 lipca 2000 r., według której na wyrok oddalający apelację

nie przysługuje skarga kasacyjna stronie, która nie odwołała się od wyroku sądu

pierwszej instancji – odsyłającą do analogicznych zapatrywań wyrażonych w

piśmiennictwie międzywojennym na tle kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29

listopada 1930 r. w brzmieniu obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1

grudnia 1932 r. (Dz.U. nr 112, poz. 934 ze zm.).

W zażaleniu zakwestionowano obie przyczyny odrzucenia skargi kasacyjnej

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu zażalenia zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia

24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego, ustawy

o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr

48, poz. 554) na zasadach obowiązujących przed dniem 1 lipca 2000 r. zważył, co

następuje:

Zażalenie jest uzasadnione.

Przewidziany w art. 393-2 § 2 k.p.c. w brzmieniu sprzed dniem 1 lipca 2000 r.

wyjątek od przymusu sporządzenia skargi kasacyjnej przez pełnomocnika

będącego adwokatem lub radcą prawnym, jeżeli stroną jest wymieniona w tym

przepisie osoba mająca kwalifikacje prawnicze (adwokat, sędzia, prokurator, radca

prawny, notariusz albo profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych polskiej

szkoły wyższej),

został rozciągnięty w orzecznictwie

w

drodze

wykładni

funkcjonalnej także na wypadki, w których stronę reprezentuje jako pełnomocnik

procesowy osoba wymieniona w art. 87 § 1 in fine k.p.c. (współuczestnik sporu,

rodzic, współmałżonek, brat, siostra, zstępny, przysposobiony, przysposabiający),

należąca zarazem do kategorii osób określonych w art. 393 -2 § 2 k.p.c. To samo

dotyczy wypadków, w których stronę reprezentuje przedstawiciel (funkcjonariusz

organu), będący zarazem osobą wymienioną w art. 393-2 § 2 k.p.c. Uzasadniając tę

wykładnię podniesiono, że przyświecający art. 393-2 § 2 k.p.c. cel – zapewnienie,

aby skarga kasacyjna była sporządzona przez osobę mającą odpowiednie

kwalifikacje prawnicze – jest osiągalny w takim samym stopniu wtedy, gdy osoba

wymieniona w art. 393-2 § 2 k.p.c. jest stroną, jak i wtedy, gdy osoba ta jest

pełnomocnikiem procesowym strony, o którym mowa w art. 87 § 1 in fine k.p.c. lub

jej przedstawicielem (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 1997 r., II

CKN 77/96, OSP 1997, nr 9, poz. 168, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24

marca 1997 r., I CZ 15/97, „Prokuratura i Prawo” 1998, nr 3, poz. 41, uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1997 r., III ZP

16/97, OSNAPUS 1998, nr 7, poz. 204 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 29 stycznia 1998 r., I CZ 193/97, OSNC 1998, nr 9, poz. 140). Należy

zaznaczyć, że obowiązujący obecnie art. 393-2 § 2 k.p.c. stanowi już wyraźnie, iż

przepisu nakazującego sporządzenie kasacji przez pełnomocnika będącego

adwokatem lub radcą prawnym, nie stosuje się, gdy stroną, jej przedstawicielem lub

pełnomocnikiem jest sędzia, prokurator, notariusz albo profesor lub doktor

habilitowany nauk prawnych, a także gdy stroną lub jej przedstawicielem jest

adwokat lub radca prawny.

Wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia stanowisko, że radca

prawny będący pełnomocnikiem osoby fizycznej, o którym mowa w art. 87 § 1

in fine k.p.c., powinien w związku ze sporządzeniem kasacji lub podjęciem

jakiegokolwiek innego działania w imieniu reprezentowanego przedłożyć sądowi

pełnomocnictwo z oświadczeniem przewidzianym w art. 89 § 3 k.p.c., nie respektuje

konsekwencji wynikających z zawartego w art. 87 § 1 k.p.c. rozróżnienia

pełnomocników procesowych na pełnomocników będących adwokatami lub radcami

prawnymi oraz pełnomocników będących współuczestnikami sporu albo

pozostających ze stroną (uczestnikiem) w określonym stosunku rodzinnym.

