III CZ 50/09 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 26 listopada 2009 r., III CZ 50/09

Zwolnienie od kosztów sądowych przyznane stronie w postępowaniu

rozpoznawczym nie obejmuje postępowania ze skargi o wznowienie tego

postępowania.

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Tatiany C. o wznowienie postępowania w

sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Krakowie z

dnia 2 grudnia 2004 r. oraz wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28

września 2005 r. z powództwa Grażyny J. przeciwko Tatianie C. o zapłatę, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 26 listopada 2009 r.

zażalenia pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 2

czerwca 2009 r.

oddalił zażalenie i zasądził od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w

Krakowie na rzecz adw. Marty R. kwotę 1800 zł wraz z należnym podatkiem VAT

tytułem kosztów zastępstwa prawnego udzielonego skarżącej z urzędu w

postępowaniu zażaleniowym.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 2 czerwca 2009 r. odrzucił

zażalenie pozwanej na postanowienie z dnia 5 marca 2009 r., którym odrzucono jej

skargę o wznowienie postępowania. Uznał, że zażalenie to nie zostało należycie

opłacone, gdyż zwolnienie od kosztów sądowych przyznane pozwanej w sprawie,

której dotyczyła skarga o wznowienie postępowania, nie rozciąga się na

postępowanie zainicjowane wniesieniem tej skargi.

Pozwana zarzuciła w zażaleniu naruszenie art. 100 ust. 2 w związku z art. 100

ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej "u.k.s.c."), art. 1302 § 3 k.p.c. oraz art. 45

Konstytucji w związku z art. 6 europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i

podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284)

i wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny, uzasadniając pogląd, że zwolnienie od kosztów sądowych

przyznane w toku postępowania w sprawie, nie obejmuje postępowania ze skargi o

wznowienie postępowania ograniczył się do stwierdzenia, iż takie stanowisko zajął

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2008 r., III

CZP 142/07 (OSNC 2008, nr 11, poz. 122). To stwierdzenie zasadnie

zakwestionowano w zażaleniu, gdyż uchwała ta nie odnosiła się do kosztów

postępowania w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania, natomiast zawarte

w jej uzasadnieniu uwagi dotyczące postępowania ze skargi o wznowienie

postępowania nie zawierają stwierdzenia, które Sąd Apelacyjny przypisał Sądowi

Najwyższemu. (...) Uzasadnienie tej uchwały nie przemawia zatem wprost za

stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Apelacyjny, było ono natomiast prezentowane

w innych orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. postanowienia z dnia 24 sierpnia

2007 r., I CZ 98/07, nie publ. i z dnia 14 marca 2007 r., I CZ 5/07, nie publ.).

Dla oceny, czy zwolnienie od kosztów sądowych udzielone przed wydaniem

prawomocnego orzeczenia zaskarżonego skargą o wznowienie postępowania

obejmuje także postępowanie wywołane jej wniesieniem, istotne znaczenie ma

natomiast wyrażony w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 5

czerwca 2008 r., III CZP 142/07, pogląd, że zwolnienie od kosztów sądowych

przyznawane jest na potrzeby konkretnej sprawy i ma charakter tymczasowy. Sąd

Najwyższy uznał, że zostaje w związku z tym „pochłonięte” przez uprawomocnienie

się orzeczenia rozstrzygającego istotę sprawy. Ta argumentacja odnosi się

niewątpliwie także do skargi o wznowienie postępowania, która podobnie jak skarga

kasacyjna, przysługuje również od orzeczeń prawomocnych.

Dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia istotne jest jednak

rozważenie, czy postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania

(postępowanie wznowieniowe) stanowi kontynuację dotychczasowego

postępowania, czy też wniesienie skargi o wznowienie postępowania wszczyna

nową, odrębną sprawę. Ze względu na charakter skargi o wznowienie

postępowania bardziej przekonywające jest stanowisko, że jej wniesienie wszczyna

nową sprawę. Taką ocenę wyrażano też w judykaturze (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CZ 13/06, OSNC 2006, nr 10, poz. 176).

W uzasadnieniu tego postanowienia podkreślono, że wniesienie skargi o

wznowienie postępowania wszczyna nową sprawę i z tego względu konieczne było

wymienienie skargi o wznowienie postępowania w art. 91 pkt 1 k.p.c., gdyż w

przeciwnym razie mogłoby budzić wątpliwość, czy jej wniesienie należy do

czynności „łączących się ze sprawą”, której skarga dotyczy. (...)

