III CZ 67/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 67/11

POSTANOWIENIE

Dnia 30 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSA Roman Dziczek

w sprawie z powództwa Pawła S.

przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 listopada 2011 r.,

zażalenia powoda na postanowienie o kosztach zawarte

w wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 14 czerwca 2011 r.,

oddala zażalenie i zasądza od powoda na rzecz pozwanego

kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Powód Paweł S. domagał się zasądzenia od pozwanego PZU SA w W.

kwoty 5 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 30 stycznia 2010 r. Wyjaśnił, że

łączyła go z pozwanym umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych. Przedmiot powództwa stanowiła kwota

odpowiadająca świadczeniu, jakie powód - sprawca wypadku komunikacyjnego –

przekazał poszkodowanej, realizując obowiązek częściowego naprawienia szkody,

nałożony na niego na podstawie art. 67 § 3 k.k. w wyroku karnym. W postępowaniu

likwidacyjnym pozwany wypłacił poszkodowanej odszkodowanie pomniejszone o

kwotę 5 000 zł, którą otrzymała od powoda. Swoje roszczenie powód wywodził z

umowy ubezpieczenia łączącej strony.

Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo, natomiast Sąd Okręgowy wyrokiem z

dnia 14 czerwca 2011 r. zmienił jego wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił.

Sąd odwoławczy stanął na stanowisku, że obowiązek naprawienia szkody nałożony

przez sąd karny jako środek karny lub środek probacyjny nie jest objęty łączącą

strony umową ubezpieczenia, ponieważ ma charakter karnoprawny i nie tylko

stanowi rekompensatę, ale także realizuje zadania prewencyjno-wychowawcze.

Zmieniając wyrok Sąd drugiej instancji zasądził do powoda na rzecz pozwanego

kwotę 550 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego. Jako podstawę

orzeczenia o kosztach wskazał art. 98 k.p.c.

Powód zażalił się na postanowienie o kosztach procesu w drugiej instancji.

Zarzucił naruszenie art. 102 k.p.c. przez jego niezastosowanie. Zdaniem

skarżącego zastosowanie wskazanego przepisu uzasadniały istotne wątpliwości

dotyczące wykładni art. 67 § 3 k.k. w zw. z art. 46 § 1 k.k. w zw. z art. 39 pkt. 5 k.k.,

które zostały rozstrzygnięte przez Sąd Okręgowy odmiennie niż w orzecznictwie

Sądu Najwyższego, w wyniku czego zapadło błędne orzeczenie, które powód

zamierza zaskarżyć skargą o stwierdzenie niezgodności prawomocnego wyroku

z prawem.

We wnioskach żalący domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia

przez zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego od pozwanego na rzecz

powoda, ewentualne uchylenia zaskarżonego postanowienia i nieobciążanie

kosztami postępowania odwoławczego żadnej ze stron.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zastosowana przez Sąd Okręgowy, ustanowiona w art. 98 § 1 k.p.c., zasada

odpowiedzialności za wynik procesu jest podstawową regułą wyznaczającą stronę,

ponoszącą obciążenia finansowe wynikające z prowadzenia sporu sądowego.

Realizuje założenie, zgodnie z którym podmiot, którego żądania sąd uznał za

uzasadnione, powinien uzyskać od przeciwnika, niesłusznie odmawiającego

dobrowolnej realizacji tych roszczeń, zwrot niezbędnych kosztów poszukiwania

ochrony sądowej. Wyjątki od tej reguły wprowadzone zostały w celu złagodzenia jej

bezwzględności w wypadkach, w których jej stosowanie naruszałoby poczucie

sprawiedliwości. Przewiduje je art. 100 zd. 2, art. 101, art. 102 i art. 103 k.p.c.

Pierwszy umożliwia włożenie na stronę, która tylko w pewnym zakresie

przegrała, obowiązku zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli określenie należnej jej

przeciwnikowi sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu, a więc

kiedy wystąpienie z nadmiernym żądaniem znajdowało usprawiedliwienie w braku

pełnej orientacji powoda o stanie rozliczeń z przeciwnikiem lub w braku

precyzyjnych kryteriów wyznaczających rozmiar należnej sumy, której właściwą

wysokość określał sąd według swojej oceny.

Artykuł 101 k.p.c. z kolei przyznaje prawo do odzyskania poniesionych

kosztów pozwanemu, który przegrał proces, lecz swoim postępowaniem nie dał

powodu do jego wytoczenia, a żądanie uznał przy pierwszej czynności

procesowego.

Przeciwnej sytuacji dotyczy art. 103 k.p.c., który czyni z obowiązku zwrotu

kosztów sankcję dla strony, która niesumiennością lub oczywiście niewłaściwym

postępowaniem zawiniła ich powstanie.

Świadom tego, że nie do przewidzenia są wszystkie wypadki, w których

względy

słuszności

sprzeciwiać

się

będą

mechanicznemu

dostosowaniu

rozstrzygnięcia o kosztach do wyniku procesu, ustawodawca w art. 102 k.p.c.

przyznał

sądowi

okolicznościach

prawo

danej

do

sprawy

przeprowadzenia

nie

zachodzą

oceny,

inne

czy

w

szczególne

konkretnych

przyczyny

przemawiające za częściowym lub nawet całkowitym odstąpieniem od obciążania

strony przegrywającej kosztami. Powołany przepis nie uprawnia natomiast sądu do

zasądzania na jego podstawie zwrotu kosztów na rzecz strony przegrywającej od

przeciwnika. Pierwszy z wniosków zawartych w zażaleniu powoda, dotyczący

takiego właśnie rozstrzygnięcia, nie znajduje więc podstawy w art. 102 k.p.c.

