III CZ 57/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 57/13

POSTANOWIENIE

Dnia 22 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi Prokuratora Okręgowego w K. działającego na rzecz H. J.-O.

o wznowienie postępowania

w sprawie z wniosku M.K.

przy uczestnictwie A. K.

o podział majątku dorobkowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 listopada 2013 r.,

zażalenia wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Okręgowego w K.

z dnia 22 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z 22 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w K. uchylił

postanowienie Sądu Rejonowego z 15 lutego 2012 r. i przekazał temu Sądowi do

ponownego rozpoznania skargę Prokuratora Okręgowego, działającego na rzecz H.

J.-O. o wznowienie postępowania w sprawie z wniosku M. K. przy uczestnictwie A.

K. o podział majątku wspólnego.

W zażaleniu na postanowienie Sądu Okręgowego w K. z 22 listopada 2012 r.

wnioskodawca M. K. zarzuciła, że zapadło ono z naruszeniem przepisu art. 410 §

1 w zw. z art. 524 § 2 i w zw. z art. 510 k.p.c.

M. K. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Ustawodawca

nie

wymaga

od

składającego

zażalenie,

w

tym

i podlegające rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 394 1 § 11 k.p.c.,

by oznaczył podstawy zaskarżenia, odpowiadające tym, o których jest mowa w art.

3983 k.p.c. Te podstawy zaskarżenia, które przytacza skarżący nie mogą być też

uznane za determinanty zakresu rozpoznania dla tego środka zaskarżenia.

Zakres ten trzeba zatem wyznaczyć w zgodzie z art. 378 k.p.c., uwzględniwszy

konieczność tylko odpowiedniego zastosowania tego przepisu w postępowaniu

zażaleniowym. Powyższe oznacza, że skoro wnioskodawca zaskarżyła kasatoryjne

postanowienie Sądu Okręgowego, zarzucając jego wydanie z naruszeniem prawa,

to Sąd Najwyższy ocenia legalność tego postanowienia w kontekście przesłanek

stosowania art. 386 § 2 i § 4 k.p.c., niezależnie od wadliwego sformułowania

szczegółowych zarzutów przeciwko rozstrzygnięciu Sądu Okręgowego.

2. Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte przez Prokuratora

Okręgowego, działającego na rzecz H. J.-O. na podstawie skargi o wznowienie

postępowania z wniosku M. K. przy uczestnictwie A. K. o podział majątku

wspólnego, zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w K.

z 5 grudnia 2007 r., VI NS …/07/S. Postanowieniem tym Sąd Rejonowy ustalił, że w

skład majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestnika wchodziło spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego z wkładem o wartości 180.000 zł i

przyznał je wnioskodawcy, z zastrzeżeniem spłaty na rzecz uczestnika w kwocie

2.000 zł.

Postanowieniem wydanym na rozprawie 3 września 2008 r. Sąd Rejonowy

wznowił postępowanie w sprawie zakończonej postanowieniem z 5 grudnia 2007 r.,

na skutek skargi Prokuratora Okręgowego działającego na rzecz H. J.-O., jako

wierzycielki uczestnika.

Postanowieniem z 16 grudnia 2009 r. Sąd Rejonowy, w uwzględnieniu

wniosku Prokuratora, oddalił wniosek o podział majątku wspólnego. Postanowienie

to nie zostało uzasadnione i z tej przyczyny, w uwzględnieniu apelacji

wnioskodawcy, Sąd Okręgowy postanowieniem z 2 listopada 2010 r. uchylił je i

sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Postanowieniem z 15 lutego 2012 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w skład

majątku

wspólnego

wnioskodawcy

i uczestnika

wchodziło

spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego wraz z wkładem o wartości 180.000

zł, prawo to przyznał wnioskodawcy i zasądził od niej na rzecz uczestnika kwotę

72.000 zł tytułem spłaty.

