III CZ 61/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 61/07

POSTANOWIENIE

Dnia 14 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa A.L.

przeciwko Z.L.

o rozwód,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 grudnia 2007 r.,

zażalenia powódki na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 lipca 2007 r., sygn. akt [...],

odrzuca zażalenie.

Uzasadnienie

Pierwszym z postanowień zaskarżanych w sprawie przez powódkę

reprezentowaną przez pełnomocnika adw. M.M., ustanowionego przez sąd,

wydanym w dniu 27 marca 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił wniosek o uzupełnienie

wyroku przez zasądzenie od Skarbu Państwa kosztów pomocy prawnej na rzecz

tego pełnomocnika, który domagał się ich w piśmie ujawnionym na rozprawie

apelacyjnej. Zawarte w

piśmie żądanie

zasądzenia „kosztów pomocy prawnej

powódce z urzędu w postępowaniu w II instancji, gdyż w całości nie zostały

pokryte”

nie zostało uwzględnione, jako nie spełniające wymagań określonych

w § 20 rozp. Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nie

opłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu. Według oceny sądu drugiej

instancji wniosek sformułowany, jak przytoczono wyżej, „pozostawia poza

zakresem tego oświadczenia wyłączenie częściowej zapłaty kosztów”, dlatego

podlegał oddaleniu.

Postanowienie to zostało zaskarżone przez powódkę do Sądu Najwyższego

zażaleniem, zarzucającym naruszenie przez Sąd Apelacyjny zasad logiki w

wymaganiu od pełnomocnika z urzędu, oświadczającego, że koszty w całości nie

zostały opłacone, aby oświadczył również, że nie zostały pokryte w części.

Zażalenie zostało odrzucone postanowieniem sądu drugiej instancji

z 8 maja 2007 r. powołującego w uzasadnieniu podstawy prawnej art. 394 1 § 1 i 2

k.p.c. Na wskazane postanowienie powódka po raz drugi wniosła zażalenie

zarzucając oparcie rozstrzygnięcia na przepisie niekonstytucyjnym, co wynika

z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 27 marca 2007 r., sygn. SK 3/05.

Zostało ono odrzucone postanowieniem sądu drugiej instancji z 6 czerwca 2007 r.

z

uzasadnieniem

odwołującym

się

do

postanowienia

z 8 maja

2007

r.

Postanowienie to zostało również zaskarżone zażaleniem powódki do Sądu

Najwyższego, a zażalenie zostało odrzucone postanowieniem z 5 lipca 2007 r.

Sąd drugiej instancji zwrócił, m. in., uwagę na niedopuszczalność wniesienia skargi

kasacyjnej w sprawie o rozwód. Wskazane postanowienie powódka zaskarżyła

zażaleniem, które zostało przedstawione Sądowi Najwyższemu.

Powtarzając dotychczasową argumentację powódka zarzuciła naruszenie art. 78

w zw. z art., 176 ust. 1 art. 87 i art. 45 Konstytucji oraz zastosowanie art. 394 1 § 1

i 2 k.p.c., tj. przepisu niekonstytucyjnego, czyli ograniczającego zaskarżenie

postanowienia w przedmiocie kosztów procesu.

Zażalenie

wraz

z

aktami

sprawy

zostało

przedstawione

Sądowi

Najwyższemu, który zważył, co następuje:

Wątek

merytoryczny

sporu

związany

z

orzeczeniem

Sądu

Apelacyjnego

oddalającym wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie od Skarbu Państwa

kosztów nie opłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (art. 29 ust. 1 ustawy

z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze) wymaga interpretacji § 20

wymienionego

wyżej

rozporządzenia

Ministra

Sprawiedliwości

wymaganej treści przewidzianego w nim oświadczenia.

w

zakresie

Przedstawiona wyżej

różnica zapatrywań Sądu i pełnomocnika żądającego wynagrodzenia za wykonane

usługi pomocy prawnej jest zasadnicza, rozstrzygnięcie merytoryczne musiałoby

jednak być poprzedzone stwierdzeniem dopuszczalności zażalenia do Sądu

Najwyższego.

