III CZ 49/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZ 49/05

1. Sąd pierwszej i drugiej instancji odrzuca skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia tylko w przypadku

wskazanym w art. 4246 § 3 w związku z art. 4246 § 2 i art. 4245 § 2 k.p.c.,

natomiast pozostałe przypadki odrzucenia tej skargi należą do kompetencji

Sądu Najwyższego.

2. Na postanowienie sądu pierwszej instancji odrzucające skargę o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia zażalenie

przysługuje do Sądu Najwyższego.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa małoletnich Katarzyny K. i Anny K.

działających przez matkę Agatę K. przeciwko Markowi K. o alimenty, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 czerwca 2005 r.,

zażalenia pozwanego na postanowienie Sądu Rejonowego w Nowym Sączu z dnia

11 marca 2005 r.

uchylił zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Nowym Sączu postanowieniem z dnia 11 marca 2005 r.

odrzucił skargę pozwanego o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku tego Sądu z dnia 5 października 2004 r. w części obejmującej

rozstrzygnięcie o kosztach procesu z tego względu, że skarga nie została

sporządzona przez adwokata (art. 871 § 1 k.p.c.). W skardze skarżący wnosił o

„uchylenie zaskarżonej części orzeczenia”, a także o „wstrzymanie wyroku w

zakresie płatności kosztów 1220 zł, która to kwota stanowi wartość zaskarżenia

wobec grożącej szkody w postaci wdrożenia egzekucji”.

Na to postanowienie pozwany wniósł zażalenie, zarzucając zaniechanie

wezwania do usunięcia braku polegającego na niezachowaniu przymusu

adwokackiego przy sporządzeniu skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

przysługuje – przy spełnieniu przesłanek określonych w art. 4241 § 1 k.p.c. – od

prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w

sprawie, a w wyjątkowych wypadkach wskazanych w art. 4241 § 2 k.p.c. także od

takiego orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji. Skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, dla rozpoznania której

organem wyłącznie właściwym jest Sąd Najwyższy, wnosi się do sądu, który wydał

zaskarżone orzeczenie (art. 4246 § 1 i art. 4249 k.p.c.). W świetle szczególnego

uregulowania przyjętego w art. 4246 § 2 i 3 oraz art. 4247 k.p.c. w sądzie, do

którego skarga została wniesiona, przewodniczący bada skargę wyłącznie pod

kątem zachowania jej warunków formalnych określonych w art. 4245 § 2 k.p.c. W

razie stwierdzenia niezachowania tych warunków (niezachowanie wymogów pisma

procesowego lub niedołączenia odpisów skargi) wzywa o poprawienie lub

uzupełnienie skargi. Nieuzupełnienie tych braków w terminie wyznaczonym przez

przewodniczącego wywołuje skutek w postaci odrzucenia skargi przez sąd (art.

4246 § 3 k.p.c.).

Z powołanych przepisów wynika, że sąd do którego skarga wpłynęła, nie

bada, czy skarga spełnia warunki należące do jej istoty (jej treści), które można

określić, jak w przypadku skargi kasacyjnej, mianem jej „cech kreatywnych”,

wskazanych w art. 4245 § 1 k.p.c. Sąd, do którego skarga została wniesiona nie

może zatem odrzucić jej z innych przyczyn. Wobec tego, że kwestia odrzucenia

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia przez sąd

pierwszej lub drugiej instancji została uregulowana odrębnie w przepisach

poświeconych tej skardze, odpowiednie stosowanie – na co zezwala art. 42412

k.p.c. – przepisu art. 3986 § 2 k.p.c., dotyczącego odrzucenia skargi kasacyjnej

przez sąd drugiej instancji, nie znajduje uzasadnienia, zwłaszcza w postępowaniu

wywołanym wniesieniem skargi do sądu pierwszej instancji.

Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia także uregulowanie zawarte w

art. 4248 § 1 i 2 k.p.c., w którym wskazane zostały przyczyny powodujące

odrzucenie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia przez Sąd Najwyższy. Stylizacja art. 4248 § 1 i 2 k.p.c., odmienna od art.

3986 § 3 k.p.c., który dotyczy odrzucenia skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy,

wskazuje, że – poza przypadkiem odrzucenia przez sąd pierwszej lub drugiej

instancji skargi z powodu nieuzupełnienia jej braków formalnych – odrzucenie

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

zastrzeżone zostało do wyłącznej kompetencji Sądu Najwyższego. Ustawodawca,

różnicując kognicję sądów w zakresie usuwania braków formalnych oraz braków

dotyczących treści obu skarg miał zapewne na względzie specyfikę postępowania

wywołanego skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia, przejawiającą się w tym, że skarga ta jest sui generis środkiem

zaskarżenia od prawomocnych orzeczeń nie tylko sądu drugiej instancji, ale

wyjątkowo także od prawomocnych orzeczeń sądu pierwszej instancji. Okoliczność

ta uzasadnia zwężenie badania przez sąd, do którego skarga została wniesiona,

wymagań, których niespełnienie prowadzi do odrzucenia skargi.