Sąd Rejonowy ustalił skład majątku wspólnego małżonków, nakłady

poczynione na jego powstanie oraz wartość tego prawa. Stwierdził, że wierzycielka

uczestnika nie wiedziała o postępowaniu w sprawie o podział majątku wspólnego

pomiędzy nim i jego żoną, a Sąd prowadzący to postępowanie nie wiedział o jej

wierzytelności. Ma ona interes prawny w domaganiu się wznowienia postępowania,

w którym majątek wspólny został podzielony w sposób uniemożliwiający

zaspokojenie jej wierzytelności. Sąd uznał, że wartość wspólnego prawa

podlegającego podziałowi kształtuje się w proporcji 60% - 40% na rzecz

wnioskodawcy i uczestnika, z uwzględnieniem dla rozliczenia wartości wkładu na

mieszkanie lokatorskie zgromadzonego przez wnioskodawcę na rachunku przed

zawarciem małżeństwa z uczestnikiem. Posiadany przez wnioskodawcę wkład był

jej nakładem na majątek wspólny. Sąd Rejonowy nie znalazł podstaw, do przyjęcia,

że jedyny składnik majątku wspólnego małżonków powstał wyłącznie staraniem

wnioskodawcy i do zasądzenia na rzecz uczestnika spłaty niższej niż ostatecznie

zasądzona.

Zaskarżone zażaleniem wniesionym na podstawie w art. 394 1 § 11 k.p.c.

postanowienie Sądu Okręgowego z 22 listopada 2012 r. zapadło w wyniku

rozpoznania apelacji wnioskodawcy i uczestnika od postanowienia z 15 lutego

2012 r. W motywach tego postanowienia Sąd Okręgowy zajął stanowisko, co do

dopuszczalności wznowienia postępowania i przyjął, że wynika ona z art. 524 § 2

k.p.c., w związku z naruszeniem art. 622 k.p.c. w zw. z art. 46 k.r.o.

Zdaniem Sądu Okręgowego trafne okazały się zarzuty apelacji, co do

nierozliczenia nakładów wnioskodawcy z majątku odrębnego na majątek wspólny,

co do tylko szacunkowego i sprzecznego z art. 567 k.p.c. ustalenia zarówno spłaty,

jak i nakładów na majątek wspólny. Sąd Okręgowy wskazał, że w toku ponownego

rozpoznania

sprawy

Sąd

Rejonowy

powinien

ustalić,

w

jakim

zakresie

wnioskodawca dokonała nakładów z majątku odrębnego na majątek wspólny, daty

ich dokonania oraz wysokość, a nadto wyjaśnić, czy doszło do uzupełnienia

wkładu, kiedy to nastąpiło i z czyich środków dokonano dopłaty. W razie ustalenia,

że wnioskodawca dokonał wpłaty na wkład mieszkaniowy z własnych środków,

Sąd Rejonowy powinien ustalić, jaka była wartość tego nakładu przez odniesienie

proporcji wpłat na wkład mieszkaniowy do wartości prawa do przydzielonego

wówczas lokalu, a następnie uzyskaną proporcję odnieść do wartości rynkowej

lokalu według stanu z daty ustania wspólności, a cen z dokonywania podziału.

Mając na uwadze wyniki całego postępowania dowodowego oraz art. 622 k.p.c.,

Sąd Rejonowy powinien też ocenić dopuszczalność podziału majątku wspólnego

wedle zgodnego wniosku małżonków pod kątem, czy nie sprzeciwia się prawu,

zasadom współżycia społecznego ani nie narusza w sposób rażący interesu

wierzycielki (art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 688 i art. 622 k.p.c.).

3. W uzasadnieniu projektu nowelizacji art. 394 1 § 11 k.p.c. dokonanej

ustawą z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381) - wskazano,

że kompetencja do uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy

do ponownego rozpoznania jest nadużywana przez sądy drugiej instancji i to także

obecnie, gdy obowiązujący model postępowania cywilnego zakłada, że druga

instancja jest instancją merytoryczną, w ramach której rozpoznanie sprawy

powinno nastąpić ex novo i prowadzić do wydania rozstrzygnięcia kończącego

spór pomiędzy stronami. Takie podejście do zakresu rozpoznania i orzekania

w postępowaniu

apelacyjnym

znajduje

potwierdzenie

w

orzecznictwie.

