III CZ 46/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 46/11

POSTANOWIENIE

Dnia 14 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSA Marek Machnij

w sprawie z powództwa M. P.

przeciwko Skarbowi Państwa – Prezesowi Sądu Okręgowego w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 października 2011 r.,

zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 września 2010 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Zarządzeniem z dnia 1 marca 2010 r. przewodniczący zwrócił powodowi M.

P. pozew z uwagi na nieuzupełnienie w terminie jego braków formalnych w zakresie

wskazania siedziby pozwanego, podania okoliczności faktycznych uzasadniających

żądanie pozwu, doprecyzowania żądania odsetkowego i uiszczenia opłaty od

pozwu.

Powód zażalił się na to zarządzenie, zarzucając, że jest pozbawione sensu

i atutów, a jego celem jest obrona pozwanego i chęć tuszowania sprawy, co powód

obserwuje w Sądzie Okręgowym od 2000 r. Pozwany Skarb Państwa, zastępowany

przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, złożył odpowiedź na zażalenie,

w której zawarł wniosek o przyznanie kosztów postępowania zażaleniowego.

W toku postępowania zażaleniowego rozpoznany i uwzględniony w całości

został wniosek powoda o zwolnienie go od kosztów sądowych

Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie postanowieniem z dnia 21 czerwca 2010

r., po czym – na wniosek pozwanego – uzupełnił je w dniu 13 września 2010 r.

orzeczeniem o kosztach postępowania zażaleniowego w ten sposób, że nie

obciążył powoda tymi kosztami. W uzasadnieniu wyjaśnił, że – wobec wniosku

pozwanego

–

konieczne

było

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

zażaleniowego. Jako podstawę orzeczenia o kosztach przyjął art. 102 w zw. z art.

391 § 1, art. 397 § 2 i art. 398 k.p.c. i stwierdził, że treść pism procesowych powoda

wskazuje na nieporadność i brak rozumienia zarządzeń; odwołał się także do

trudnej sytuacji materialnej powoda, wynikającej ze złożonego przez niego

oświadczenia, wreszcie na to, że z uwagi na nieporadność powoda pełnomocnik

pozwanego nie był zmuszony do formułowania i przedstawiania rozbudowanych

oraz czasochłonnych wywodów prawnych.

Pozwany zażalił się na zawarte w postanowieniu z dnia 13 września 2010 r.

rozstrzygnięcie o kosztach i wniósł o jego zmianę poprzez zasądzenie na rzecz

Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów zastępstwa

procesowego za pierwszą instancję zgodnie z żądaniem oraz zasądzenie kosztów

postępowania zażaleniowego według norm przepisanych. Z treści uzasadnienia

wynika, że owe „koszty zastępstwa procesowego za pierwszą instancję” oznaczają

koszty postępowania zażaleniowego przed Sądem Apelacyjnym, które nie były

przedmiotem rozstrzygnięcia przez sąd pierwszej instancji. Zażalenie jest zatem

dopuszczalne w świetle art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. Nie jest natomiast uzasadnione

merytorycznie. Skarżący zarzucił naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 361, art. 102,

art. 391 § 1 i 397 § 2 k.p.c. poprzez niedostateczne ujawnienie argumentacji

przemawiającej

za

odstąpieniem

od

zasady

odpowiedzialności

za

wynik

postępowania, przejawiające się zwłaszcza pominięciem przyczyn zaniechania

obciążenia powoda kosztami przynajmniej w części. Dodatkowo pozwany wytknął

brak konsekwencji w orzecznictwie Sądu Apelacyjnego, polegający na wydaniu

odmiennego orzeczenia o kosztach w innej, choć podobnej sprawie pomiędzy tymi

samymi stronami.

Sąd Apelacyjny jednak, jakkolwiek bardzo lapidarnie, wskazał motywy,

którymi się kierował uznając za uzasadnione nieobciążanie powoda kosztami.