Wyodrębnienie tych dwóch kategorii pełnomocników powoduje, że przepisy

mówiące o pełnomocnikach będących adwokatami lub radcami prawnymi nie

odnoszą się do osób będących pełnomocnikami z racji współuczestnictwa w sporze

lub pozostawania ze stroną (uczestnikiem) w stosunku rodzinnym. Jest tak, choćby

te osoby były zarazem adwokatami lub radcami prawnymi. To bowiem, że

pełnomocnik, o którym mowa w art. 87 § 1 in fine k.c., jest zarazem adwokatem lub

radcą prawnym pozostaje zasadniczo bez wpływu na jego pozycję prawną. Tylko

wyjątkowo, z mocy szczególnych postanowień ustawy, jest inaczej, co ilustruje

wspomniana wyżej możliwość sporządzenia kasacji. Brzmienie art. 89 § 3 k.p.c.

wskazuje, że jest on przepisem dotyczącym pełnomocników będących radcami

prawnymi. W związku z tym nie może on odnosić się do pełnomocników, o których

mowa w art. 87 § 1 in fine k.c., choćby byli radcami prawnymi.

Stanowisku wyrażonemu w zaskarżonym postanowieniu sprzeciwia się także

wykładnia systemowa i celowościowa art. 89 § 3 k.p.c. Przepis ten został dodany

przez art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo

o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

75, poz. 471). Dodanie go pozostawało w ścisłym związku z treścią ustanowionego

tą samą ustawą art. 8 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. Nr

19, poz. 145 ze zm.). W ustępie 1 tego artykułu określono formy wykonywania

zawodu przez radcę prawnego, do których zaliczono, między innymi, wykonywanie

zawodu w ramach stosunku pracy, wykonywanie zawodu w kancelarii radcy

prawnego oraz wykonywanie zawodu w określonych bliżej spółkach, zaś w

kolejnym ustępie zastrzeżono, że radca prawny może świadczyć pomoc prawną

osobom fizycznym tylko w ramach wykonywania zawodu w kancelarii radcy

prawnego lub w ramach wykonywania zawodu we wspomnianych spółkach, bez

jednoczesnego pozostawania w stosunku pracy. W tym kontekście cel art. 89 § 3

k.p.c. rysuje się jasno; zawarte w tym przepisie wymaganie służy kontroli spełnienia

warunku przewidzianego w art. 8 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Skoro zaś

warunek ten dotyczy wykonywania zawodu przez radcę prawnego, to jego kontrola

odpada – rzecz jasna – w tych sytuacjach, w których ktoś, kto jest radcą prawnym,

został ustanowiony pełnomocnikiem procesowym ze względu na szczególne

powiązania ze stroną (uczestnikiem), o których mowa w art. 87 § 1 k.p.c., bo w tych

sytuacjach nie wykonuje on zawodu radcy prawnego.

Ubocznie należy zaznaczyć, że obowiązek przewidziany w art. 89 § 3 k.p.c.

nie aktualizuje się też, gdy radca prawny w drodze wyjątku od art. 8 ust. 2 ustawy o

radcach prawnych, zastrzeżonego w art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 22 maja 1997 r. o

zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych, oraz

niektórych innych ustaw, może świadczyć pomoc prawną osobom fizycznym, mimo

wykonywania zawodu radcy prawnego także w ramach stosunku pracy.

Pogląd, że na wyrok oddalający apelację nie przysługuje skarga kasacyjna

stronie, która nie odwołała się od wyroku sądu pierwszej instancji, znalazł wyraz w

orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

21 października 1997 r., II UZ 80/97, OSNAPUS 1998, nr 15, poz. 468 i wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 listopada 1998 r., I CKN 282/98, „Prokuratura i Prawo”

1999, nr 4, poz. 37), a zaskarżone postanowienie jest próbą rozciągnięcia tego

poglądu na postępowanie nieprocesowe. Należy zaznaczyć, że za jego

aktualnością opowiedział się też Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 23 marca

2000 r., III CZ 45/00 (nie publ.).

