III CZ 5/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 5/08

POSTANOWIENIE

Dnia 27 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko Skarbowi Państwa-Prezesowi Sądu Rejonowego w N.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 marca 2008 r.,

zażalenia powódki na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 19 listopada 2007 r.,

sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny odrzucił skargę kasacyjną

powódki od wyroku tego Sądu z dnia 22 czerwca 2007 r. Z uzasadnienia postanowienia

wynika, że Sąd uznał, iż uzyskane przez powódkę dnia 17 stycznia 2007 r. całkowite

zwolnienie od kosztów sądowych nie obejmuje postępowania wywołanego wniesieniem

skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna powódki, niezawierająca wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych i opłacona jedynie opłatą podstawową, choć podlegała opłacie

stosunkowej, ulegała więc odrzuceniu na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c.

W zażaleniu pełnomocnik powódki zakwestionował pogląd, że skarżąca nie

korzysta z udzielonego jej zwolnienia od kosztów sądowych w postępowaniu

kasacyjnym i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według stanu prawnego obowiązującego przed dniem 6 lutego 2005 r. uzyskane

przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych przed sądem powszechnym obejmowało

także postępowanie kasacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 20 lipca

2000 r., III CZ43/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 202 i z dnia 20 października 2006 r., IV CZ

77/06 niepubl.).

Po wprowadzeniu ustawą z dnia 22 lipca 2004 r. (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98)

skargi

kasacyjnej

prawomocnego

jako

nadzwyczajnego

orzeczenia

sądu

drugiej

środka

zaskarżenia,

instancji,

obok

wnoszonego

licznych

od

orzeczeń

podtrzymujących pogląd, że uzyskane przed sądem powszechnym zwolnienie od

kosztów sądowych obejmuje także postępowanie wywołane wniesieniem skargi

kasacyjnej (por. niepublikowane postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 30 maja 2006

r., I CZ 23/06, z dnia 20 października 2006 r., IV CZ 77/06, z dnia 9 listopada 2006 r., IV

CZ 85/06, z dnia 30 maja 2007 r., I CZ 54/07, z dnia 21 września 2007 r., V CZ 81/07, z

dnia 29 listopada 2007 r., III CZ 49/2007), pojawiły się także orzeczenia przyjmujące, że

zwolnienie od kosztów sądowych udzielone w postępowaniu przed sądem pierwszej lub

drugiej instancji nie obejmuje postępowania kasacyjnego (por. niepublikowane

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZ 3/07, z dnia 24

sierpnia 2007 r., I CZ 88/07, z dnia 4 października 2007 r., V CZ 93/07).

Stwierdzona rozbieżność w orzecznictwie spowodowała, że Pierwszy Prezes

Sądu Najwyższego przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne: „ Czy zwolnienie od kosztów sądowych udzielone stronie w postępowaniu

rozpoznawczym

obejmuje

także

postępowanie

wszczęte

wniesieniem

skargi

kasacyjnej?” (wniosek z dnia 23 listopada 2007 r., BSA I – 4110 – 6/07). Przytoczone

zagadnie nie zostało jednak jeszcze rozstrzygnięte.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejsze zażalenie podziela

stanowisko, że udzielone stronie w postępowaniu przed sądami powszechnymi

zwolnienie od kosztów sądowych obejmuje także postępowanie wywołane wniesieniem

skargi kasacyjnej.

Przemawia za nim przede wszystkim art. 771 k.p.c., który stanowi, że zwolnienie

od kosztów sądowych, przyznane stronie przez sąd w postępowaniu rozpoznawczym

lub z którego strona korzysta z mocy ustawy, rozciąga się także na postępowanie

egzekucyjne. Jak trafnie zwrócono uwagę literaturze przedmiotu i w orzecznictwie (por.

postanowienie z dnia 29 listopada 2007 r., III CZ 52/07, niepubl.) przytoczony przepis

wskazuje na utrzymywanie się zwolnienia od kosztów sądowych przez całe

postępowanie rozpoznawcze, a więc także w toku postępowania kasacyjnego, które jest

również postępowaniem rozpoznawczym. Rozciągnięcie zwolnienia od kosztów

sądowych na postępowanie egzekucyjne nie oznacza, że „odżywa” ono na etapie

postępowania egzekucyjnego po okresie nieistnienia w postępowaniu kasacyjnym, lecz

ulega przesunięciu czasowa granica jego obowiązywania poza wszystkie stadia

postępowania rozpoznawczego.

Bronione stanowisko harmonizuje z zawartą w art. 91 k.p.c. regulacją dotyczącą

pełnomocnictwa procesowego. Zgodnie z tym przepisem pełnomocnictwo procesowe

obejmuje z samego prawa umocowanie nie tylko do łączących się ze sprawą czynności

procesowych w postępowaniu przed sądem pierwszej i drugiej instancji, ale także do

łączących się ze sprawą czynności procesowych wykraczających poza tok instancji, w

tym – choć nie zostało to wyrażone wprost w tym przepisu – do wniesienia skargi

kasacyjnej i jej popierania. Za takim rozumieniem art. 91 k.p.c. przemawia wykładnia

historyczna. Wymieniony przepis w pierwotnym brzmieniu wyraźnie obejmował

umocowanie pełnomocnika procesowego do wniesienia rewizji nadzwyczajnej i

podejmowania czynności w postępowaniu wywołanym jej wniesieniem. Trudno obecnie

zająć odmienne stanowisko co do objęcia umocowaniem pełnomocnika procesowego

możliwości wniesienia skargi kasacyjnej i jej popierania, zwłaszcza w zestawieniu z

wyraźnie przewidzianym w art. 91 k.p.c. umocowaniem do wniesienia skargi o

wznowienie

postępowania

oraz

do

wszelkich

czynności

egzekucyjnych

(por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CZ 13/06, OSNC 2006,

nr 10, poz. 176).

Poza

tym

–

jak

trafnie

zauważono

w

literaturze

i

orzecznictwie

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 20 października 2006 r., IV CZ 77/06 i z

dnia 29 listopada 2007 r., III CZ 52/07, niepubl.) – upadek sądowego zwolnienia od

kosztów sądowych z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie

apelacyjne zmuszałby do cofnięcia ustanowienia dla strony zwolnionej od kosztów

sądowych adwokata lub radcy prawnego (art. 120 § 1 w związku z art. 117 § 1 k.p.c.).

Konsekwencje takiej sytuacji trudno byłoby zaakceptować zarówno z punktu widzenia

przewidzianej w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasady równości wobec prawa (osoba uboga

traciłaby fachową pomoc na etapie bezpośrednio poprzedzającym postępowanie

kasacyjne, a korzystająca z pełnomocnika profesjonalnego z wyboru zachowywałaby

ją), jak i ze względu na wydłużającą postępowanie sądowe konieczność ponownego

zabiegania przez stronę o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub

radcy prawnego z urzędu.

W okolicznościach sprawy za bronionym stanowiskiem, wskazującym na

słuszność zażalenia, przemawia także to, że pozwala ono uniknąć obciążenia skarżącej

negatywnymi skutkami oczekującej na autorytatywnie rozstrzygnięcie przez Sąd

Najwyższy kontrowersyjnej kwestii co do czasowego zasięgu zwolnienia od kosztów

sądowych.

Z

przedstawionych

powodów

Sąd

Najwyższy

orzekł,

postanowienia (art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.).

jak

w

sentencji