Strona żaląca się, upatruje swe prawo w podobieństwie unormowania

zawartego w nie obowiązującym art. 39318 k.p.c. i art. 3941 § 1 i 2 k.p.c.,

i

powołuje się na wymieniony wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego.

Stanowiska tego nie można uwzględnić z następujących przyczyn:

Sąd

Najwyższy

w

składzie

rozpoznającym

zażalenie

uznaje

wyłączność

uprawnienia Trybunału Konstytucyjnego do wiążącego stwierdzenia niezgodności

przepisu ustawy z aktem normatywnym wyższego rzędu, tj. wydania orzeczenia

mającego walor prawotwórczy – negatywny, prowadzący do derogacji przepisu.

Stanowisko to nie podważa bezspornej kompetencji Trybunału Konstytucyjnego do

interpretacji ocenianych przepisów, koniecznej do rozstrzygnięcia w przedmiocie

określonym

w art. 188 pkt 1 Konstytucji.

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z aktem wyższego

rzędu eliminuje z porządku prawnego normy prawne ucieleśnione w aktach

normatywnych należących do katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego,

prawidłowo stanowionych i ogłoszonych (arg. z art. 87 ust. 1 i 2, art. 88 ust. 1 i 2

Konstytucji), dlatego orzeczenie wskazuje akt normatywny (jego część), którego

niezgodność jest stwierdzana. Tej regule orzekania podporządkowane są

wymagania odnośnie do treści skargi konstytucyjnej (art. 47 ust. 1 pkt 1, art. 32

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym).

Z

przytoczonych

nie

względów

można

uznać

za

dopuszczalne

sugerowanego przez stronę skarżącą zabiegu interpretacyjnego pozwalającego

odmówić mocy wiążącej przepisów art. 3941 § 1 i 2 k.p.c. na tej tylko podstawie, że

Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją przepisu obowiązującego poprzednio,

dotyczącego dopuszczalności zażalenia do Sądu Najwyższego. Naruszałaby ona

podstawowy dla działania sądów przepis art. art. 178 ust. 1 Konstytucji

o podleganiu sędziów ustawom i prowadziła do chaosu prawnego. Twierdzenie,

że kodeksowa regulacja dwuinstancyjności (zagwarantowana konstytucyjnie

każdemu, lecz w granicach ustaw - art. 78 zdanie drugie i art. 176 ust. 2) ustanawia

wyjątki

niedopuszczalne,

może

być

zweryfikowane

tylko

przez

Trybunał

Konstytucyjny i zarzuty strony skarżącej o braku uzasadnienia stanowiska Sądu

Apelacyjnego są bezzasadne, ze względu na przejrzystość art. 394 1 § 1 i 2 k.p.c.

niebudzącego wątpliwości co treści wyrażonej w nim normy prawnej.

Powoływanie się w drodze analogii, na wyrok Trybunału Konstytucyjnego

nie może być uwzględnione również dlatego, że zagadnienie występujące

w rozpoznawanej sprawie nie jest identyczne z przedmiotem rozstrzygnięcia.

Przedmiotem wyroku była dopuszczalność odwołania się od rozstrzygnięcia co do

kosztów procesu, natomiast w rozpoznawanej sprawie chodzi o wynagrodzenie

adwokata z urzędu niemieszczące się w pojęciu kosztów procesu i dlatego

nieuwzględnione orzeczeniu o tych

kosztach. W tym miejscu należy zwrócić

uwagę na treść wyroku apelacyjnego z 7 marca 2007 r. postanawiającego

w punkcie 1 zdania drugiego o zniesieniu kosztów postępowania apelacyjnego.

Postanowienie o przyznaniu kosztów nie opłaconej pomocy prawnej adwokatowi

z urzędu reprezentującego stronę przeciwną zawarte jest w punkcie 2. wyroku

i tam (albo w sąsiednim punkcie) znalazłoby się orzeczenie dotyczące

pełnomocnika

reprezentującego

powódkę.

