III CZ 6/14 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 6/14

POSTANOWIENIE

Dnia 14 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie ze skargi A. N. o wznowienie postępowania zakończonego

prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w K.

z dnia 19 listopada 1947 r., sygn. akt … 467/47

o przywrócenie posiadania,

przy uczestnictwie J. G., J. G. (P.), E. K.,

J. K., E. M.-G., H. R., L. R., P. R., S. R., T. R., Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta

K., J. S. i Uniwersytetu H. w J.

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 marca 2014 r.,

zażalenia skarżącego na postanowienie Sądu Okręgowego w K.

z dnia 4 października 2012 r., sygn. akt … 841/12 oraz zażalenia skarżącego

na postanowienie Sądu Okręgowego w K.

z dnia 23 listopada 2012 r., sygn. akt … 841/12

1)

2)

3)

oddala zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego w K.

z dnia 4 października 2012 r.,

umarza

postępowanie

zażaleniowe

dotyczące

postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 23 listopada

2012 r.,

oddala wniosek Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa o przyznanie wynagrodzenia za udział

w postępowaniu zażaleniowym.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. (1) postanowieniem z dnia 4 października 2012 r.

odrzucił zażalenie A. N. na postanowienie tego Sądu z dnia 11 września 2012 r.,

odrzucające zażalenie na postanowienie tego Sądu z dnia 25 maja 2012 r., którym

odrzucono skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym

postanowieniem Sądu Okręgowego w K. z dnia 19 listopada 1947 r., … 467/47,

przywracającym

wnioskodawcy

L.

L. posiadanie

trzech

oznaczonych

nieruchomości, położonych w K. na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o

majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.).

Przyczyną odrzucenia skargi o wznowienie postępowania było nie oparcie jej

na ustawowej podstawie wznowienia w rozumieniu art. 410 § 1 k.p.c. Podstawą

odrzucenia kolejnych zażaleń wnioskodawcy był art. 373 w zw. z art. 370 w zw.

z art. 397 § 2 k.p.c. Sąd wskazał, że zgodnie z art. 3941 § 2 k.p.c. zażalenie do

Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji kończące

postępowanie w sprawie (z wyjątkiem postanowień o których mowa w art. 398 1

k.p.c. i wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu

pierwszej instancji) - jeżeli w sprawie przysługuje skarga kasacyjna. Stwierdzając,

że skarga kasacyjna nie przysługuje w sprawie o przywrócenie posiadania, także

dochodzonego na podstawie cyt. dekretu (art. 398 2 § 2 pkt 1 k.p.c.) ani w sprawie

wszczętej na skutek skargi o wznowienie takiego postępowania, Sąd uznał

zażalenie na postanowienie o odrzuceniu zażalenia na postanowienie o odrzuceniu

skargi o wznowienie za niedopuszczalne.

Kolejnym postanowieniem (2) z dnia 23 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy

odmówił skarżącemu A. N. sporządzenia uzasadnienia wskazanego postanowienia

z dnia 4 października 2012 r. oraz jego doręczenia. Sąd, opierając się na

argumentach wskazanych wyżej, stwierdził, że skoro na postanowienie nie

przysługiwało zażalenie doręczeniu podlegała tylko jego sentencja (art.357§ 2

k.p.c.)

Powtarzając

argumentację

przemawiającą

za

niedopuszczalnością

zaskarżenia postanowienia odrzucającego skargę o wznowienie postępowania w

sprawie o przywrócenie posiadania na podstawie przepisów dekretu z dnia 8 marca

1946 r. Sąd Okręgowy przyjął, że w świetle art. 357 § 2 k.p.c. postanowienie to nie

podlegało doręczeniu wraz z uzasadnieniem.

Skarżący wniósł zażalenia do Sądu Najwyższego na oba wskazane

postanowienia.

W zażaleniu na postanowienie z dnia 4 października 2012 r., wnosząc o jego

uchylenie, skarżący zarzucił naruszenie art. 3941 § 2 w z. z art. 373 w zw. z art. 370

w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. poprzez odrzucenie zażalenia, mimo że skarżącemu

przysługiwał i przysługuje środek zaskarżenia od postanowienia z dnia 11 września

2012 r., jako wydanego w sprawie, w której przysługuje skarga kasacyjna oraz

naruszenie art. 3982 § 2 pkt 1 in fine k.p.c. poprzez przyjęcie, że sprawa

o przywrócenie posiadania na podstawie przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r.

o majątkach opuszczonych i poniemieckich stanowi sprawę o przywrócenie

posiadania w rozumieniu powyższego przepisu.

