III CZ 48/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 48/13

POSTANOWIENIE

Dnia 18 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa "Z. – G." A. P., Z. Ł.

sp.j. z siedzibą w G.

przeciwko S. Z. A. sp. z o.o. spółka komandytowa

z siedzibą w K.

przy interwencji ubocznej M. – B. Polska sp. z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 października 2013 r.,

zażalenia strony pozwanej na wyrok Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 10 maja 2013 r.,

uchyla zaskarżone orzeczenie, pozostawiając rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

zażaleniowego

kończącym postępowanie w sprawie.

Uzasadnienie

w

orzeczeniu

Powód

wniósł

o

zasądzenie

od

„S.

Z.

A. spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością” kwoty 287.672 zł z ustawowymi odsetkami i wskazał, że kwotę

tę musiał świadczyć swoim kontrahentom w związku z tym, że pozwany nie

wywiązał się w terminie z obowiązku dostarczenia mu zakupionych u niego

podwozi samochodów do zabudowy.

Nakazem

zapłaty z 17 maja

2012

r. wydanym

w postępowaniu

upominawczym Sąd Okręgowy w K. uwzględnił powództwo w całości.

W sprzeciwie od nakazu zapłaty, pozwany wniósł o oddalenie powództwa

oraz o zasądzenie kosztów procesu. Wniósł również o zawiadomienie U.

Towarzystwa Ubezpieczeń SA o toczącym się postępowaniu (art. 84 k.p.c.).

Wyrokiem z 14 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo i

zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty postępowania.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony zawarły pięć umów sprzedaży. Na mocy

każdej z nich pozwany miał dostarczyć powodowi jeden samochód. Załącznikiem nr

2 do każdej z umów były Ogólne Warunki Sprzedaży Nowych Samochodów

Mercedes-Benz (OWS). Według punktu 5.1 OWS strony powinny w umowie

określić wstępny termin odbioru samochodu. Przed upływem tego wstępnego

terminu pozwany miał obowiązek wskazania ostatecznego terminu dostawy, który

nie mógł być dłuższy niż 6 miesięcy od terminu wstępnego. W przypadku

niewyznaczenia terminu ostatecznego, termin wstępny stawał się terminem

ostatecznym. Zgodnie z punktem 5.2 OWS w razie niedotrzymania terminu

ostatecznego kupujący miał prawo wyznaczyć termin dodatkowy, co najmniej 60dniowy. Na podstawie punktu 5.3 OWS, w razie niedotrzymania przez pozwanego

terminu dodatkowego kupującemu przysługiwała kara umowna w wysokości 1 %

ceny za każdy miesiąc opóźnienia po upływie terminu dodatkowego, lecz nie więcej

niż 6% niezależnie od okresu opóźnienia. W każdej z 5 umów strony ustaliły termin

wstępny oraz powtórzyły postanowienia punktu 5.1 OWS, w tym klauzulę, iż na

wypadek niewyznaczenia przez pozwanego terminu ostatecznego przed upływem

terminu wstępnego ten ostatni termin staje się terminem ostatecznym. Pozwany nie

wskazał terminu ostatecznego co do żadnego z pięciu samochodów.

Powyższy stan faktyczny był w ocenie Sąd Okręgowego niesporny i został

ustalony w oparciu o oświadczenia stron oraz na podstawie dowodów

z dokumentów w postaci umów oraz załączników do nich.