Nie ulega wątpliwości, że skarga o wznowienie postępowania może być

wniesiona przez pełnomocnika ustanowionego w sprawie, której skarga dotyczy.

Wynika to wprost z art. 91 pkt 1 k.p.c., nie oznacza to jednak, że strona

zastępowana przez pełnomocnika ustanowionego przez sąd w postępowaniu

wznowieniowym korzystała automatycznie także ze zwolnienia od kosztów

sądowych, skoro przed stwierdzeniem przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z

dnia 16 czerwca 2008 r., P 37/07 (Dz.U. Nr 110, poz. 706) niezgodności z

Konstytucją art. 117 § 1 k.p.c., ustanowienie dla strony pełnomocnika było

uzależnione od uzyskania przez nią zwolnienia od kosztów sądowych. Do tego

argumentu odwoływała się skarżąca, podnosząc, że sąd ustanowił dla niej

pełnomocnika w postępowaniu wznowieniowym, lecz nie udzielił jej zwolnienia od

kosztów sądowych.

Stanowisko skarżącej jest w tym zakresie nieuzasadnione z dwóch powodów.

Po pierwsze, niezgodne z przepisami ustanowienie przez sąd pełnomocnika –

podyktowane błędną oceną co do przysługiwania stronie zwolnienia od kosztów

sądowych – nie mogło wywołać skutku równoznacznego z przyznaniem zwolnienia

od kosztów sądowych ze względu na treść art. 117 § 1 k.p.c. Po drugie, treść tego

przepisu wskazuje, że wymaganie uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych

dotyczyło jedynie etapu ustanowienia pełnomocnika. Jeżeli strona spełniła ten

warunek, to ustanowiony pełnomocnik uzyskiwał umocowanie do jej

reprezentowania w granicach określonych w art. 91 k.p.c., bez względu na to, czy

strona korzystała w późniejszym okresie ze zwolnienia od kosztów sądowych.

Wskazuje to, że art. 91 k.p.c. jest przepisem szczególnym, określającym wyłącznie

zakres pełnomocnictwa i nie rodzi on jakichkolwiek skutków dla uregulowanych

odrębnie kwestii związanych z uzyskaniem zwolnienia od kosztów sądowych.

Ponadto rozwiązanie to jest podyktowane innymi względami niż podstawy do

uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych i dotyczy każdego rodzaju

pełnomocnictwa procesowego, a przy ustanowieniu pełnomocnika z wyboru kwestia

zwolnienia od kosztów sądowych nie odgrywa znaczenia. Treść tego przepisu nie

rozstrzyga zatem tego, że w postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania

strona zastępowana przez pełnomocnika ustanowionego przez sąd może korzystać

z udzielonego jej wcześniej zwolnienia od kosztów sądowych.

Dla stanowiska, że zwolnienie od kosztów sądowych przyznane w sprawie,

której dotyczy skarga o wznowienie postępowania, nie obejmuje postępowania

wznowieniowego dodatkowego argumentu dostarcza uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2008 r., III CZP 142/07, dotyczące postępowań

wywołanych wniesieniem nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Sąd Najwyższy

stwierdził, że w kodeksie postępowania cywilnego i ustawie o kosztach sądowych

nie ma regulacji, z których można wywieść skuteczność sądowego zwolnienia od

kosztów także w postępowaniach wywołanych ich wniesieniem. Wprawdzie do

nadzwyczajnych środków zaskarżenia zaliczył jedynie skargę kasacyjną i skargę o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, a skargę o

wznowienie postępowania uznał za szczególny środek prawny, to wymaga

pokreślenia, że wypowiedź na temat charakteru skargi o wznowienie postępowania

i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie

mieściła się w zasadniczym przedmiocie jego rozważań, w odniesieniu do skargi o

wznowienie postępowania ograniczała się w praktyce do kwestii związanych z

wykładnią art. 91 pkt 1 k.p.c. (...)