Gdyby przyjąć za trafne stanowisko przeciwne, oparte na założeniu, że sąd

pierwszej i drugiej instancji, stosując odpowiednio przepis art. 3986 § 2 k.p.c. w

związku z art. 42412 k.p.c., odrzuca skargę nie tylko w przypadku wskazanym w art.

4246 § 3 k.p.c., ale także w razie stwierdzenia, że nie spełnia ona wymagań

dotyczących jej treści, a więc wymienionych w art. 4245 § 1 k.p.c., to konsekwentnie

należałoby uznać, że sądy te odrzucają skargę także w przypadku, gdy skarga nie

spełnia – dotyczącego jej treści – wymagania wskazanego w art. 4248 § 2 k.p.c., a

więc tego, które wymienione zostało w art. 4245 pkt 5 k.p.c. Tezie tej sprzeciwia się

uregulowanie przyjęte w art. 4248 k.p.c., który – zważywszy na powiązanie jego

paragrafu pierwszego i drugiego – zastrzega wyłącznie dla Sądu Najwyższego

kompetencję do odrzucenia skargi z powodu niespełnienia wymagań dotyczących

jej treści. Konkludując, sąd pierwszej i drugiej instancji odrzuca skargę o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia tylko w przypadku

wskazanym w art. 4246 § 3 w związku z art. 4246 § 2 i art. 4245 § 2 k.p.c., natomiast

pozostałe przypadki odrzucenia skargi należą do kompetencji Sądu Najwyższego.

W świetle przedstawionego wywodu Sąd Rejonowy nie był kompetentny do

odrzucenia skargi z powodu niezachowania przy jej sporządzeniu przymusu

adwokacko-radcowskiego. Skarga sporządzona z naruszeniem art. 87 1 § 1 k.p.c.

jest skargą z innych przyczyn niedopuszczalną i z tego powodu może być

odrzucona – jak wykazano – wyłącznie przez Sąd Najwyższy (art. 4248 § 1 in fine

k.p.c.). Skoro jednak została odrzucona przez Sąd Rejonowy i na postanowienie o

odrzuceniu skargi wniesione zostało zażalenie, rozważenia wymagała kwestia,

który z sądów – sąd drugiej instancji, czy Sąd Najwyższy – właściwy jest do

rozpoznania takiego zażalenia. Pogląd, że sądem tym jest Sąd Najwyższy prima

facie może budzić zastrzeżenia, skoro gramatyczna wykładnia przepisów

poświęconych zażaleniu (art. 394-398 k.p.c.) prowadzi do stwierdzenia, że do Sądu

Najwyższego przysługuje zażalenie tylko na postanowienie sądu drugiej instancji

(art. 3941 § 1 i 2 k.p.c.), a postanowienia sądu pierwszej instancji zaskarżane są

zażaleniem do sądu drugiej instancji (art. 394 § 1 k.p.c.).

Wykładnia gramatyczna powołanych przepisów prowadzi do konkluzji

trudnych do zaaprobowania. Stosując dyrektywy wykładni celowościowej i

funkcjonalnej art. 3941 § 1 k.p.c. należy dojść do wniosku, że na postanowienie

sądu pierwszej instancji odrzucające skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia zażalenie przysługuje do Sądu Najwyższego. Skoro

bowiem nie tylko sąd pierwszej instancji, ale także sąd drugiej instancji – z przyczyn

wskazanych – nie jest uprawniony do odrzucenia skargi wniesionej po upływie

terminu, skargi niespełniającej wymagań określonych w art. 4245 § 1 k.p.c., jak

również skargi z innych przyczyn niedopuszczalnej, to tym bardziej sąd drugiej

instancji nie może być sądem właściwym do kontroli zasadności odrzucenia skargi z

tych przyczyn. Przyjęcie stanowiska przeciwnego, zakładającego, że zażalenie na

takie postanowienie rozpoznaje sąd drugiej instancji, prowadziłoby do

pozostawienia poza kontrolą Sądu Najwyższego postępowania wywołanego

wniesieniem skargi, mimo że Sąd ten jest organem wyłącznie właściwym do

rozpoznania tego szczególnego środka prawnego. Prowadziłoby ponadto do

dwoistego trybu odrzucania skargi, a mianowicie, w przypadku prawidłowo

działającego sądu pierwszej instancji skarga podlegająca odrzuceniu przez Sąd

Najwyższy przedstawiona zostałaby temu Sądowi, a w przypadku, gdy skargę

odrzucił sąd pierwszej instancji, mimo że w tym zakresie nie był organem

właściwym, zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi rozpoznawałby sąd

drugiej instancji, notabene sam nie mający kompetencji do jej odrzucenia z

przyczyn, których wystąpienie skutkuje odrzuceniem skargi wyłącznie przez Sąd

Najwyższy. Uregulowanie przyjęte w art. 3941 § 1 k.p.c. należy zatem interpretować

w ten sposób, że wymienione w tym przepisie postanowienie sądu drugiej instancji

dotyczy postanowienia o odrzuceniu skargi kasacyjnej, natomiast drugie z

wymienionych w tym przepisie postanowienie o odrzuceniu skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia obejmuje zarówno

postanowienie sądu pierwszej jak i drugiej instancji.

Z przytoczonych względów, uwzględniając zażalenie, należało zaskarżone

postanowienie uchylić (art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.).