III CZ 67/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 67/13

POSTANOWIENIE

Dnia 22 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminy Miejskiej K.

przeciwko Towarzystwu […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 stycznia 2014 r.,

zażalenia strony pozwanej na wyrok Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 września 2013 r.,

oddala zażalenie i pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania zażaleniowego Sądowi wydającemu orzeczenie

kończące postępowanie w sprawie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 września 2013 r., uwzględniając

apelację powódki, uchylił wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 marca 2013 r.,

którym

oddalono

powództwo

Gminy

Miejskiej

K. przeciwko

pozwanemu

Towarzystwu […] o zapłatę kwoty 100.000 zł z ustawowymi odsetkami i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Powyższa kwota

była dochodzona tytułem zwrotu części kwoty wypłaconej przez powódkę A. i P.

małż. W. jako wartości nakładów poniesionych przez nich w związku z adaptacją

strychu budynku położonego w K. przy ul. D. […] na lokal mieszkalny, w wykonaniu

wyroku wydanego w sprawie z powództwa tych osób. Wskazana nieruchomość, po

stwierdzeniu nieważności umowy darowizny z dnia 19 czerwca 1951 r., została

wydana w dniu 12 lutego 2007 r. przez Gminę Miejską K. pozwanemu Towarzystwu

[…].

Oddalając powództwo Sąd Okręgowy przyjął, że powódka i pozwany byli

odpowiedzialni in solidum względem małżonków A. i P. W. za zwrot równowartości

nakładów

poczynionych

na

nieruchomość

pozwanej.

Podstawę

prawną

odpowiedzialności powódki stanowił art. 471 k.c., a ewentualna odpowiedzialność

pozwanej opiera się na podstawie art. 226 k.c. Zdaniem Sądu Okręgowego do

rozliczenia powódki z pozwanym nie znajdował zastosowania art. 376 k.c. ani art.

405 k.c. Spełniając świadczenie na rzecz małżonków powódka zwolniła się ze

swego obowiązku odszkodowawczego, a ewentualne wzbogacenie pozwanego

nastąpi z chwilą zwolnienia go z obowiązku zwrotu małżonkom równowartości

poczynionych nakładów, co obecnej ma charakter jedynie hipotetyczny. Nakłady

nie miały charakteru nakładów koniecznych, a małżonków należało uznać za

posiadaczy w dobrej wierze, stąd przysługujące im roszczenie o zwrot nakładów

stanie się wymagalne dopiero z chwilą zwrotu lokalu, co może nie nastąpić, skoro

otrzymali oni już od powoda tytułem odszkodowania sumę odpowiadającą wartości

poniesionych nakładów, uzyskali tytuł prawny do lokalu w postaci umowy najmu i

nadal zajmują lokal na tej podstawie. Do chwili zaś, gdy ich roszczenie nie stanie

się wymagalne, żądanie powódki względem pozwanego oparte na bezpodstawnym

wzbogaceniu będzie przedwczesne. Zdaniem Sądu Okręgowego do rozliczenia

powódki z pozwanym nie znajdował również zastosowania art. 441 § 2 i 3 k.c.,

bowiem do powstania roszczenia małżonków W. w sposób zawiniony doprowadziła

powódka, a pozwanemu w tym winy przypisać nie można. Ponadto Sąd Okręgowy

nie uwzględnił podniesionych przez pozwaną zarzutów przedawnienia ani

potrącenia wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez

powódkę z nieruchomości pozwanego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy nie rozpoznał jednak istoty

