III CZ 77/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 77/12

POSTANOWIENIE

Dnia 28 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSA Władysław Pawlak

w sprawie z powództwa L. sp. z o.o.

przeciwko Gminie M.

o zapłatę,

oraz z powództwa wzajemnego Gminy M.

przeciwko L. sp. z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 listopada 2012 r.,

zażalenia Gminy M. na wyrok Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 czerwca 2012 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 15 marca 2012 r. w części oddalającej powództwo główne

wniesione przez L. sp. z o.o. przeciwko Gminie M. co do kwoty 140 000 zł i w

części uwzględniającej powództwo główne co do kwoty 5 407, 70 zł oraz w części

dotyczącej kosztów procesu, znosząc postępowanie przed Sądem Okręgowym w

K. za czas od dnia 29 września 2011 r. i przekazując sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania. Podniósł, że od dnia 29 września 2009 r. strona

powodowa była nienależycie reprezentowana w rozumieniu art. 379 pkt 2 w

związku z art. 87 § 1 k.p.c., co skutkuje nieważnością postępowania. Pełnomocnik

powoda, niebędący ani adwokatem ani radcą prawnym, swój tytuł pełnomocnika

wywodził z umowy zlecenia, której przedmiotem było jedynie świadczenie pomocy

prawnej, a nie sprawowanie zarządu majątkiem powoda lub jego interesami. Z tego

powodu umowa ta nie mogła być podstawą do udzielenia pełnomocnictwa

procesowego.

Pozwana i powódka wzajemna Gmina M. zaskarżyła ten wyrok zażaleniem,

wnosząc o jego uchylenie i zarzucając naruszenie art. 87 § 1 i 379 pkt 2 k.p.c.

przez błędną wykładnię i zastosowanie oraz art. 328 § 2 k.p.c. przez brak

wyczerpującego

wskazania

w

uzasadnieniu

wyroku

podstawy

faktycznej

rozstrzygnięcia i wyjaśnienia podstawy prawnej. Podniosła, że Sąd Apelacyjny

zastosował wykładnię zwężającą art. 87 § 1 k.p.c. w sposób sprzeczny z jego

brzmieniem, co przesądza brak podstawy do zastosowania art. 379 pkt 2 k.p.c.

Poza tym - w ocenie skarżącej - Sąd Apelacyjny nie dokonał wnikliwej analizy

prawnej treści umowy stałego zlecenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c., który wszedł w życie w dniu 3 maja 2012 r.

i ma zastosowanie do zaskarżenia orzeczeń wydanych po tym dniu (art. 1 pkt 39

i art. 9 pkt 6 z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 233, poz. 1381), zażalenie

do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd drugiej

instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania. Mimo niefortunnej stylizacji tego przepisu (użycie wyrażenia

przysłówkowego „w razie”, niewskazującego jasno jakie orzeczenia podlegają

zaskarżeniu), należy przyjąć, że przedmiotem zażalenia jest orzeczenie uchylające

orzeczenie sądu pierwszej instancji i przekazujące sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Charakter tego zażalenia rozważał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12 (nie publ.) i podejmując próbę określenia zakresu

dokonywanej kontroli stwierdził, że rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu

zażaleniowym – gdy przyczyną orzeczenia kasatoryjnego było nierozpoznanie

przez sąd pierwszej instancji istoty sporu – jest zbadanie, czy sąd drugiej instancji

prawidłowo pojmował przyczynę uzasadniającą uchylenie orzeczenia i czy jego

merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej

instancji. Poza zakresem kontroli zażaleniowej pozostaje natomiast prawidłowość

stanowiska prawnego sądu drugiej instancji co do meritum. W związku z tym –

zdaniem Sądu Najwyższego wyrażonym w tym postanowieniu - zażalenie powinno

skupiać się na zarzutach naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., a nie na kwestionowaniu

merytorycznych podstaw orzeczenia.

Podzielając to stanowisko oraz uogólniając je należy przyjąć, że kontrola

dokonywana w ramach zażalenia przewidzianego w art. 394 1 § 11 k.p.c. powinna

mieć charakter formalny, właściwy temu środkowi odwoławczemu, skupiający się

na ustanowionych w art. 386 § 4 k.p.c. przesłankach uchylenia orzeczenia sądu

pierwszej instancji, bez wkraczania w kompetencje sądu in merito.

