III CZ 78/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 78/11

POSTANOWIENIE

Dnia 4 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. H.

przy uczestnictwie A. N., i innych

o stwierdzenie nabycia spadku po R. N.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 stycznia 2012 r.,

zażalenia uczestniczki A. C.

na postanowienie Sądu Okręgowego

z dnia 15 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w części odrzucającej

apelację uczestniczki A. C. pozostawiając Sądowi Okręgowemu

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w

orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

Uzasadnienie

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po R. N., Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 15 czerwca 2011 r. odrzucił apelacje uczestników

postępowania A. C. oraz J. W. i J. W. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia

10 lipca 2010 r., wskazując w uzasadnieniu, że uczestnicy ci nie mają interesu

prawnego w zaskarżeniu postanowienia. Nie roszczą sobie żadnych praw do

spadku i z tego powodu postanowienie nie wywołuje dla nich żadnych negatywnych

skutków. Ich interes prawny w uczestnictwie w postępowaniu jako współwłaścicieli,

wraz ze spadkodawczynią R. N., nieruchomości położonej w K., został, zdaniem

Sądu Okręgowego, zrealizowany zaskarżonym postanowieniem.

Postanowienie to zaskarżyła zażaleniem uczestniczka A. C. zarzucając

naruszenie art. 367 k.p.c. w zw. z art. 368 k.p.c. w zw. z art. 518 k.p.c. w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 373 k.p.c. w zw. z art. 370 k.p.c. w zw. z art. 510 k.p.c.

przez uznanie, iż przesłanką dopuszczalności apelacji jest interes prawny

apelującego rozumiany, jak ujął to Sąd Okręgowy, jako pokrzywdzenie,

a polegający

na

różnicy

pomiędzy

wnioskami

i

żądaniami

uczestnika

a rozstrzygnięciem zawartym w orzeczeniu. Żaląca zarzuciła również naruszenie

art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 6

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, wnosząc

o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest uzasadnione.

Zakwestionować należy stanowisko Sądu Okręgowego, że interes prawny

skarżącej został zrealizowany przez sam fakt wydania przez Sąd Rejonowy

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Istnienie interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia nie jest przewidziane

w ustawie jako warunek dopuszczalności środka odwoławczego, aczkolwiek

w doktrynie i w orzecznictwie przeważa stanowisko, w myśl którego (gravamen)

jest przesłanką dopuszczalności zaskarżenia orzeczenia. Jest on przy tym

ujmowany w dwojaki sposób. Węższe rozumienie oznaczające pokrzywdzenie,

polega na niekorzystnej dla strony różnicy między zgłoszonym przez nią żądaniem

a sentencją zaskarżonego orzeczenia, wynikającą z porównania zakresu żądania

i treści rozstrzygnięcia. Przyjmując to wąskie rozumienie, rzeczywiście można

byłoby uznać, że uczestniczka nie miała interesu prawnego w zaskarżeniu

postanowienia.

Jednakże według szerszego rozumienia, strona ma interes prawny

w zaskarżeniu orzeczenia, jeżeli nie uzyskała tych wszystkich korzyści prawnych,

jakie powinno jej zapewnić orzeczenie wolne od wad i których nie mogła uzyskać

na innej, łatwiejszej drodze (por. między innymi uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

16 grudnia 1971 r. III CZP 79/71, OSNC 1972, nr 6, poz. 101, postanowienie

z 23 lutego 2005 r., III CK 298/04, LEX nr 149589).

Dodatkowo, w postępowaniu nieprocesowym kwestię istnienia interesu

prawnego rozważa się w kontekście art. 510 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem,

zainteresowanym,

a

więc

ewentualnym

uczestnikiem

postępowania

nieprocesowego, jest każdy, czyich praw dotyczy wynik sprawy. Tu interes prawny

może być również pośredni, pozostający obok istoty oraz skutków mającego

zapaść rozstrzygnięcia. Interes prawny w postępowaniu nieprocesowym nie wynika

bowiem, tak jak w procesie, z naruszenia lub zagrożenia sfery prawnej

wnioskodawcy, lecz z pewnych zdarzeń prawnych, które wywołują konieczność

uregulowania wiążących się z nimi stosunków prawnych i rodzą obiektywną

potrzebę wszczęcia postępowania lub wzięcia w nim udziału (uzasadnienie uchwały

SN z dnia 19 lutego 1981 r. III CZP 2/81, OSNCP 1981, nr 8, poz. 144,

postanowienie SN z dnia 21 czerwca 2006 r., I CK 329/05, Lex 488999).

