III CZ 45/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 45/13

POSTANOWIENIE

Dnia 18 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku M. M.

przy uczestnictwie K. M. i in. ,

o zmianę postanowienia w sprawie I Ns …/04,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 października 2013 r.,

zażalenia wnioskodawczyni M. M. i uczestniczki K.M. na postanowienie Sądu

Okręgowego w T.

z dnia 25 czerwca 2013 r.,

1. uchyla

zaskarżone

postanowienie

w

części

uchylającej

postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 10 kwietnia 2008 r.,

sygn. akt I Ns …/06 (pkt I), pozostawiając Sądowi Okręgowemu

w T. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w

orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie;

2. odrzuca zażalenie w pozostałej części.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z dnia 6 czerwca 2005 r., l Ns …/04,

stwierdził, że spadek po E. M. na podstawie testamentu nabyli: T. M. w

26414/50764 części oraz K. M. i K. M. - po 12175/50764 części każda z nich;

postanowienie to uprawomocniło się – bez zaskarżenia – w dniu 28 czerwca 2005

r. M. M. wniosła o zmianę tego postanowienia i stwierdzenie, że spadek po E.M.

nabyli z mocy testamentu: syn W. M. oraz wnuczki K. M. i K. M. – po 1/3 części

każdy z nich. Żądanie to zostało poparte przez uczestniczki postępowania K. M.

i K. Ś. (poprzednio M.), które zgodnie wniosły o zmianę postanowienia z dnia 6

czerwca 2005 r. w sposób wskazany przez M. M.

Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2008 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek i

orzekł o kosztach postępowania. U podstaw tego rozstrzygnięcia legła ocena, że

wnioskodawczyni, która nie jest spadkobierczynią E. M., nie ma legitymacji czynnej

do wystąpienia z wnioskiem o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia

spadku po tej spadkodawczyni. Mając jednak na uwadze, że wniosek został

poparty przez

córki wnioskodawczyni, które należą do kręgu spadkobierców

testamentowych po E. M., Sąd Rejonowy uznał, że ich wniosek o zmianę

prawomocnego postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku był dopuszczalny,

lecz nie zasługiwał na uwzględnienie. Wskazał przy tym, że pominięcie przez

spadkodawczynię w testamencie parceli gruntowej, mającej nieznaczną wartość w

porównaniu z wartością nieruchomości lokalowej, nie stanowi dostatecznej

podstawy do zmiany udziałów spadkobierców testamentowych w masie spadkowej.

Uzupełniając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania, Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 28 maja 2008 r. przyznał biegłemu A. M. wynagrodzenie za

sporządzenie w sprawie opinii w kwocie 610,10 zł i należnością tą obciążył

wnioskodawczynię.

Sąd Okręgowy w T. postanowieniem z dnia 10 lutego 2009 r oddalił apelację

wnioskodawczyni i uczestniczki K. M. od postanowienia z dnia 10 kwietnia 2008 r.

oraz ich zażalenie na postanowienie z dnia 28 maja 2008 r. Sąd Okręgowy podzielił

stanowisko Sądu pierwszej instancji wskazujące na brak legitymacji czynnej M. M.

do żądania zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po E.M. Przyjął

jednak, że K. M. i K. Ś. przyłączyły się do wniosku M. M. – popierając zawarte w

nim żądanie oraz podstawę, na której zostało ono oparte, po upływie terminu

określonego w art. 679 k.p.c.

Sąd Najwyższy, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni i uczestniczki

postępowania K. M., postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2010 r. uchylił

postanowienie Sądu Okręgowego w części oddalającej apelację oraz zażalenie na

zawarte w pkt II postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 28 maja 2008 r.

orzeczenie obciążające wnioskodawczynie kosztami opinii biegłego A. M. i w tym

zakresie przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na to, że interes prawny w żądaniu zmiany

prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku może mieć także

współwłaściciel przedmiotów wchodzących w skład spadku, a więc – w konkretnym

stanie faktycznym - również wnioskodawczyni. Wskazał

także, iż uczestniczka

postepowania K. M. nie mogła powołać się w postępowaniu spadkowym

zakończonym prawomocnym postanowieniem na okoliczność, że w skład spadku

po E. M. nie wchodził wyodrębniony lokal mieszkalny nr 2, położony w budynku

przy ulicy R. 6 w B., gdyż o braku wpisu odrębnej własności tego lokalu do księgi

wieczystej dowiedziała się, podobnie jak wnioskodawczyni, dopiero z pisma

Departamentu Sądów Powszechnych Ministerstwa Sprawiedliwości

z dnia

10 stycznia 2006 r.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia

25 czerwca 2013 r. uchylił postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 10 kwietnia

2008r. w części oddalającej wniosek (pkt 1) i obciążającej wnioskodawczynię

kosztami postępowania (pkt 3 i 4) oraz pkt II postanowienia tego Sądu z dnia 28

maja 2008 r. i w tym zakresie sprawę przekazał Sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania. Podstawę tych rozstrzygnięć stanowiło stwierdzenie

nierozpoznania istoty sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.).

Zażalenie

na

powyższe

postanowienie

wniosły

wnioskodawczyni

i uczestniczka K. M., zarzucając naruszenie art. 386 § 4 i art. 328 § 2 k.p.c., a

także art. 386 § 6 k.p.c., art. 45 Konstytucji oraz art. 328 § 2 w związku z art. 79 ust.

1 lit. e ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W

postępowaniu

apelacyjnym

sąd

drugiej

instancji,

kontynuując

postępowanie przed sądem pierwszej instancji, rozpoznaje sprawę na nowo

w sposób - w zasadzie - nieograniczony (art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c.).