W zażaleniu na postanowienie z dnia 23 listopada 2012 r., wnosząc o jego

uchylenie, skarżący zarzucił naruszenie art. 3982 § 2 pkt 1 in fine k.p.c. poprzez

przyjęcie, że sprawa o przywrócenie posiadania na podstawie przepisów dekretu

z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich stanowi sprawę

o przywrócenie posiadania w rozumieniu powyższego przepisu, w konsekwencji

naruszenie art. 3982 § 2 pkt 1 in fine k.p.c. oraz art. 2, 45 ust. 1 i 176 Konstytucji RP

przez błędne przyjęcie, że w tych sprawach skarga kasacyjna nie przysługuje,

czego skutkiem było naruszenie art. 3941 § 2 przez błędne przyjęcie, że zażalenie

nie przysługuje, co ostatecznie doprowadziło do naruszenia art. 357 § 1 i 2 k.p.c.

oraz art. 3971 § 11 k.p.c.

Skarb Państwa – Prezydent Miasta K., zastępowany przez Prokuratorię

Generalną Skarbu Państwa, w odpowiedziach na zażalenia wniósł o odrzucenie

zażaleń, względnie o ich oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył:

Istota sporu sprowadza się do zagadnienia czy od postanowienia

w przedmiocie przywrócenia posiadania dochodzonego na podstawie dekretu

z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13,

poz. 87 ze zm.; dalej jako: dekret) przysługuje skarga kasacyjna.

Zgodnie z art. 15 i art. 16 dekretu osobie, która w związku z wojną

rozpoczętą w dniu 1 września 1939 r. utraciła posiadanie majątku, a gdy zmarła lub

jest nieobecna jej krewnym w linii prostej (zstępnym i wstępnym, również dzieciom

nieślubnym), braciom i siostrom oraz małżonkowi przysługiwało uprawnienie do

żądania przywrócenia posiadania tego majątku, jeżeli nie zachodziły przeszkody

z art. 22 dekretu. Przywrócenie posiadania mogło nastąpić w drodze samopomocy

(czynności faktycznej), za

zgodą okręgowego urzędu likwidacyjnego, lub

w postępowaniu sądowym toczącym się przed sądem grodzkim miejsca, w którym

znajdował się opuszczony majątek. Wniosek o przywrócenie posiadania na

podstawie dekretu mógł być zgłoszony w zamkniętym terminie o charakterze

zawitym, obejmującym okres od dnia 19 kwietnia 1946 r. do dnia 31 grudnia 1948 r.

Przepisy procesowe zamieszczone w dekrecie, o charakterze lex specialis,

wskazywały, że w postanowieniu rozstrzygającym sprawę sąd orzeka czy, komu

i odnośnie jakiego majątku przywraca posiadanie (art. 24 ust. 1), na postanowienia

uwzględniające lub oddalające wnioski o przywrócenie posiadania przysługuje

zażalenie, które rozpoznaje sąd okręgowy (art. 25), w sprawach o przywrócenie

posiadania kasacja nie służy (art. 27). Podkreślić należy, że w ówczesnym

systemie prawnym skarga kasacyjna była zwyczajnym środkiem odwoławczym

przysługującym do Sądu Najwyższego od nieprawomocnych wyroków sądów

drugiej instancji, którego dopuszczalność w sprawach o prawa majątkowe zależała

od wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 380 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczpospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. Kodeks postępowania cywilnego, jedn.

tekst: Dz. U. z 1932 r., Nr 112, poz. 934 ze zm., dalej jako: k.p.c. z 1930 r.) oraz od

postanowień sądów drugiej instancji kończących postępowanie (art. 424 k.p.c.

z 1930 r.).

Dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich

został uchylony z dniem 1 sierpnia 1985 r. (art. 100 pkt 1 ustawy z dnia 29 kwietnia

1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości, Dz. U. Nr 22, poz.

99), przy czym w ustawie tej nie zamieszczono przepisów przejściowych.