W judykaturze przyjmuje się przy tym zgodnie, że interes prawny w stwierdzeniu

nabycia

spadku

oraz

w

żądaniu

zmiany

prawomocnego

postanowienia

o stwierdzenie nabycia spadku może mieć także współwłaściciel przedmiotów

wchodzących w skład spadku (uchwała SN z dnia 11 lutego 1958 r., III CO 29/57,

OSNCK 1958, nr 4, poz. 120, postanowienie SN z dnia 12 stycznia 1983 r., III CRN

218/82, OSNC 1983, nr. 8, poz. 124, postanowienie SN z 9 kwietnia 2010 r.,

III CSK 178/09, Lex 852664). Tym samym skarżąca była „zainteresowana”

w sprawie w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c., wynik sprawy dotyczył bowiem

pośrednio jej praw majątkowych, i nie było podstaw do przyjęcia, że jej interes

prawny został w pełni zrealizowany już w momencie wydania postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku. Skarżąca została dopuszczona do udziału

w sprawie

w

charakterze

uczestnika

jako

współwłaścicielka,

wraz

ze

spadkodawczynią R. N., nieruchomości położonej w K. Wnosiła o „stwierdzenie

nabycia spadku na rzecz osób, które (...) udowodnią pokrewieństwo z R. N.”.

Poddawała w wątpliwość pokrewieństwo spadkodawczyni z wnioskodawczynią i jej

krewnymi. W apelacji zaś zarzuca, iż Sąd pierwszej instancji, mimo istotnych

wątpliwości oraz wbrew treści aktów stanu cywilnego, przyjął, że A. N., G. N., G. N.,

J. N. oraz I. N. byli dziećmi R. N., a nie R. L. N. Uczestniczka kwestionując

prawidłowość wydanego w sprawie postanowienia trafnie wskazuje, że ma interes

prawny w prawidłowym, a nie „jakimkolwiek” stwierdzeniu następstwa prawnego po

R. N. Jako współwłaścicielka nieruchomości pozostaje nie tylko w stosunkach

prawnorzeczowych

ze

spadkobiercami

R. N.,

ale

również

w stosunkach

obligacyjnych, stąd nie jest, z punktu widzenia prawa obojętne, kto na gruncie tych

stosunków jest wierzycielem lub dłużnikiem.

Powyższe prowadzi do wniosku, iż w interesie uczestniczki, współwłaścicielki

nieruchomości, leży ustalenie prawidłowego następstwa prawnego po R. N.

Przeświadczenie uczestniczki o istnieniu wad orzeczenia wydanego przez Sąd I

instancji uprawniało ją zatem do złożenia apelacji. Rzeczywiste istnienie lub

nieistnienie uchybień wskazanych w apelacji zostanie rozstrzygnięte przez Sąd

Okręgowy w toku kontroli merytorycznej.

Wskazać też należy, że zgodnie z art. 677 zd. 1 k.p.c., sąd stwierdza

nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż te, które

wskazali

uczestnicy.

Sąd

ma

przeto

obowiązek

ustalić

krąg

podmiotów

dochodzących do dziedziczenia po danym spadkodawcy, przy czym ustawa

nakłada na sąd obowiązek działania z urzędu (art. 670 k.p.c.). W orzecznictwie

wyrażono pogląd, że z uwagi na te cechy postępowania o stwierdzenie nabycia

spadku, przy ocenie dopuszczalności wniesienia środka zaskarżenia nie może

znaleźć zastosowania zasada gravaminis. Jeżeli w apelacji wskazuje się na

okoliczności, które mogą prowadzić do ustalenia, że Sąd I instancji nieprawidłowo

ustalił krąg spadkobierców, to obowiązkiem Sądu II instancji jest rozpoznać

merytorycznie taką apelację (postanowienie SN z 9 lutego 1999 r., I CKN 917/98,

Legalis). Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela ten pogląd.

W świetle powyższego nie było potrzeby analizowania zarzutów zażalenia

nawiązujących do uregulowań konstytucyjnych i konwencyjnych.

Z tych względów, podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.

orzeczono

jak

w

postanowieniu,

rozstrzygając

o

kosztach

postępowania

zażaleniowego na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 394 § 3 i art. 398 21

k.p.c.