W niniejszej sprawie przyczyną uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji

jest jednak nieważność postępowania z powodu niewłaściwego umocowania

pełnomocnika, a więc przesłanka czysto procesowa; ma ona charakter szczególny

i – zgodnie z art. 202 k.p.c. - jest brana pod rozwagę z urzędu w każdym stanie

sprawy.

Dotychczas

przyjmowano,

że

w

systemie

apelacyjno-kasacyjnym

wymieniony przepis nie ma zastosowania przed Sądem Najwyższym, a wyrażenie

„w każdym stanie sprawy” nie może być interpretowane z zapoznaniem przepisów

o prawomocności. Oznacza to, że kontrola „ważności” postępowania następuje

wyłącznie w ramach art. 39813 § 1 k.p.c. (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

23 maja 1938 r., C.II. 3042/37, „Przegląd Prawa i Administracji” 1938, poz. 337 oraz

z dnia 22 lutego 1949 r., Wa.C. 278/48, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1949,

nr 8–9, s. 82). Zajmowano także stanowisko, że Sąd Najwyższy zasadniczo

nie może zajmować się nieważnością postępowania przy rozpoznawaniu zażalenia

na

postanowienie

sądu

drugiej

instancji o

odrzuceniu

skargi kasacyjnej

(por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1947 r., C.III. 49/47,

OSN 1947, nr 3, poz. 81 i z dnia 9 maja 1950 r., Ł.C. 400/50, OSN 1951, nr 1,

poz. 10; por. także orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1958 r., 2 CZ

253/57, OSPiKA 1959, nr 2, poz. 37 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

27 września 2000 r., V CKN 1465/00, OSP 2001, nr 6, poz. 91).

Współcześnie ta kwestia przedstawia się jednak nieco inaczej, ponieważ

art. 3941 § 11 k.p.c., przewidując zażalenie na orzeczenie uchylające orzeczenie

sądu pierwszej instancji, które może być wydane także w przypadku stwierdzenia

nieważności

postępowania

(art.

§

k.p.c.),

wyraźnie

poszerzył

kognicję Sądu Najwyższego; w tym wypadku kontrola Sądu Najwyższego nie

może być prawidłowa i skuteczna bez zbadania prawidłowości oceny przesłanki

leżącej

u podłoża

zaskarżonego

zażaleniem

orzeczenia

kasatoryjnego.

Należy jednocześnie podkreślić, że kontrola ta, dotycząc przesłanki formalnej,

zachowuje swój czysto procesowy charakter i nie wkracza w merytoryczne

kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację.

W konsekwencji należy więc stwierdzić, że w postępowaniu toczącym się na

skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji

i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 2 k.p.c.

Sąd

Najwyższy

poddaje

kontroli

prawidłowość

stwierdzenia

nieważności

postępowania przez sąd drugiej instancji (art. 394 § 1 k.p.c.).

W rozpoznawanej sprawie nie może budzić wątpliwości, że dokonana przez

Sąd Apelacyjny ocena nieważności postępowanie przed Sądem pierwszej instancji

z powodu wadliwego umocowania pełnomocnika jest prawidłowa. W judykaturze –

za aprobatą doktryny – przyjęto, że umowa zlecenia obejmująca stałe prowadzenie

obsługi prawnej mocodawcy, w tym reprezentowanie go przed sądem, może być

podstawą pełnomocnictwa procesowego tylko wtedy, gdy przedmiot sprawy

obejmuje określoną w tej umowie czynność prawną, faktyczną lub usługę, nie

wystarczy natomiast – jak w umowie strony powodowej z M. Z.

– przyjęcie w tej

umowie przez zleceniobiorcę obowiązków w zakresie „obsługi prawnej świadczonej

(…) we wszystkich kwestiach prawnych, jakie wynikają z prowadzonej [przez

zleceniodawcę] działalności gospodarczej” (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP 51/08, OSNC 2009, nr 7–8, poz. 104 i z dnia 23

września 2010 r., III CZP 52/10, OSNC 2011, nr 5, poz. 51, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 30 czerwca 2010 r., V CSK 1/10, „Izba Cywilna” 2011, nr 5, s.

37, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2010 r., IV CZ

84/10, „Izba Cywilna” 2011, nr 10, s. 47 lub z dnia 9 września 2011 r., I CZ 53/11,

„Izba Cywilna” 2012, nr 10, s. 33).

W tym stanie rzeczy należało zażalenie oddalić (art. 39814 w związku z art.

3941 § 3 k.p.c.).

jw