III CZ 46/10 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 19 listopada 2010 r., III CZ 46/10

1. W sprawach tzw. działowych nie zachodzi przewidziana w art. 520 § 2 i

3 k.p.c. sprzeczność interesów tych uczestników, którzy domagają się

podziału, niezależnie od tego, jaki sposób podziału postulują i jakie wnioski

składają w tym względzie.

2. Wniesienie apelacji od orzeczenia sądu pierwszej instancji o podziale

majątku wspólnego przez uczestnika, który kwestionuje sposób podziału, nie

stwarza sprzeczności jego interesów z interesem innego uczestnika

akceptującego ten podział oraz niewnoszącego apelacji oraz nie uzasadnia

obciążenia skarżącego kosztami postępowania apelacyjnego.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marta Romańska

Sędzia SA Jan Kremer

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Agnieszki P. przy uczestnictwie Dariusza

P. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 19 listopada 2010 r. zażalenia uczestnika na postanowienie Sądu

Okręgowego w Krakowie z dnia 15 lipca 2010 r.

oddalił zażalenie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 lipca 2009 r. Sąd Rejonowy dla KrakowaKrowodrzy w Krakowie ustalił, że przedmiotem majątku wspólnego byłych

małżonków Agnieszki P. i Dariusza P. jest spółdzielcze własnościowe prawo do

lokalu mieszkalnego nr 113 położonego w K. przy ul. G. nr 24 wraz z wkładem o

wartości 261 600 zł. Przyznał to prawo uczestnikowi Dariuszowi P., zasądzając od

niego na rzecz wnioskodawczyni spłatę w wysokości 61 150 zł.

W apelacji uczestnik domagał się zmiany postanowienia Sądu pierwszej

instancji i oddalenia wniosku ze względu na brak majątku, który może być

przedmiotem podziału, ewentualnie o uchylenie tego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. Mówiąc najogólniej, skarżący zarzucił, że

uczestników łączyła umowa ustalająca skład majątku wspólnego nieobejmująca

przedmiotowego prawa do lokalu spółdzielczego. Zarzucił również – z „ostrożności

procesowej” – że Sąd Rejonowy nie ustalił nierównych udziałów w majątku

wspólnym, choć stosownego wniosku w tym zakresie wcześniej nie złożył.

Postanowieniem z dnia 15 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy w Krakowie oddalił

apelację i na podstawie art. 520 § 3 k.p.c. – w związku ze sprzecznością interesów

uczestników – zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 1800 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, odpowiadających wydatkowi

związanemu z ustanowieniem pełnomocnika (adwokata).

W zażaleniu na orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego uczestnik

zarzucił naruszenie art. 520 § 3 k.p.c. oraz niewyjaśnienie motywów odstąpienia od

zasady określonej w art. 520 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasady orzekania o kosztach postępowania nieprocesowego odbiegają od

zasad orzekania o kosztach procesu. Zostały ustanowione w art. 520 k.p.c.,

zgodnie z którym każdy uczestnik postępowania ponosi koszty związane ze swym

udziałem w sprawie, co oznacza, że obciążają go koszty tej czynności, której sam

dokonał, jak i czynności podjętej w jego interesie, także przez sąd, na jego wniosek

lub z urzędu. Pomijając wyjątki przewidziane w art. 520 § 2 i 3, koszty poniesione

przez uczestników, związane z ich udziałem w sprawie, nie podlegają wzajemnemu

rozliczeniu (zwrotowi). Zasada rządząca kosztami w postępowaniu nieprocesowym

odbiega więc od reguły dominującej w procesie, w myśl której strona przegrywająca

sprawę jest obowiązana zwrócić przeciwnikowi – na jego żądanie – wszystkie

koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (art. 98 § 1 i art.

981).