Zastosowanie tego przepisu mogłoby wyrazić się jedynie w nieobciążaniu powoda

kosztami postępowania odwoławczego, do czego zmierza wniosek ewentualny.

Przepis art. 102 k.p.c. ma charakter wyjątkowy, co akcentuje zawarte w nim

ograniczenie

możliwości

uzasadnionych. W

jego

wykorzystania

do

wypadków

szczególnie

orzecznictwie wykształciły się pewne kryteria ocenne,

odwołujące się do okoliczności podmiotowych, wynikających z trudnego położenia

materialnego strony, jej sytuacji życiowej, ale także nawiązujące do przebiegu

procesu, charakteru sprawy (w szczególności kiedy cel prawny może być

osiągnięty wyłącznie na drodze sądowej). Nie jest to jednak zestaw zamknięty,

podstawowym punktem odniesienia pozostaje bowiem sędziowskie poczucie

słuszności oparte na obowiązujących w społeczeństwie przesłankach etycznych

(np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2011 r., V CZ 98/10; z dnia

11 lutego 2011 r., I CZ 38/10 czy z dnia 22 lutego 2011 r., II PZ 1/11, wszystkie nie

publ.).

W rozpatrywanej sprawie, zdaniem skarżącego, przyczyną uzasadniająca

zastosowanie art. 102 k.p.c. powinny być wątpliwości związane z merytoryczną

zasadnością roszczenia powoda przejawiające się w rozbieżnym orzecznictwie

sądowym. Niejednolitość poglądów prawnych, także wówczas, kiedy znajduje

odbicie

w

odmiennych

rozstrzygnięciach

o

analogicznych

roszczeniach

w bliźniaczych okolicznościach faktycznych, nie świadczy o występowaniu

szczególnie uzasadnionego wypadku, jest bowiem naturalną, choć niekorzystną

z punktu widzenia pewności prawa, konsekwencją niejednoznaczności przepisów,

umożliwiającej ich różną wykładnię. Powstające wątpliwości, zwłaszcza jeśli

ujawniły się także w orzecznictwie, musza być uwzględniane przez stronę

występującą z roszczeniem w ramach oceny ryzyka związanego z wytoczeniem

sprawy na drogę sądową. W kategoriach szczególnego wypadku, którego dotyczyć

mógłby art. 102 k.p.c., oceniać byłoby można ewentualnie wytoczenie powództwa

w oparciu

o

utrwaloną,

stabilną

i

jednoznaczną

interpretację

przepisów

stanowiących jego podstawę, od której następnie odstąpiono. Jednak także w tym

wypadku konieczna byłaby każdorazowo ocena konkretnych, indywidualnych

okoliczności danej sprawy, aby stwierdzić czy można uznać, że zawiedzione

oczekiwania strony uzasadniają jej szczególne potraktowanie w zakresie kosztów

procesu. Wypadek ten jednak nie zachodzi w rozpatrywanej sprawie. Powód

wystąpił z roszczeniem o wypłatę reszty odszkodowania ubezpieczeniowego

w okresie, kiedy w publikowanej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia

2006 r. (III CZP 129/06, OSNC 2007/10/152), przytaczającej także zbliżone

merytorycznie wcześniejsze, niepublikowane orzeczenia tego Sądu, wyrażony

został pogląd, że sprawca wypadku komunikacyjnego, od którego zasądzono

nawiązkę na podstawie art. 46 § 2 i art. 48 k.k., nie może domagać się od

ubezpieczyciela – na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych

pojazdów – zwrotu nawiązki zapłaconej pokrzywdzonemu. Z uzasadnienia uchwały

wynikało ponadto, że pogląd Sądu dotyczy również nałożenia w orzeczeniu karnym

na sprawcę wypadku obowiązku naprawienia szkody. Odmienne stanowisko,

dopuszczające

żądanie

przez

sprawcę

wypadku

komunikacyjnego

od

ubezpieczyciela zwrotu świadczenia zapłaconego na rzecz pokrzywdzonego

w ramach realizacji środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody Sąd

Najwyższy zajął dopiero w uchwale z dnia 13 lipca 2011 r. (III CZP 31/11, Biul. SN

2011/7/9), a więc wydanej dzień przed rozstrzygnięciem niniejszej sprawy przez

Sąd Okręgowy. Oczywiste jest, że powód nie mógł kierować się wykładnią zawartą

w tej uchwale wytaczając sprawę, skoro uczynił to ponad rok przed jej wydaniem.

Nawet zresztą gdyby pogląd przyjęty w uchwale występował w orzecznictwie także

wcześniej,

obok

konkurencyjnego

stanowiska

przeciwnego

-

subiektywne

przekonanie powoda, że wykładnia dla niego korzystna jest jedynie słuszna nie

wystarczyłoby do uznania niniejszego wypadku za uzasadniający zastosowanie art.

102 k.p.c.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu jest orzeczeniem akcesoryjnym i nie

może służyć do pośredniego zakwestionowania prawidłowości prawomocnego

orzeczenia o zgłoszonym powództwie, wobec czego argumentacja powoda oparta

na zarzucie, że Sąd drugiej instancji błędnie orzekł oddalając jego powództwo nie

podlega ocenie w niniejszym postępowaniu zażaleniowym.

Z przytoczonych względów zażalenie należało oddalić.

Orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego uzasadnia art. 394 1 § 3

w zw. z art. 39821, art. 391 § 1 i art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c. Wysokość

zasądzonego wynagrodzenia radcy prawnego wynika z postanowień § 2 ust. 1 i 2,

§ 6 pkt 2 i § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).