W rozważaniach prawnych Sąd Okręgowy uznał, że powtórzenie w § 4.2

każdej z umów postanowień zawartych w punkcie 5.1 OWS przy pominięciu

obowiązku wyznaczenia terminu dodatkowego przewidzianego w punkcie 5.2 OWS

wskazuje, że wolą stron było, żeby termin wstępny był w rzeczywistości terminem

ostatecznym, zagrożonym karą umowną bez potrzeby wyznaczania terminu

dodatkowego. Skoro strony w § 4 ust. 1 każdej z umów ustaliły termin wstępny,

a w § 4 ust. 2 określiły sposób ustalenia terminu ostatecznego, to ich zamiarem

było całościowe uregulowanie kwestii terminu w § 4, z pominięciem obowiązku

wyznaczania terminu dodatkowego. § 5.3 OWS nie reguluje kwestii terminu,

w którym pozwany ma wydać samochód, lecz ustanawia karę umowną za

niedotrzymanie tego terminu. Zgodnie z art. 484 § 1 k.c., co do zasady,

zastrzeżenie kary umownej wyłącza prawo do odszkodowania; strony mogą jednak

umówić się inaczej. W niniejszej sprawie strony zastrzegły jedynie karę umowną,

zatem powód nie może dochodzić odszkodowania, gdyż punkt 9 OWS dotyczy

nienależytego wykonania umowy innego niż opóźnienie. Powód w ramach

podstawy faktycznej powództwa nie powołał się na obowiązek zapłacenia mu kary

umownej, lecz na obowiązek naprawienia szkody, którą poniósł w postaci

równowartości kar zapłaconych straży pożarnej. Sąd Okręgowy stwierdził, że z tej

przyczyny nie mógł ocenić zasadności powództwa w świetle postanowień OWS

o karze umownej. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał

przepis art. 481 § 1 zd. 2 k.c.

W apelacji od wyroku powód zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych

w związku z niewłaściwym rozumieniem treści umowy oraz rozpoznanie sprawy

tylko w zakresie kar umownych wynikających z niedotrzymania terminu (pkt 5

OWS), podczas gdy powód dochodził odszkodowania, przy jego ograniczeniu

wynikającym z pkt 9 OWS.

Powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie

powództwa.

W postępowaniu apelacyjnym udział w sprawie w charakterze interwenienta

ubocznego po stronie pozwanej zgłosił M.-. Polska Sp. z o.o. i wniósł o oddalenie

apelacji, przyłączając się do argumentacji pozwanego.

Wyrokiem z 10 maja 2013 r. Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i

sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że w lakonicznym uzasadnieniu Sąd I instancji

ograniczył się do analizy i rozważenia dochodzonego roszczenia pod kątem ustaleń

w § 4 umowy i pkt 5 OWS, jednocześnie dostrzegając, że powód mógł dochodzić

kary umownej, ale takiego żądania nie zgłosił. To stanowisko jest jednak błędne.

Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne dokonane w sprawie oraz

stwierdził, że 24 i 25 sierpnia 2011 r. strony zawarły pięć umów sprzedaży

samochodów podwozi do zabudowy pożarniczej. Określiły w nich termin uiszczenia

zaliczki, który nie został dotrzymany. Przystępując do wykonania umów pozwany

uznał je za obowiązujące, a nadto nie skorzystał z uprawnienia przewidzianego

w § 2 pkt 4 umowy ani także z możliwości zmiany terminu dostarczenia

samochodów określonego na 7 października 2011 r., stosownie do § 4 pkt 2

umowy. W związku z tym wiążącym dla stron terminem wykonania umowy był

7 października 2011 r.

Zarzuty pozwanego dotyczące przedłużenia terminu złożenia zamówienia

i wydłużenia terminu dostawy były – zdaniem Sądu Apelacyjnego – bezzasadne.

Wskazał, że umowa stron w § 4 reguluje odrębnie od OWS ustalenie terminu

dostawy i wyłącza w całości stosowanie pkt 5 OWS odnoszącego się do obowiązku

wyznaczenia dodatkowego terminu dostawy, ale także powoduje wyłączenie

w relacjach między stronami stosowania podpunktu 3 dotyczącego kar umownych.

W związku z powyższym roszczenie o ich zasądzenie nie przysługiwało powodowi,

a obowiązkiem sądu było rozpoznanie żądania określonego w stanie faktycznym

pozwu. Tego żądania Sąd Okręgowy w żadnym zakresie nie rozpoznał, skoro

w uzasadnieniu stwierdził, że nie mógł ocenić zasadności żądania kwoty określonej

w pozwie.

Sąd Apelacyjny sprecyzował zakres okoliczności, które Sąd Okręgowy

powinien wyjaśnić przy ponownym rozpoznaniu sprawy, a jako podstawę

rozstrzygnięcia powołał art. 386 § 4 k.p.c.

W zażaleniu na orzeczenie Sądu Apelacyjnego z 10 maja 2013 r. pozwany

zarzucił, że zapadło ono z naruszeniem przepisów postępowania, które miało

wpływ na wynik sprawy, to jest: - art. 386 § 2 i 4 k.p.c. poprzez niezasadne

uchylenie wyroku oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; - art. 227

k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. oraz art. 233 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. poprzez

zaniechanie przeprowadzenia merytorycznego badania sprawy i dokonania własnej

oceny dowodów, w sytuacji gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy był

wyczerpujący i implikował konieczność wydania merytorycznego orzeczenia; - art.

