III CZ 47/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 47/10

POSTANOWIENIE

Dnia 19 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSA Jan Kremer

w sprawie z wniosku Janusza S.

przy uczestnictwie Ewy K.-S.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 listopada 2010 r.,

zażalenia uczestniczki na postanowienie Sądu Okręgowego

z dnia 25 maja 2010 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 listopada 2009 r. Sąd Rejonowy dokonał podziału

majątku wspólnego wnioskodawcy Janusza S. i uczestniczki Ewy K.-S., po ustaniu

łączącej ich wspólności małżeńskiej, w ten sposób, że spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu mieszkalnego nr 17 położonego w R. przy ul. O. […] o wartości

220 040 zł przyznał na zgodny wniosek uczestniczce, obciążając ją spłatą

w wysokości 112 572,46 zł. Ponadto zasądził na jej rzecz kwotę 8 407,89 zł tytułem

zwrotu nakładów, oddalając żądanie uczestniczki w pozostałym zakresie, a także

oddalając jej wniosek o ustalenie nierównych udziałów byłych małżonków

w majątku wspólnym. O kosztach postępowania między uczestnikami orzekł

na podstawie art. 520 § 1 k.p.c., ustalając, że ponoszą koszty swojego udziału

w sprawie.

Apelację od tego postanowienia wniosła uczestniczka, podważając przede

wszystkim orzeczenie o oddaleniu wniosku o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, nierozliczenie korzyści uzyskanych przez wnioskodawcę z tytułu

korzystania ze wspólnego lokalu spółdzielczego oraz innych kosztów poniesionych

przez uczestniczkę na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej w R., a także nieuwzględnienie faktu, że pieniądze na przekształcenie statusu lokalu spółdzielczego

otrzymali oboje małżonkowie od rodziców uczestniczki. Wniosła o zmianę

zaskarżonego postanowienia przez ustalenie nierównych udziałów uczestników w

majątku wspólnym w proporcji 2:1, zasądzenie na rzecz uczestniczki dalszej kwoty

34 193,17 zł tytułem rozliczeń z tytułu nakładów i pożytków.

Postanowieniem z dnia 25 maja 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację i na

podstawie art. 520 § 2 k.p.c. – w związku ze sprzecznością interesów uczestników

– zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwotę 1800 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego, odpowiadających wydatkowi związanemu z

ustanowieniem pełnomocnika (adwokata).

W zażaleniu na orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego

uczestniczka zarzuciła, że interesy uczestników podczas całego postępowania nie

były sprzeczne, gdyż oboje zmierzali do podziału majątku wspólnego, posługując

się odmienną argumentacją i zajmując rozbieżne stanowiska. W konsekwencji

wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i orzeczenie według zasady

określonej w art. 520 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasady orzekania o kosztach postępowania nieprocesowego znacznie

odbiegają od zasad orzekania o kosztach procesu. Zostały ustanowione w art. 520

k.p.c., zgodnie z którym każdy uczestnik postępowania ponosi koszty związane

ze swym udziałem w sprawie, co oznacza, że obciążają go koszty tej czynności,

której sam dokonał, jak i czynności podjętej w jego interesie, także przez sąd, na

jego wniosek lub z urzędu. Pomijając wyjątki przewidziane w art. 520 § 2 i 3, koszty

poniesione przez uczestników, związane z ich udziałem w sprawie, nie podlegają

wzajemnemu rozliczeniu (zwrotowi). Zasada rządząca kosztami w postępowaniu

nieprocesowym odbiega więc od reguły dominującej w procesie, w myśl której

strona przegrywająca sprawę jest obowiązana zwrócić przeciwnikowi – na jego

żądanie – wszystkie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej

obrony (art. 98 § 1 i art. 981). Nie oznacza to, że uregulowanie zawarte w art. 520

jest

wyczerpujące

i

samowystarczalne;

przeciwnie,

w

postępowaniu

nieprocesowym znajdują – przez art. 13 § 2 k.p.c. – odpowiednie zastosowanie

także niektóre rozwiązania dotyczące kosztów procesu.