Zasada ujęta w art. 520 § 1 k.p.c. jest nienaruszalna wtedy, gdy uczestnicy są

w równym stopniu zainteresowani wynikiem postępowania lub – mimo braku tej

równości – ich interesy są wspólne. W pozostałych wypadkach sąd może od tej

zasady odstąpić i na żądanie uczestnika albo z urzędu – jeżeli działa on bez

adwokata lub radcy prawnego (art. 109 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) – orzec

według dyrektyw określonych w art. 520 § 2 lub 3 k.p.c. Wyszczególnienie sytuacji,

w których interesy uczestników postępowania nieprocesowego są sprzeczne, a

więc tych sytuacji, o których mowa w zastosowanym przez Sąd Okręgowy art. 520

§ 3 k.p.c., nie jest możliwe. Można jednak przyjąć, że w sprawach tzw. działowych,

do których należy także sprawa o podział majątku wspólnego, nie występuje

sprzeczność interesów między tymi uczestnikami (współwłaścicielami,

spadkobiercami), którzy domagają się podziału (zniesienia współwłasności, działu

spadku, podziału majątku wspólnego), niezależnie od tego, jaki sposób dokonania

podziału proponują i jakie wnioski składają w tym względzie. Nie budzi wątpliwości,

że stan współwłasności (wspólności praw) ma charakter tymczasowy, w związku z

czym każdy współwłaściciel ma prawo – jeżeli nie zostało ono umownie wyłączone

– żądania zniesienia tego stanu (por. art. 210 i 1035 k.c. oraz art. 46 k.r.o.). Prawo

to – jego wielkość, moc i skuteczność – nie zależy od wielkości udziału, zakresu

posiadania rzeczy wspólnej, rozmiaru roszczeń z tytułu spłat i dopłat itp.; nie można

czynić takich rozróżnień, ponieważ nie czyni ich także prawo materialne, w związku

z czym każdy współwłaściciel może domagać się „wyjścia” ze stanu wspólności w

sposób, jaki uzna za stosowny oraz dla niego najkorzystniejszy. Interesy osób

domagających się uwzględnienia wniosku w postępowaniu o zniesienie

współwłasności (dział spadku, podział majątku wspólnego) są zatem wspólne i

niesprzeczne. Podobnie jest także np. w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku,

w których zazwyczaj interes wszystkich uczestników jest zbieżny, oczekują bowiem

na orzeczenie o stwierdzeniu nabycia spadku, niezależnie od tego, czy sami – i w

jakim udziale – dziedziczą spadek. Różne udziały w spadku lub – w sprawach o

podział – we wspólności mogą natomiast rzutować na stopień zainteresowania w

wyniku postępowania, o którym mowa w art. 520 § 2 k.p.c.

Oczywiście, w postępowaniu nieprocesowym są również rozpoznawane

sprawy, w których interesy uczestników są sprzeczne. Jest tak zazwyczaj np. w

sprawach o stwierdzenie nabycia własności rzeczy przez zasiedzenie, o

ustanowienie służebności albo w niektórych sprawach o ubezwłasnowolnienie lub z

zakresu prawa rodzinnego; w sprawach tych powstaje wyraźna kontradykcja co do

oczekiwanego wyniku sprawy, gdyż wnioskodawca oczekuje uwzględnienia

wniosku, a będący w opozycji uczestnik jego oddalenia (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 3 grudnia 1959 r., 2 CR 859/58, OSN 1961, nr 2, poz. 45).

W tym stanie rzeczy trafne jest twierdzenie sformułowane w zażaleniu, że

niezgoda uczestnika na określony sposób podziału majątku wspólnego i wniesienie

przez niego apelacji nie stwarza samo przez się sprzeczności jego interesu z

interesem wnioskodawczyni i nie uzasadnia obciążenia go kosztami postępowania.

Rzecz jednak w tym, że uczestnik domagał się oddalenia wniosku o podział,

zarzucając, iż nie istnieje majątek wspólny, a w apelacji – przy sprzeciwie

wnioskodawczyni – żądał ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, choć

wcześniej, co stwierdził Sąd Okręgowy, takiego wniosku nie złożył. Okoliczności te

wskazują jednoznacznie, że zastosowanie art. 520 § 3 k.p.c. było prawidłowe.

W konsekwencji Sąd Najwyższy oddalił zażalenie jako bezzasadne (art. 385 w

związku z art. 3941 § 3 i art. 39821 k.p.c.).