W konsekwencji, w razie uwzględnienia apelacji - z reguły - zmienia zaskarżony

wyrok i orzeka co do istoty sprawy (art. 386 § 1 k.p.c.). Uchylenie zaskarżonego

wyroku, połączone z przekazaniem sprawy sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania, zostało dopuszczone jedynie w przypadkach określonych

w art. 386 § 2 i 4 k.p.c. Kontroli prawidłowości takiego orzeczenia służy zażalenie

przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. Ocenie Sądu Najwyższego może być poddana

jedynie trafność zakwalifikowania wskazanych wyżej przypadków jako przesłanek

uzasadniających wydanie orzeczenia kasatoryjnego. Dokonywana w tym zakresie

kontrola ma charakter czysto procesowy, a zatem nie może wkraczać

w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację.

Odnosząc te uwagi do zażalenia wnioskodawczyni oraz uczestniczki

postępowania K. M., należy stwierdzić, że podniesione w nim zarzuty naruszenia

art. 45 Konstytucji RP oraz art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 79 ust. 1 lit. e ustawy z

dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst. jedn. Dz. Z

2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.), zmierzające do podważenia zasadności

zaskarżonego orzeczenia z uwagi na wadliwość oceny prawnomaterialnej

podstawy dochodzonego żądania, nie mogły wywrzeć zamierzonego skutku.

Trafny natomiast okazał się zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że do nierozpoznania

istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy sąd pierwszej instancji w rozstrzygnięciu nie

odniósł się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy zaniechał zbadania

materialnej

podstawy

żądania

albo

merytorycznych

zarzutów

strony,

bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa

unicestwiająca roszczenie (zob. m.in. postanowienia: z dnia 23 września 1998 r.,

II CKN 897/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 22; z dnia 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97,

niepubl.; z dnia 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, niepubl. oraz wyroki: z dnia

12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 Nr 3, poz. 36; z dnia 21 października

2005 r., III CK 161/05, niepubl.). Podkreśla się

przy tym, że nie chodzi tu

o niedokładności postępowania, polegające na tym, że sąd pierwszej instancji nie

wziął pod rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego

rozpoznania sprawy lub nie rozważył wszystkich okoliczności (zob. postanowienie

z dnia 3 czerwca 2011 r., III CSK 330/10, niepubl.). Co do zasady zatem przez

pojęcie "nierozpoznania istoty sprawy" należy rozumieć nierozstrzygnięcie żądań

stron, czyli niezałatwienie przedmiotu sporu. W świetle wykładni językowej,

systemowej i funkcjonalnej tego zwrotu, należy przyjąć, że wszelkie inne wady

rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa materialnego, czy też procesowego poza

nieważnością

postępowania

i

nieprzeprowadzeniem

postępowania

dowodowego w całości - nie uzasadniają uchylenia wyroku i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania. Tego rodzaju braki powinny być, w systemie apelacji

pełnej, załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12, niepubl.).

Sąd Okręgowy, wskazując na konieczność uchylenia postanowienia z dnia

10 kwietnia 2008 r. z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy, podkreślił,

że uzasadnione jest to błędnym stanowiskiem Sądu pierwszej instancji co do braku

legitymacji czynnej wnioskodawczyni oraz wadliwą oceną niezachowania przez

uczestniczki K. M. i K. Ś.

terminu do zgłoszenia podstawy

żądania zmiany

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Trafnie zarzuciły skarżące, że

przytoczone okoliczności nie usprawiedliwiają wyprowadzonej z nich konkluzji.

Należy zauważyć, że K. M. i K. Ś. przychyliły się do wniosku o zmianę

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w takim kształcie, w jakim został on

zgłoszony przez wnioskodawczynię; podstawa tego wniosku nie została przez nie

zmodyfikowana. Sąd Rejonowy nie stwierdził, że podstawa wniosku została

powołana po upływie terminu przewidzianego w art. 679 § 1 k.p.c., lecz dokonał jej

merytorycznej

oceny

i

uznał,

iż nie usprawiedliwia ona żądania

zmiany

postanowienia stwierdzającego nabycie spadku Podsumowanie tego stanowiska

przez Sąd Okręgowy konkluzją o nierozpoznaniu istoty sprawy jest niezrozumiałe i

zaskakujące, gdyż w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia wskazano

jednoznacznie, że przyczyną oddalenia wniosku przez Sąd pierwszej instancji

było stwierdzenie, iż znikoma wartość pominiętych przez spadkodawczynię w

testamencie składników masy spadkowej nie stanowi wystarczającej podstawy do

uwzględnienia wniosku. Taka dowolność i niekonsekwencja oceny postępowania

Sądu pierwszej instancji nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia art.

386 § 4 k.p.c.

Postanowienie sądu drugiej instancji, którego przedmiotem jest zwrot

kosztów postępowania, jest zaskarżalne zażaleniem (do innego składu tego sądu,

a nie Sądu Najwyższego) pod warunkiem, że nie zostało wydane w wyniku

rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji (art. 394 2 § 1

k.p.c.).

Zażalenie w zakresie zaskarżającym postanowienie Sądu Okręgowego

w części orzekającej - w wyniku rozpoznania zażalenia - o kosztach postępowania

przed Sądem pierwszej instancją należało zatem odrzucić jako niedopuszczalne.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 zdanie

pierwsze k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., art. 3986 § 3 w związku z art. 3941

§ 3 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

es