Wyraźne zainspirowanie wspomnianego poglądu wypowiedziami

piśmiennictwa z okresu międzywojennego skłania do postawienia pytania, dlaczego

wówczas przyjmowano, że „samo przez się rozumie się, iż na wyrok zatwierdzający

wyrok pierwszej instancji skarga kasacyjna nie służy stronie, która nie apelowała od

wyroku pierwszej instancji”.

Należy przyjąć, że zapatrywanie to w ówczesnym stanie prawnym było

uzasadnione tym, iż w stosunku do współuczestników, którzy nie wnieśli apelacji,

wyrok sądu pierwszej instancji stawał się prawomocny (nie dotyczyło to oczywiście

współuczestnictwa jednolitego – art. 70 § 2 k.p.c. z 1930 r.). Kodeks postępowania

cywilnego w obowiązującym wówczas brzmieniu – nie zawierający ani

odpowiednika obecnego art. 363 § 3 k.p.c., ani odpowiednika obecnego art. 378 § 2

k.p.c. (przed 1 lipca 2001 r. – art. 378 § 3 k.p.c.) – dawał ku temu jeszcze silniejsze

podstawy niż – zawierający odpowiednik obecnego art. 378 § 2 k.p.c. – kodeks

postępowania cywilnego w brzmieniu nadanym mu zmianą dokonaną w 1950 r.

(jedn. tekst: Dz.U. z 1950 r. nr 43, poz. 394 ze zm.), na tle którego w uchwale całej

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 1959 r., 1 CO 37/58 (OSN 1959,

nr 4, poz. 91), stwierdzono, że w sprawach, w których istnieje podstawa do

zastosowania przez sąd rewizyjny przepisu art. 381 k.p.c. (odpowiednik obecnego

art. 378 § 2 k.p.c.), orzeczenie zaskarżone przez jedną lub tylko niektóre spośród

osób występujących po jednej stronie jest prawomocne w stosunku do osób

pozostałych, które nie wniosły środka odwoławczego.

Sytuacja uległa zmianie po wejściu w życie obecnie obowiązującego kodeksu

postępowania cywilnego. Zmianę przyniósł zamieszczony w nim, oprócz art. 384

(aktualnie art. 378 § 2), przepis art. 363 § 3, zgodnie z którym, jeżeli zaskarżono

tylko część orzeczenia, staje się ono prawomocne w części pozostałej z upływem

terminu do zaskarżenia, chyba że sąd drugiej instancji może z urzędu rozpoznać

sprawę także w tej części (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego, mająca moc zasady prawnej, z dnia 12 czerwca 1967 r., III CZP

25/67, OSNCP 1968, nr 4, poz. 57). Obecnie zatem ta przyczyna, która, jak można

wnosić, leżała u podstaw wypowiadanych w okresie międzywojennym poglądów o

niedopuszczalności zaskarżenia kasacją wyroku oddalającego apelację przez

stronę, która nie wniosła apelacji, jest aktualna tylko w stosunku do

współuczestników nie objętych hipotezami art. 73 i 378 § 2 (przed dniem 1 lipca

2000 r. – 378 § 3) w związku z art. 363 § 3 k.p.c.

Po wprowadzeniu w dniu 1 lipca 1996 r. kasacji trudniej także przyjąć, jak to

czyniono na tle art. 384 k.p.c. (zob. wypowiedzi piśmiennictwa dotyczące cytowanej

wyżej uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca

1967 r., III CZP 25/67) – odpowiednika obecnego art. 378 § 2 k.p.c. – że wyrok

sądu pierwszej instancji staje się prawomocny w stosunku do współuczestników

materialnych, którzy nie wnieśli środka odwoławczego, z chwilą oddalenia tego

środka lub jego uwzględnienia bez skorzystania z możliwości, jaką daje art. 378 § 2

(przed dniem 1 lipca 2000 r. – art. 378 § 3) k.p.c. Skoro kasacja jest co do zasady

dopuszczalna od wyroku sądu drugiej instancji, jeżeli jego treścią nie jest uchylenie

zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, obrona

we wspomnianej sytuacji takiego stanowiska, jak wyżej wskazane, zakłada

wykazanie niedopuszczalności wniesienia kasacji przez współuczestników, którzy

nie zaskarżyli wyroku sądu pierwszej instancji z określonej szczególnej przyczyny,

np. z powodu braku interesu prawnego w zaskarżeniu (co oczywiście musi się

łączyć z uznaniem interesu w zaskarżeniu za przesłankę dopuszczalności kasacji).