Dekret nie zawierał przepisów regulujących wznowienie postępowania, stąd

zastosowanie w tym zakresie miały przepisy innych ustaw regulujących

postępowanie

niesporne

Ograniczony

zakres

kognicji

Sądu

Najwyższego

w obecnych postępowaniach zażaleniowych uniemożliwia odniesienie się do

kwestii związanych bezpośrednio ze skargą o wznowienie postępowania,

toczącego się w tym wypadku na skutek skargi następcy prawnego osoby nie

będącej uczestnikiem prawomocnie zakończonego postępowania o przywrócenie

posiadania na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich. Bezprzedmiotowe byłoby także zajmowanie

stanowiska co do złożonych kwestii dotyczących kręgu uczestników postępowania

o przywrócenie posiadania, skutków przywrócenia osobie uprawnionej posiadania

opuszczonego mienia oraz przerwy biegu przemilczenia wnioskiem złożonym przez

jedną osobę także na rzecz innych współwłaścicieli. Rozważania zostaną zatem

ograniczone do zagadnienia dopuszczalności wniesienia skargi kasacyjnej.

Postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania zostało wszczęte

w dniu 2 czerwca 2009 r. i zakończone prawomocnym postanowieniem Sądu

Okręgowego w K. z dnia 25 maja 2012 r. W związku z brakiem szczególnego

przepisu dotyczącego wznowień postępowań prawomocnie zakończonych przed

dniem wejścia w życie obecnego kodeksu postępowania cywilnego, tj. 1 stycznia

1965r., przyjąć należy że zastosowanie ma zasada bezzwłocznego działania

ustawy nowej, stanowiąca podstawową regułę prawa międzyczasowego w

dziedzinie prawa procesowego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia

1986 r. III CZP 13/86, OSNCP 1987, nr 2-3, poz. 31, uchwała (7) Sądu

Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001r., III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 14, poz. 53).

Oznacza to, że zastosowanie mają przepisy prawa procesowego w obecnym

brzmieniu, a na postanowienie o odrzuceniu skargi oraz na postanowienie sądu

drugiej instancji oddalające zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji

odrzucające skargę o wznowienie postępowania nie przysługuje skarga kasacyjna,

gdyż nie jest to postanowienie tożsame z postanowieniem w przedmiocie

odrzucenia pozwu lub wniosku wszczynającego postępowanie w sprawie (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2001 r., I CZ 94/01, OSNC

2002, nr 3, poz. 34, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2001

r., V CKN 357/01, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 92). Jeżeli do rozpoznania skargi o

wznowienie właściwy był sąd drugiej instancji od wydanego przez niego

postanowienia o odrzuceniu skargi przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego,

gdyby w sprawie, w której wywiedziono tę skargę przysługiwała skarga kasacyjna

(art. 3941 § 2 w zw. z art. 406 k.p.c.). O dopuszczalności skargi kasacyjnej

decyduje zatem przedmiot sprawy w postępowaniu prawomocnie zakończonym

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2000 r., III CZ 173/99,

OSNC 2000, nr 7-8, poz. 144). Konsekwentnie skarga kasacyjna nie przysługuje od

wyroku wydanego w wyniku skargi o wznowienie postępowania w sprawie o

naruszenie posiadania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia

2000 r., III CZ 103/00, nie publ.)

Zgodnie z art. 3982 § 2 pkt 1 in fine k.p.c. skarga kasacyjna jest

niedopuszczalna w sprawach o naruszenie posiadania. Rozważyć zatem należy,

czy przywrócenie posiadania na podstawie przepisów dekretu z dnia 8 marca

1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich mieści się w pojęciu naruszenia

posiadania w rozumieniu powyższego przepisu. Uchwałą składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1945 r., C.I.110/46, mająca moc zasady

prawnej (OSN 1947, nr I, poz. 3) stwierdzono, że pod rządami dekretu dochodzenie

mienia opuszczonego, oparte na prawie własności lub innym tytule, jest

dopuszczalne w drodze powództwa. W uzasadnieniu tego orzeczenia wyraźnie

wskazano, odwołując się do celu i szczególnego przedmiotu unormowania, że

w trybie dekretu można dochodzić jedynie przywrócenia utraconego posiadania,

a nie roszczeń bądź żądań opartych na prawie rzeczowym. Dekret miał umożliwić

wniesienie powództwa posesoryjnego tym, którzy w skutek upływu terminu z art.