W uchwale składu siedmiu sędziów z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC

2008, nr 6, poz. 55), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sąd drugiej instancji rozpoznający

sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami

dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty

dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak

z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.

Zgodnie z art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. uchylenie wyroku (postanowienia

co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym) połączone z przekazaniem

sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji może nastąpić

w razie stwierdzenia nieważności postępowania przed tym sądem i zniesienia

postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością, nierozpoznania istoty sprawy

przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Wskazane

przez

Sąd

Okręgowy

przyczyny

wydania

kasatoryjnego

orzeczenia w sprawie nie odpowiadają tym, które w świetle art. 386 § 2 i § 4 k.p.c.

mogłyby uzasadnić wydanie takiego rozstrzygnięcia.

Skoro zaskarżone apelacją Prokuratora postanowienie Sądu Rejonowego

miało charakter orzeczenia co do istoty sprawy, wydawanego na podstawie art. 412

§ 2 k.p.c., to oznacza to, że Sąd Rejonowy nie znalazł podstaw do odrzucenia

skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 410 § 1 k.p.c., a samą

skargę uznał za merytorycznie usprawiedliwioną. Wszystkie przesłanki, które legły

u podstaw tego rozstrzygnięcia mieściły się w zakresie rozpoznania Sądu

Okręgowego w związku z apelacją wniesioną od postanowienia kończącego

wznowione postępowanie (art. 378 k.p.c. w zw. z art. 410 § 1 i 412 § 1 i 2 k.p.c.).

Orzeczenie wydane przez Sąd drugiej instancji w postępowaniu apelacyjnym

dotyczącym

postanowienia

wznowienia postępowania

co

do

istoty

sprawy

musi zatem uwzględniać

zapadłego

w

wyniku

odpowiedź na

pytanie

o dopuszczalność wznowienia postępowania w sprawie, jak i odpowiedź na

pytania,

czy

istniała

przesłanka

powoływana

przez

skarżącego

jako

usprawiedliwiająca wznowienie postępowania i czy wpłynęła ona na wynik

postępowania, a jeśli tak, to w jaki sposób. O wszystkich tych okolicznościach Sąd

Okręgowy może wypowiedzieć się samodzielnie.

Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się na

podstawie analizy żądań pozwu (wniosku) i przepisów prawa materialnego

stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad

postępowania wyjaśniającego, czy błędów w związku z subsumpcją ustalonych

faktów pod normę materialnoprawną. Przez pojęcie „nierozpoznania istoty sprawy”

w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. należy rozumieć nierozstrzygnięcie o żądaniu stron,

czyli

niezałatwienie

przedmiotu

sporu.

Wykładnia

językowa,

systemowa

i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na przyjęcie, że wszelkie inne wady

rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa materialnego, czy też procesowego

(poza

nieważnością

postępowania

i

nieprzeprowadzeniem

postępowania

dowodowego w całości), nie uzasadniają uchylenia postanowienia co do istoty

sprawy w postępowaniu nieprocesowym i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania. Tego rodzaju braki w postępowaniu dowodowym i uchybienia prawu

materialnemu popełnione w procesie subsumpcji powinny być w systemie apelacji

pełnej załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12).

W uzasadnieniu postanowienia z 16 listopada 2012 r., III CZ 83/12,

po przeanalizowaniu stanowiska nauki i orzecznictwa, Sąd Najwyższy wyjaśnił,

że nierozpoznania

istoty

sprawy

nie

można

wiązać

z

pominięciem

rozpoznania części roszczeń lub wydania orzeczenia tylko co do części

zgłoszonego żądania. Ma ono miejsce w sytuacji, gdy sąd nie orzekł o istocie

sprawy, gdyż niezasadnie uwzględnił zarzut braku legitymacji czynnej lub biernej,