sprawy. Akceptując stanowisko Sądu Okręgowego co do tego, że podstawy

odpowiedzialności pozwanego nie mógł stanowić art. 405 k.c. ani art. 441 § 2 i 3

k.c., Sąd Apelacyjny wskazał na błędne zaniechanie wyjaśnienia przez Sąd

Okręgowy, czy w okresie od dnia 18 stycznia 2002 r., kiedy wydany został wyrok

zaoczny stwierdzający nieważność umowy darowizny nieruchomości na rzecz

powódki, do maja 2002 r., kiedy małżonkowie zakończyli prace adaptacyjne lokalu

na tej nieruchomości, powódka obowiązana była podjąć działania zmierzające do

odstąpienia od umowy łączącej ją z małżonkami ze względu na utratę przymiotu

właściciela nieruchomości. Sąd Apelacyjny uznał też, że do rozliczenia powódki

z pozwanym analogiczne zastosowanie znajduje art. 376 § 1 k.c., a roszczenie

regresowe powódki względem pozwanego stało się wymagalne z chwilą

zaspokojenia małżonków W. przez powódkę w części przekraczającej jej udział

regresowy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego zmiana wyroku Sądu Okręgowego nie

była możliwa ze względu na to, że Sąd Okręgowy praktycznie nie ustosunkował się

zarzutu potrącenia, sprecyzowanego co do wysokości i z podaniem podstawy

faktycznej. Sąd Okręgowy ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że zarzut ten nie

zasługiwał na uwzględnienie, bowiem nie został wykazany co do wysokości,

pomimo tego, że powódka w żaden sposób nie ustosunkowała się do tego zarzutu i

nie została przez Sąd Okręgowy zobowiązania do wypowiedzenia się w tym

zakresie. Zarzut potrącenia jest natomiast formą dochodzenia roszczenia zrównaną

w skutkach z powództwem i wymaga wskazania dowodów celem wykazania

istnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia. Dopiero po przeprowadzeniu

postępowania dowodowego w tym zakresie, zależnie od wniosków stron, nastąpić

może ocena tego zarzutu.

Pozwany wniósł zażalenie od wyroku Sądu Apelacyjnego do Sądu

Najwyższego. W zażaleniu podniósł naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. polegające na

przyjęciu, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy w sytuacji, gdy sprawa

dojrzała do rozstrzygnięcia na etapie postępowania apelacyjnego, bowiem

o konieczności oddalenia powództwa przesądził skutecznie zgłoszony przez

pozwanego zarzut potrącenia, oraz naruszenie art. 230 w zw. z art. 229 i art. 391

k.p.c. przez uchylenie wyroku Sądu Okręgowego zamiast oddalenia apelacji,

w sytuacji, gdy powódka nie kwestionowała podniesionego zarzutu potrącenia.

W związku z tym pozwany wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie

kosztów postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

W

judykaturze

Sądu

Najwyższego

jednolicie

przyjmuje

się,

że

nierozpoznanie istoty sprawy, jako przewidziana w art. 386 § 4 k.p.c. podstawa

uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania, występuje wtedy, gdy sąd pierwszej instancji

w sposób nieprawidłowy zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania pozwu

lub

zarzutów

merytorycznych

przeciwstawionych

zgłoszonemu

roszczeniu

(por. wyrok SN z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999/1/22; wyrok

SN z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003/3/36; wyrok SN z dnia

17 listopada 2004 r., IV CK 229/04, niepubl.; wyrok SN z dnia 10 czerwca 2011 r.,

II CSK 568/10, OSNC 2012/B/40). Niemniej celem zażalenia do Sądu Najwyższego

przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. jest poddanie pod kontrolę prawidłowości

uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania

sprawy do ponownego postępowania, bez dokonywania oceny trafności stanowiska

sądu drugiej instancji co do meritum sprawy. Zakres rozpoznania zażalenia na

podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. przez Sąd Najwyższy co do zasady obejmuje

wyłącznie ustalenie, czy przyjęta przez sąd drugiej instancji przyczyna uchylenia

wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

odpowiada jednej z podstaw przewidzianych w art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. i tylko

w przypadku przyjęcia, że w pierwszej instancji miała miejsce nieważność

postępowania, kognicja Sądu Najwyższego obejmuje także ustalenie, czy

nieważność taka rzeczywiście wystąpiła. Kontrola w tym przedmiocie nie sięga

jednak

meritum

sprawy,

ograniczając

się

do

przesłanek

procesowych

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12,

OSNC 2013/3/41; z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013/4/54; z dnia

5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013/5/68; z dnia 19 grudnia 2012 r., II CZ

141/12, niepubl.; z dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 166/12, niepubl.).