378 § 1 k.p.c., poprzez wyjście poza granice apelacji, tj. rozpoznanie zarzutów

naruszenia prawa procesowego przez Sąd Okręgowy, w sytuacji gdy powód

w swojej apelacji zarzucił wyłącznie dopuszczenie się przez Sad Okręgowy błędu

w ustaleniach faktycznych.

Pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia oraz oddalenie apelacji

powoda w całości i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, a ewentualnie

o uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Obowiązujący model postępowania cywilnego zakłada, że druga instancja

jest instancją merytoryczną, w ramach której rozpoznanie sprawy powinno nastąpić

ex novo i prowadzić do wydania rozstrzygnięcia kończącego spór między stronami.

Takie podejście do zakresu rozpoznania i orzekania w postępowaniu apelacyjnym

znajduje potwierdzenie w orzecznictwie. W uchwale składu siedmiu sędziów

z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC 2008, nr 6, poz. 55), Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest

związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa

materialnego,

wiążą

go

natomiast

zarzuty

dotyczące

naruszenia

prawa

procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania.

Zgodnie z art. 386 § 2 i 4 k.p.c. uchylenie wyroku połączone z przekazaniem

sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji może nastąpić

w razie stwierdzenia nieważności postępowania przed tym sądem i zniesienia

postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością, nierozpoznania istoty sprawy

przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Zażalenie na orzeczenie

kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć skontrolowaniu, czy zostało ono

prawidłowo wydane w jednej z wymienionych wyżej sytuacji. Przy jego

rozpoznawaniu Sąd Najwyższy nie bada istoty sprawy, tego, co w świetle

zgłoszonego

żądania

i

jego

podstawy

faktycznej

stanowiło

przedmiot

postępowania, lecz jedynie ocenia, czy stwierdzone przez sąd odwoławczy

okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. usprawiedliwiają

wydanie wyroku kasatoryjnego, zamiast – co powinno być regułą – wyroku

reformatoryjnego. Środek odwoławczy unormowany w art. 394 1 § 11 k.p.c., przy

całej swojej specyfice, pozostaje zażaleniem, nie służy zatem ocenie prawidłowości

czynności procesowych sądu podjętych w celu wydania rozstrzygnięcia co do istoty

sprawy ani także zaprezentowanego przez ten sąd poglądu na temat wykładni

prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie. Z tej przyczyny

nie podlegają rozpoznaniu zgłoszone przez skarżącego zarzuty naruszenia art. 227

w zw. z art. 391 k.p.c. oraz art. 233 w zw. z art. 391 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c.

2. Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd

pierwszej instancji istoty sprawy, a na tę przesłankę wskazał Sąd Apelacyjny

w zaskarżonym wyroku, to rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym

jest zbadanie, czy sąd odwoławczy prawidłowo rozumiał to pojęcie oraz czy jego

merytoryczne stanowisko w sprawie uzasadniało taką ocenę postępowania sądu

pierwszej instancji.

Przez pojęcie „nierozpoznania istoty sprawy” w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.

należy rozumieć nierozstrzygnięcie o żądaniu stron, czyli niezałatwienie przedmiotu

sporu. Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na

przyjęcie, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa

materialnego,

czy

też

procesowego

(poza

nieważnością

postępowania

i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają

uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Tego rodzaju

braki

powinny

być

w

systemie

apelacji

pełnej

załatwiane

bezpośrednio

w postępowaniu apelacyjnym (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z 19 grudnia

2012 r., II CZ 141/12). Zakwestionowanie przez sąd odwoławczy poglądu prawnego

sądu pierwszej instancji co do podstawy prawnej rozpoznawanego roszczenia

także nie oznacza, że sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNP 2000, nr 12, poz. 483).

W uzasadnieniu postanowienia z 16 listopada 2012 r., III CZ 83/12,

po przeanalizowaniu stanowiska nauki i orzecznictwa, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

nierozpoznania istoty sprawy nie można wiązać z pominięciem rozpoznania części

roszczeń lub wydania orzeczenia tylko co do części zgłoszonego żądania. Ma ono

miejsce w sytuacji, gdy sąd nie orzekł o istocie sprawy z tej przyczyny, że

uwzględnił zarzut braku legitymacji czynnej lub biernej, zarzut przedwczesności

powództwa, przedawnienia lub prekluzji dochodzonego roszczenia albo nie

rozpatrzył zarzutu pozwanego zmierzającego do oddalenia powództwa, np. zarzutu

potrącenia, prawa zatrzymania, nieważności umowy z powodu ich przeoczenia lub

błędnego przyjęcia, że zostały one objęte prekluzją procesową. Do nierozpoznania

istoty sprawy nie dochodzi natomiast w razie nieuwzględnienia powództwa

z przyczyn merytorycznych, spowodowanych przyjęciem, chociażby na skutek

błędnej oceny sądu, że nie zostały spełnione przesłanki zawarte w normie

materialnoprawnej

warunkujące

udzielenie

powodowi

ochrony

prawnej.