zarzut przedwczesności powództwa, przedawnienia lub prekluzji dochodzonego

roszczenia albo nie rozpatrzył zarzutu pozwanego zmierzającego do oddalenia

powództwa, np. zarzutu potrącenia, prawa zatrzymania, nieważności umowy

z powodu ich przeoczenia lub błędnego przyjęcia, że zostały one objęte prekluzją

procesową. Zakwestionowanie przez sąd odwoławczy poglądu prawnego sądu

pierwszej instancji co do podstawy prawnej rozpoznawanego roszczenia także nie

oznacza, że sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNP 2000, nr 12, poz. 483). Nie jest

też nierozpoznaniem istoty sprawy sytuacja, gdy Sąd Rejonowy w uzasadnieniu

swojego orzeczenia nie zajmie stanowiska wobec wszystkich problemów prawnych

występujących w sprawie, jakby tego oczekiwał Sąd Okręgowy.

W świetle motywów zaskarżonego postanowienia nie może być też

wątpliwości co do tego, że postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie nie jest

dotknięte

takimi

brakami,

które

by

wskazywały

na

konieczność

jego

przeprowadzenia w całości. Te czynności dowodowe, które Sąd Okręgowy uznał za

konieczne do wykonania, może przeprowadzić sam ten Sąd.

4. Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć

skontrolowaniu, czy zostało ono prawidłowo wydane w jednej z sytuacji

wymienionych w art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. Przy jego rozpoznawaniu Sąd Najwyższy

nie bada jednak istoty sprawy, czyli tego, co w świetle zgłoszonego żądania i jego

podstawy faktycznej stanowiło przedmiot postępowania, lecz jedynie ocenia, czy

stwierdzone przez sąd odwoławczy okoliczności są tymi, które w świetle art. 386

§ 2 i § 4 k.p.c. usprawiedliwiają wydanie orzeczenia kasatoryjnego, zamiast co powinno być regułą - reformatoryjnego. Środek odwoławczy unormowany w art.

3941 § 11 k.p.c., przy całej swojej specyfice, pozostaje zażaleniem, nie służy zatem

ocenie prawidłowości czynności procesowych sądu podjętych w celu wydania

rozstrzygnięcia co do istoty sprawy ani także zaprezentowanego przez ten sąd

poglądu na temat wykładni prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie.

Tak

ograniczonego

zakresu

rozpoznania

Sądu

Najwyższego

w postępowaniu zażaleniowym prowadzonym na podstawie art. 394 1 § 11 k.p.c.

wnioskodawca zdaje się nie dostrzegać, gdyż zarzutami naruszenia prawa

nie objęła art. 386 § 4 k.p.c., który to przepis był podstawą wydania orzeczenia

kasatoryjnego przez Sąd drugiej instancji. Wnioskodawca zarzucała, że zaskarżone

postanowienie zapadło z naruszeniem art. 510 i art. 524 § 2 k.p.c., podczas gdy

tego rodzaju zarzuty Sąd Najwyższy mógłby oceniać w postępowaniu kasacyjnym,

dotyczącym postanowienia co do istoty sprawy. W postępowaniu zażaleniowym

prowadzonym na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. Sąd Najwyższy nie kontroluje

merytorycznie poglądów na temat zasadności bądź bezzasadności badanego przez

Sądy meriti roszczenia wyrażonych w uzasadnieniu orzeczenia kasatoryjnego sądu

drugiej instancji. W postępowaniu tym Sąd Najwyższy wypowiada się jedynie o tym,

czy – w świetle ustaleń na temat tego, jakie roszczenia są przedmiotem

postępowania i w świetle wytkniętych sądowi pierwszej instancji uchybień co do ich

identyfikacji, bądź co do zakresu, w jakim sąd ten przeprowadził czynności

dowodowe w sprawie - uzasadnione było wydanie w postępowaniu apelacyjnym

orzeczenia kasatoryjnego zamiast orzeczenia reformatoryjnego.

5. Stwierdzenie, że orzeczenie kasatoryjne Sądu drugiej instancji zostało

wydane z naruszeniem art. 386 § 4 k.p.c. uzasadniało jego uchylenie, na podstawie

art. 39815 § 1 zdanie pierwsze w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.

jw