Charakter skargi o wznowienie postępowania budzi poważne wątpliwości i jest

przedmiotem zróżnicowanych ocen. Oprócz oceny przedstawionej w uzasadnieniu

wymienionej uchwały prezentowane jest także stanowisko, że skarga o wznowienie

postępowania należy do nadzwyczajnych środków zaskarżenia. (...) Skoro przy

ocenie charakteru skargi zachodzą trudności w jej jednoznacznym zakwalifikowaniu

z tego powodu, że łączy ona cechy środka zaskarżenia i pozwu, celowe jest

rozważenie, czy charakter tego środka sytuuje go bliżej nadzwyczajnych środków

zaskarżenia, czy też środków prawnych innego rodzaju. W rozstrzyganej sprawie

jest to istotne tym bardziej, że istota sporu dotyczy kwestii kosztów sądowych, a w

art. 18 u.k.s.c. skarga o wznowienie postępowania nie została zakwalifikowana jako

szczególny środek prawny podlegający opłacie sądowej; została wymieniona w art.

18 ust. 2, a zatem poza regulacją dotyczącą pism wszczynających postępowanie

(art. 18 ust. 1), obok m.in. apelacji, skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Ustawowa konstrukcja skargi o wznowienie postępowania zawiera

niewątpliwie wiele rozwiązań charakterystycznych dla nadzwyczajnego środka

zaskarżenia. Po pierwsze, skarga ta dotyczy orzeczeń prawomocnych, co w

odniesieniu do skargi kasacyjnej stanowi podstawowe kryterium uznania jej za

nadzwyczajny środek zaskarżenia. Po drugie, sąd po wniesieniu skargi ocenia

dopuszczalność wznowienia, a także dopuszczalność skargi, co również upodabnia

skargę o wznowienie postępowania do skargi kasacyjnej. Jeżeli skarga o

wznowienie postępowania nie podlega odrzuceniu, co dotyczy także środków

zaskarżenia, jej wniesienie wywołuje ten skutek, że sąd rozpoznaje sprawę na

nowo, jednakże w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia, a zatem

podobnie jak środek zaskarżenia. Także sposób orzekania przez sąd po

rozpoznaniu skargi o wznowienie postępowania jest typowy dla środków

zaskarżenia (zob. art. 412 § 2 k.p.c.). Oceniając charakter skargi o wznowienie

postępowania nie można też pominąć kryterium formalnego, związanego z

ulokowaniem przepisów poświęconych tej skardze w dziale VI tytułu VI kodeksu

postępowania cywilnego, pomiędzy przepisami dotyczącymi skargi kasacyjnej i

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Nie kwestionując zatem szczególnego charakteru skargi o wznowienie

postępowania, wynikającego głównie z odesłania zawartego w art. 406 k.p.c.,

należy przyjąć, że jest ona środkiem prawnym zbliżonym do nadzwyczajnych

środków zaskarżenia i z tego względu uzasadnione jest takie jej kwalifikowanie.

Przyjęciu stanowiska, że zwolnienie od kosztów sądowych udzielonych w

sprawie obejmuje postępowanie zainicjowane wniesieniem skargi o wznowienie

postępowania przeczy także zasada, że udzielenie zwolnienia od kosztów

sądowych powinno uwzględniać aktualną sytuację majątkową strony. W myśl tej

zasady, sąd prowadzący postępowanie w sprawie powinien cofnąć przyznane

zwolnienie od kosztów sądowych, jeżeli w toku postępowania odpadły ku temu

podstawy. Przyjęcie, że zwolnienie od kosztów udzielonych w postępowaniu

rozpoznawczym rozciąga się na postępowanie wznowieniowe podważałoby regułę

uwzględniania aktualnej sytuacji majątkowej strony wnoszącej skargę o wznowienie

postępowania. W przypadku tego środka jest to szczególnie istotne przy

uwzględnieniu, że może on być wniesiony, inaczej niż środki odwoławcze i skarga

kasacyjna, nawet po okresie kilku lat od zakończenia postępowania

rozpoznawczego (por. art. 408 k.p.c.).

Stwierdzenie, że zwolnienie od kosztów sądowych przyznane w postępowaniu

rozpoznawczym nie rozciąga się na postępowanie ze skargi o wznowienie

postępowania, wbrew stanowisku skarżącej, nie prowadzi do pozbawienia strony

zwolnionej od kosztów prawa dostępu do sądu w postępowaniu wznowieniowym.

Strona, która ze względu na swoją sytuację majątkową i rodzinną powinna

korzystać ze zwolnienia od kosztów sądowych, może uzyskać takie zwolnienie w

postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi o wznowienie postępowania.

Z tych przyczyn zażalenie jest pozbawione podstaw i podlegało oddaleniu na

podstawie art. 3941 § 3 w związku z art. 39814 k.p.c.