Zasada ujęta w art. 520 § 1 k.p.c. jest nienaruszalna wtedy, gdy uczestnicy

są w równym stopniu zainteresowani wynikiem postępowania lub – mimo braku tej

równości – ich interesy są wspólne. W pozostałych wypadkach sąd może od tej

zasady odstąpić i na żądanie uczestnika, albo z urzędu – jeżeli działa bez

adwokata lub radcy prawnego (art. 109 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) – orzec

według dyrektyw określonych w art. 520 § 2 lub 3 k.p.c. Wyszczególnienie sytuacji,

w których interesy uczestników postępowania nieprocesowego są sprzeczne,

a więc tych sytuacji, o których mowa w art. 520 § 2 i 3 k.p.c., nie jest możliwe.

Można jednak przyjąć, że w sprawach tzw. działowych, do których należy także

sprawa o podział majątku wspólnego, nie występuje sprzeczność interesów między

tymi uczestnikami (współwłaścicielami, spadkobiercami), którzy domagają się

podziału (zniesienia współwłasności, działu spadku, podziału majątku wspólnego),

niezależnie od tego, jaki sposób dokonania podziału proponują i jakie wnioski

składają w tym względzie. Nie budzi wątpliwości, że stan współwłasności

(wspólności

praw)

ma

charakter

tymczasowy,

w

związku

z czym

każdy

współwłaściciel ma prawo – jeżeli nie zostało ono umownie wyłączone – żądania

zniesienia tego stanu (por. art. 210 i 1035 k.c. oraz art. 46 k.r.o.). Prawo to – jego

wielkość, moc i skuteczność – nie zależy od wielkości udziału, zakresu posiadania

rzeczy wspólnej, rozmiaru roszczeń z tytułu spłat i dopłat etc.; nie można czynić

takich rozróżnień, ponieważ nie czyni ich także prawo materialne, w związku

z czym każdy współwłaściciel może domagać się „wyjścia” ze stanu wspólności

w sposób, jaki uzna za stosowny oraz dla niego najkorzystniejszy. Interesy osób

domagających się uwzględnienia wniosku w postępowaniu o zniesienie współwłasności (dział spadku, podział majątku wspólnego) są zatem wspólne i niesprzeczne.

Podobnie jest także np. w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku, w których

zazwyczaj interes wszystkich uczestników jest zbieżny, oczekują bowiem na orzeczenie o stwierdzeniu nabycia spadku, niezależnie od tego, czy sami – i w jakim

udziale – dziedziczą spadek. Różne udziały w spadku lub – w sprawach o podział –

we wspólności mogą natomiast rzutować na stopień zainteresowania w wyniku

postępowania, o którym mowa w art. 520 § 2 k.p.c.

Oczywiście, w postępowaniu nieprocesowym są również rozpoznawane

sprawy, w których interesy uczestników są sprzeczne. Jest tak zazwyczaj np.

w sprawach

o

stwierdzenie

nabycia

własności rzeczy przez zasiedzenie,

o ustanowienie służebności albo w niektórych sprawach o ubezwłasnowolnienie lub

z zakresu prawa rodzinnego; w sprawach tych powstaje wyraźna kontradykcja co

do oczekiwanego wyniku sprawy, gdyż wnioskodawca oczekuje uwzględnienia

wniosku, a będący w opozycji uczestnik jego oddalenia (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 3 grudnia 1959 r., 2 CR 859/58, OSN 1961, nr 2, poz. 45).

W tym stanie rzeczy trafne jest twierdzenie uczestniczki sformułowane

w zażaleniu, że jej niezgoda na orzeczenie sądu pierwszej instancji ze względu na

sposób podziału i wniesienie apelacji nie stwarza samo przez się sprzeczności jego

interesu z interesem wnioskodawcy i w zasadzie nie uzasadnia obciążenia jej

kosztami postępowania. Rzecz jednak w tym, że uczestniczka domagała się, przy

sprzeciwie wnioskodawcy, ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym,

czym – podważając domniemanie wynikające z art. 43 § 1 k.r.o. – stworzyła

opozycję interesów, przeniesioną następnie do postępowania apelacyjnego,

uzasadniającą, po oddaleniu apelacji, orzeczenie o kosztach podjęte przez Sąd

Okręgowy. Innymi słowy, żądanie przez jednego z uczestników postępowania

o podział majątku wspólnego ustalenia nierównych udziałów w tym majątku

uzasadnia – przy sprzeciwie drugiego uczestnika – przyjęcie sprzeczności

interesów, o której mowa w art. 520 § 2 i 3 k.p.c.

W konsekwencji Sąd Najwyższy oddalił zażalenie jako bezzasadne (art. 385

w związku z art. 3941 § 3 i art. 39821 k.p.c.).