Biorąc pod uwagę powyższe należy wskazać, że na obecnym etapie

postępowania spod oceny Sądu Najwyższego uchyla się nie tylko kwestia

właściwej podstawy prawnej roszczenia regresowego zgłoszonego powódki, ale

także trafność oceny, czy podniesiony przez pozwaną zarzut potrącenia można

było uznać za udowodniony jako bezsporny pomiędzy stronami, co stanowi

podstawę zażalenia. Istotne jest natomiast, czy zarzut ten, będący zarzutem

materialno-prawnym przeciwstawionym roszczeniu powódki, został przez Sąd

Okręgowy rozpoznany. W tym przedmiocie Sąd Apelacyjny prawidłowo przyjął,

że Sąd Okręgowy zaniechał rozpoznania zarzutu uznając, że z uwagi na przyjętą

koncepcję rozstrzygnięcia nie ma on znaczenia. Stanowisko takie byłoby trafne

w sytuacji, gdy Sąd Okręgowy przyjął, że powództwo co do zasady nie było

uzasadnione.

Jednak

odmienna

ocena

Sądu

Apelacyjnego

sprawiła,

że zaktualizowała się konieczność oceny tego merytorycznego zarzutu.

Przypomnieć należy, że ziszczenie się pozytywnych przesłanek potrącenia,

przy braku przesłanek negatywnych, oznacza powstanie tzw. stanu potrącalności

i aktualizuje uprawnienie wierzycieli, potrącenie ustawowe dokonywane przez

jednostronne oświadczenie woli złożone drugiej stronie ma, co do zasady,

charakter konstytutywny i skutkuje umorzeniem nawzajem obu wierzytelności do

wysokości wierzytelności niższej (art. 498 k.c.) ze skutkiem czasowym wskazanym

w art. 499 k.c., jeżeli do potrącenia dojdzie poza postępowanie sądowym obrona

w nim może polegać na podniesieniu zarzutu nieistnienia roszczenia, czasami

utożsamianym z tzw. zarzutem potrącenia (por. uchwała (7) Sądu Najwyższego

z dnia 19 października 2007 r., III CZP 58/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 44).

Podniesienie wskazanego zarzutu nie stanowi formy dochodzenia roszczeń,

a środek obrony, przy czym pozwany na zasadach ogólnych obowiązany jest

wykazać istnienie wierzytelności i jej wysokość (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 13 października 2006 r., III CSK 256/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 116;

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2008 r., II CSK 243/08, niepubl.).

Nie budzi wątpliwości, że poprzez potrącenie nie dochodzi do realizacji

zobowiązania, gdyż nie jest ono zapłatą ani surogatem zapłaty, tylko wywołuje

tożsamy skutek w postaci wygaśnięcia zobowiązania. Zarzut potrącenia, oparty na

własnym prawie pozwanego, w wypadku wykazania zasadności zwalniałby go od

obowiązku zaspokojenia powoda. Tym samym kwestia jego zasadności będzie

decydująca dla uwzględnienia powództwa w niniejszej sprawie.

Z tych względów prawidłowość wydania wyroku kasatoryjnego, opartego na

art. 386 § 4 k.p.c., nie budzi wątpliwości i Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 14

w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., postanowił jak wyżej, pozostawiając orzeczenie

o kosztach postępowania zażaleniowego końcowemu rozstrzygnięciu (art. 108 § 2

w zw. z art. 39821, art. 3941 § 3 k.p.c.).

db