Aktualność w obecnym stanie prawnym poglądów wypowiadanych w okresie

międzywojennym budzi zatem wątpliwości nawet w odniesieniu do postępowania

procesowego, którego one wprost dotyczyły.

Co się zaś tyczy ich aktualności w odniesieniu do postępowania

nieprocesowego, należy ponadto mieć na względzie, że stosowanie przepisów

o procesie do postępowania nieprocesowego jest ich stosowaniem odpowiednim

(art. 13 § 2 k.p.c.) i musi respektować specyfikę tego postępowania.

W szczególności, zasadnicza dla postępowania nieprocesowego kategoria „interesu

prawnego” jako podstawy uczestnictwa w tym postępowaniu wyklucza stosowanie

w nim przepisów o współuczestnictwie procesowym. Oprócz tego, specyfika

postępowania nieprocesowego wyraża się tym, że zainteresowany może przystąpić

do sprawy do chwili jej prawomocnego zakończenia, a zatem także przez

wniesienie kasacji, jeżeli jeszcze nie upłynął termin do jej wniesienia dla wszystkich

dotychczasowych uczestników. Uczestnik może mieć interes prawny także w

zaskarżeniu postanowienia uwzględniającego w całości jego żądanie, przy czym

interes prawny uzasadniający uczestniczenie w postępowaniu nieprocesowym łączy

się na ogół, nie jak w procesie, z ingerencją w sferę prawną wnioskodawcy, lecz z

potrzebą uregulowania następstw prawnych określonego zdarzenia. Te specyficzne

cechy postępowania nieprocesowego wykluczają uprawomocnienie się

postanowienia sądu pierwszej instancji, orzekającego co do istoty, w odniesieniu do

niektórych uczestników, dopóki toczy się postępowanie w sprawie, oraz

przemawiają za tym, aby dopuścić wniesienie kasacji od postanowienia

oddalającego apelację przez uczestnika, który nie wniósł apelacji. W takim wypadku

odmiennego stanowiska nie można uzasadnić prawomocnością postanowienia

sądu pierwszej instancji w stosunku do uczestnika, który go nie zaskarżył,

wynikającą z samego faktu niewniesienia przez niego apelacji.

Trudno dla tego stanowiska znaleźć także inne uzasadnienie. W

szczególności, nie można uznać, że wniesienie przez tego uczestnika kasacji od

postanowienia oddalającego apelację jest niedopuszczalne z powodu nieposiadania

przez niego interesu w zaskarżeniu wspomnianego postanowienia. Interes prawny

pełni już w postępowaniu nieprocesowym określoną funkcję (art. 510 k.p.c.), a to

wyłącza przypisanie mu w tym postępowaniu jeszcze jednej funkcji, a mianowicie

przesłanki dopuszczalności kasacji. Nie ma także podstaw do uznania rezygnacji z

wniesienia apelacji za zrzeczenie się środka zaskarżenia w postaci kasacji.

Jeśliby zaś nawet uznać powyższe stanowisko za zbyt ogólne, nie dające się

usprawiedliwić we wszystkich wypadkach postępowania nieprocesowego, należy

się za nim opowiedzieć w każdym razie w odniesieniu do sytuacji, gdy uczestnikami

są osoby bezpośrednio zainteresowane wynikiem sprawy, np. – jak to ma miejsce w

rozpoznawanej sprawie – współwłaściciele, przeciwko którym biegnie zasiedzenie.

Bronią oni wspólnego prawa. W procesie w podobnej sytuacji byliby

współuczestnikami jednolitymi biernymi i miałby do nich zastosowanie art. 73 § 2

k.p.c., zgodnie z którym czynności procesowe współuczestników działających są

skuteczne wobec nie działających (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

23 grudnia 1988 r., III CRN 434/88, OSNCP 1991, nr 1, poz. 12). Nie ma powodów,

aby w postępowaniu nieprocesowym traktować ich całkowicie odmiennie.

Z przytoczonych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 386 w związku

z art. 397 § 2 i art. 393-19 k.p.c.).