Okoliczność, że sąd nie rozważył wszystkich mogących wchodzić w grę podstaw

odpowiedzialności dłużnika, od którego wierzyciel domaga się odszkodowania i nie

ustalił wysokości szkody, nie stanowi nierozpoznania istoty sprawy i nie uzasadnia

zarzutu naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. przez nieuchylenie zaskarżonego wyroku

i nieprzekazanie

sprawy

do

ponownego

rozpoznania

ze

względu

na

nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy.

3. Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się

na podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego stanowiących

podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania

wyjaśniającego. Powód w niniejszej sprawie określił w pozwie kwotę, której

zasądzenia od pozwanego się domaga. Przytoczył też treść zawartych z nim umów

i stwierdził, że kwotę objętą żądaniem pozwu musiał wypłacić swoim kontrahentom,

wobec których nie mógł wywiązać się z obowiązków umownych w związku

z opieszałością pozwanego w wykonaniu jego zobowiązań. Ustalenia faktyczne

Sądu Okręgowego zostały zaakceptowane przez Sąd Apelacyjny. Sąd ten nie

zaakceptował natomiast przyjętej przez ten Sąd wykładni oświadczeń woli

złożonych przez strony i konsekwencji, jakie z tych oświadczeń miały wynikać dla

łączącego je stosunku prawnego, a w motywach swojego orzeczenia przedstawił

ocenę prawną i wskazania, co do dalszego postepowania, które byłyby wiążące dla

Sądu Okręgowego przy ponownym rozpoznaniu sprawy (art. 386 § 6 k.p.c.).

Poglądy te niewątpliwie dotyczą roszczenia odszkodowawczego, gdyż zasadności

zgłoszenia tego właśnie roszczenia dotyczy wypowiedź Sądu Okręgowego. Sąd ten

przyjął bowiem, że w świetle postanowień umowy łączącej strony powód powinien

dochodzić od pozwanego kary umownej, a bezzasadnie dochodzi odszkodowania.

Po dokonaniu wykładni oświadczeń woli złożonych przez strony, Sąd Apelacyjny

przyjął, że podpisanie umów o określonej treści powoduje wyłączenie w relacjach

między nimi stosowania postanowienia warunków umów dotyczącego kar

umownych. Rozważania Sądu Okręgowego i Apelacyjnego dotyczą zatem tego

samego żądania zgłoszonego przez powoda, mającego źródło w stosunku

prawnym ukształtowanym tymi samymi oświadczeniami woli stron, różne jednak

zinterpretowanymi przez oba Sądy. Nie ma podstaw do przyjęcia, że Sąd

Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy z tego względu, iż uznał żądanie powoda za

bezzasadne, wbrew odmiennemu stanowisku Sądu Apelacyjnego. Sąd Apelacyjny

władny jest we własnym zakresie odmiennie ocenić zasadność roszczenia

zgłoszonego przez powoda.

4. Kontrola Sądu Najwyższego wykonywana w związku z zaskarżeniem

orzeczeń uchylających zaskarżony wyrok i przekazujących sprawę do ponownego

rozpoznania nie zmierza do oceny zasadności żądania pozwu ani także apelacji

i nie polega na merytorycznym badaniu stanowiska prawnego sądu drugiej

instancji (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2013 r., III CZ

1/13, z 27 lutego 2013 r., IV CZ 5/13, z 15 lutego 2013 r., I CZ 4/13, z 15 lutego

2013 r., I CZ 5/13). Oznacza to także, że Sąd Najwyższy nie może uwzględnić

wniosków zaskarżenia zmierzających do wydania orzeczenia reformatoryjnego

w sprawie. Stwierdzenie, że wydanie orzeczenia kasatoryjnego przez Sąd drugiej

instancji nastąpiło z naruszeniem art. 386 § 4 k.p.c. uzasadnia jedynie uchylenie

tego kasatoryjnego orzeczenia, na podstawie art. 398 15 § 1 zdanie pierwsze w zw.

z art. 3941 § 3 k.p.c.

db