Prawidłowa

budowa

sentencji

nakazywałaby orzec również, odnośnie żądania pełnomocnika powódki, jednak ta

okoliczność nie wydaje się istotna, skoro pełnomocnik ten zażądał w terminie

uzupełnienia wyroku. Obydwa jednak rozstrzygnięcia - zawarte w punkcie 2. oraz -

odnośnie do pełnomocnika powódki w postanowieniu z 27 marca 2007 r., nie

dotyczą kosztów procesu określonych w art. 98 k.p.c. lecz odrębnej kwestii, tj.

wynagrodzenia pełnomocników z urzędu wynikającego z innej ustawy, tj. z art. 29

ust. 2 Prawa o adwokaturze. Ustawa ta wprawdzie nie posługuje się już w tekście

jednolitym (Dz.U.2002 r. nr 123 poz. 1058) pojęciem wynagrodzenia adwokata

używanego pierwotnie, co wiąże się ze zmianami form wykonywania zawodu

w okresie jej obowiązywania, jednak pojęcie kosztów pomocy (art. 29 ust. 2)

przejmowanych w określonych wypadkach przez Skarb Państwa nie pokrywa się

z kosztami procesu, lecz stanowi sumę opłat i wydatków należnych adwokatowi

świadczącemu pomoc prawną na zarządzenie sądu, jako organu odpowiedzialnego

za zapewnienie osobom niezamożnym pomocy prawnej w realizacji prawa do sądu.

Obowiązek Skarbu Państwa ma charakter subsydiarny i powstaje wówczas, gdy

rozstrzygnięcie o kosztach procesu ze względu na wynik sprawy (przegranie

procesu przez zastąpionego), albo wynik postępowania egzekucyjnego nie

obejmuje „kosztów” pomocy prawnej. Nie jest to jedyny wypadek rozstrzygnięcia

o należnościach pieniężnych w procesie (postępowaniu sądowym) dokonywany

poza rozstrzygnięciem o kosztach procesu. W razie działania z urzędu, albo na

wniosek strony zwolnionej całkowicie od kosztów sądowych zachodzi potrzeba

wykładania tymczasowo środków przez Skarb Państwa na wynagrodzenie i koszty

biegłych, tłumaczy, świadków itd., a przepis art. 113 ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych określa granice ryzyka przekształcenia się ich w wydatki

trwałe. Kwestia zaskarżalności postanowienia wydanego przez sąd pierwszej

instancji

w przedmiocie wynagrodzenia przyznawanego osobom wykonującym

zlecone przez sąd czynności nie budzi wątpliwości (np. uchwała z 22 kwietnia

1997 r., III CZP 11/97, OSNC 1997/8/102), natomiast zażalenie do Sądu

Najwyższego podlega odrębnej regulacji,

ograniczającej je do wypadków

zaskarżania orzeczeń zamykających drogę do rozpoznania przysługującej skargi

kasacyjnej oraz zamykających drogę do rozpoznania sprawy co do istoty.

Nie można

zakwestionować

racjonalności

takiego

wyboru

ustawodawcy,

w związku z tym odmienne postulaty opierające się na postulacie powszechnej

dwuinstancyjności

muszą

uwzględniać

negatywne

skutki

konsekwentnego

rozszerzania kompetencji Sądu Najwyższego. W skrajnym wypadku prowadziłoby

ono do stosowania wprost art. 394 k.p.c. odnoszącego się do postępowania przed

sądem pierwszej instancji i uwikłania Sądu Najwyższego w sprawy o niewielkim

znaczeniu publicznym, ze szkodą dla funkcji wyznaczonych w art. 1, 60 i 61 ustawy

o Sądzie Najwyższym.

Kierując się tymi motywami należy uznać, że zaskarżone postanowienie z 5 lipca

2007

r.

odrzucające

zażalenie

było

zgodne

z

prawem,

a

zażalenie

niedopuszczalne, co prowadzi do jego odrzucenia na podstawie art. 394 1 § 3

w zw. z art. 39821, art. 373 k.p.c.