Wyjaśnił, że za takim rozstrzygnięciem przemawiają cechy osobowości powoda,

ujawniające się w korespondencji kierowanej przez niego do sądu, świadczące

o nieporadności

oraz

kłopotach

w

rozumieniu

i

realizacji

obowiązków

umożliwiających skuteczne rozpoczęcie postępowania sądowego. Odwołał się

także

do

położenia

materialnego

powoda,

ujawnionego

w

oświadczeniu,

co oznacza, że dał wiarę zawartym tam informacjom, z których wynika, że powód

środki na bieżące utrzymanie czerpie jedynie ze świadczeń pomocy społecznej

w kwocie 444 zł miesięcznie. Dodatkowo podniósł, że sposób prowadzenia

postępowania przez powoda nie wymagał od pozwanego podjęcia intensywnej

obrony. Te okoliczności uzasadniały, zdaniem Sądu drugiej instancji, całkowite

uwolnienie powoda od obowiązku zwrotu kosztów pozwanemu. Skoro zaś Sąd

uznał, że zachodzą podstawy do udzielenia całkowitego zwolnienia, nie musiał

odrębnie wyjaśniać dlaczego nie stwierdził podstaw do częściowego obciążenia

powoda obowiązkiem zwrotu kosztów, gdyż po pierwsze, to wyjaśnienie mieściło

się implicite w przytoczeniu przesłanek zwolnienia całkowitego, a po drugie

uzasadnienie powinno zawierać wyjaśnienie przesłanek przyjętego rozstrzygnięcia,

a nie rozstrzygnięcia, które nie zapadło.

Dalej skarżący zarzucił naruszenie art. 98 § 1 w zw. z art. 102, art. 391 § 1

i art. 397 § 2 k.p.c. przez uznanie, że zasądzenie zwrotu kosztów wymaga

wykazania przez stronę wygrywająca, że jej pełnomocnik był zmuszony do

formułowania i przedstawiania rozbudowanych oraz czasochłonnych wywodów

prawnych.

Ten

zarzut

opiera

się

na

niezrozumieniu

argumentacji

Sądu

Apelacyjnego. Zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uwaga

o braku potrzeby prowadzenia przez pozwanego złożonej obrony nie oznaczała

uzależnienia przez ten Sąd prawa pozwanego do wynagrodzenia w postępowaniu

zażaleniowym od formułowania takich wywodów, lecz wskazywała na łatwość

wygrania tej sprawy przez pozwanego, wywołaną nieporadnym jej prowadzeniem

przez powoda. Nie był to argument pierwszoplanowy, niemniej mający znaczenie

przy ocenie przeprowadzanej w granicach wyznaczonych przez art. 102 k.p.c.

Przepis ten nakazuje bowiem stosować instytucję nieobciążania strony kosztami

procesu jedynie wtedy, kiedy przemawiają za tym szczególne okoliczności,

a znikomy nakład pracy instytucjonalnego zastępcy Skarbu Państwa, jakim jest

Prokuratoria Generalna, w postępowaniu z powództwa osoby nieporadnej,

utrzymującej się jedynie z zapomóg wypłacanych w ramach publicznego systemu

pomocy społecznej, a więc – w uproszczeniu – utrzymywanej przez państwo, jest

taką okolicznością, skoro prowadziłoby do sprzecznego wewnętrznie skutku,

polegającego na „odebraniu” powodowi środków przyznanych mu przez państwo

na konieczne utrzymanie w celu pokrycia kosztów zastępstwa procesowego tego

państwa i to w dość znacznej wysokości, mimo że przynajmniej na obecnym etapie

postępowania interesy pozwanego były zagrożone w znikomym zakresie i państwo

koszty te ponieść mogło, ale nie musiało dla celowej obrony swoich interesów.

Wywody pozwanego, wiążące możliwość zastosowania art. 102 k.p.c.

z aktywnością strony, podobnie jak wnioskowanie o oczywistej bezzasadności

powództwa jako przesłance negatywnej odwołania się przez Sąd do tego przepisu,

są chybione. Art. 102 k.p.c. jest przejawem tzw. prawa sędziowskiego i może być

stosowany wówczas, kiedy okoliczności konkretnej sprawy dają po temu podstawy,

niezależnie od wniosku strony ani od stopnia bezzasadności powództwa czy obrony

strony przegrywającej. Jego celem jest bowiem zapobieżenie wydaniu orzeczenia

o kosztach procesu, które byłoby niesprawiedliwe. Ocena przeprowadzana jest

więc według zasad słuszności. Lektura pism powoda wskazuje na to, że

oczekiwania pozwanego dotyczące oddziaływania kosztów procesu jako środka

prewencyjnego,

zapobiegającego

pieniactwu,

nie

mają

w tym

przypadku

racjonalnych podstaw.

Nie można także mówić o niekonsekwencji orzeczeń Sądu Apelacyjnego

w zakresie kosztów, ponieważ nałożenie wcześniej na pozwanego obowiązku

zwrotu kosztów w innej sprawie dodatkowo pogarsza jego sytuację materialną

i może być argumentem na rzecz zastosowania art. 102 k.p.c. w sprawie później

osądzanej. W rozpatrywanej obecnie sprawie Sąd Apelacyjny konsekwentnie

dostrzega podstawy do zastosowania art. 102 k.p.c. (por. postanowienie tego Sądu

z dnia 4 maja 2011 r., ACz 584/11, k. 89).

Z przytoczonych względów zażalenie, jako nieuzasadnione, należało oddalić

na podstawie art. 3941 § 2 w zw. z art. 39814 k.p.c.