390 k.p.c. z 1930 r., nie mogliby wszcząć takiego postępowania i musieliby

wykorzystać powództwo oparte na prawie (petytoryjne), co do którego nie mogli

dysponować

potrzebnymi

dowodami.

Jako

szczególny

tryb

posesoryjny

przywracania posiadania majątków opuszczonych, oparty na innych zasadach jak

k.p.c., zakwalifikował Sąd Najwyższy postępowanie dekretowe w uzasadnieniu

uchwały Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1956 r., 1 CO 9/56

(OSN 1957, nr I, poz. 1). Regulacja dotycząca przywrócenia posiadania w drodze

sądowej, zawarta w dekrecie, odnosiła się jedynie do kwestii procesowych,

wyznaczając samodzielnie krąg osób legitymowanych do złożenia wniosku, termin

wszczęcia postępowania, właściwość sądu, środki zaskarżenia i skutki wydanego

orzeczenia. Brak podstaw do przypisania jej charakteru norm materialno-prawnych,

w szczególności

wyznaczających

samodzielną,

swoistą

instytucję

prawną

„posiadania”, odmienną od pojęć definiowanych zgodnie z ustawą miejsca

położenia jego przedmiotu (art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie

właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych – Dz. U. Nr 101, poz. 589 ze

zm.) – por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2002 r., II CK 51/02,

OSNC 2003, nr 12, poz. 167, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2005 r.,

I CK 619/04, nie publ.

Wykładnia pojęcia sprawy o naruszenie posiadania w rozumieniu art. 478479 k.p.c., uchylonym art. 393 pkt 4 k.p.c. (przewidującym, że kasacja nie

przysługiwała w sprawach o naruszenie posiadania), art. 3982 § 2 pkt 1 in fine k.p.c.

jest zgodna. Wskazuje się, że obejmuje ono zarówno sprawy o przywrócenie stanu

poprzedniego jak i o zaniechanie naruszeń, przy czym decydujące znaczenie ma

podstawa faktyczna dochodzonego roszczenia, która nie może obejmować

odwołania się do prawa własności (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

26 czerwca 1997 r., I CZ 69/97, nie publ., z dnia 23 marca 2000 r., III CZ 46/00,

OSNC 2000, nr 9, poz. 171, z dnia 5 kwietnia 2012 r., I CZ 198/11, nie publ.).

W tym stanie rzeczy przyjąć należy niedopuszczalność wniesienia skargi

kasacyjnej od orzeczenia w przedmiocie przywrócenia posiadania na podstawie

dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich

i odpowiednio

od

postanowienia

odrzucającego

skargę

o

wznowienie

postępowania, w którym zapadło orzeczenie dotyczące przywrócenia posiadania

oparte na przepisach dekretu. Stanowisko to wspiera wykładnia historyczna, gdyż

już w okresie obowiązywania k.p.c. z 1930 r. kasacja od takiego orzeczenia nie

przysługiwała (art. 27 dekretu).

Zażalenia okazały się zatem bezzasadne i nie zachodzi potrzeba

szczegółowego odnoszenia się do pozostałych, powołanych w nich zarzutów.

Niezależnie od tego wskazać trzeba, że uzasadnienie postanowienia Sądu

Okręgowego w K. z dnia 4 października 2012 r. zostało sporządzone, zatem

wydanie orzeczenia w zakresie zażalenia na postanowienie (2) tego Sądu z dnia

23 listopada 2012 r. stało się zbędne i postępowanie zażaleniowe podlega

umorzeniu (art. 355 § 1 w zw. z art. 3941 § 3 w zw. z art. 39821 i w zw. z art. 391 § 1

k.p.c.). Zażalenie na postanowienie (1) z dnia 11 września 2012 r. podlega

oddaleniu (art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.).

Uwzględniając szczególny charakter i okoliczności sprawy Sąd Najwyższy

nie obciążył skarżącego kosztami postępowań zażaleniowych poniesionymi przez

uczestnika Skarb Państwa - Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa (art. 102

w zw. z art. 3941 § 3 w zw. z art. 39821 k.p.c.).