III CZ 42/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 42/06

POSTANOWIENIE

Dnia 21 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie ze skargi spółki „D.” sp. z o.o.

na przewlekłość postępowania Sądu Okręgowego w K. w sprawie [...]

z powództwa spółki „D.” sp. z o.o.

przeciwko P.R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 21 lipca 2006 r.,

zażalenia strony powodowej na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 marca 2006 r., sygn. akt [...],

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 21.12.2005 r. odrzucił skargę

powodowej Spółki o stwierdzenie przewlekłości postępowania w sprawie toczącej

się przed Sądem Okręgowym w K. U podstaw tego rozstrzygnięcia legło

stwierdzenie, że skargę wniesiono po prawomocnym zakończeniu postępowania.

Postanowienie to powodowa Spółka zaskarżyła składając skargę kasacyjną,

którą Sąd Apelacyjny odrzucił postanowieniem z dnia 16.03.2006 r. Uznano, że

w świetle treści art. 3981 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna jest niedopuszczalna.

Powodowa spółka wniosła od tego postanowienia zażalenie zarzucając

błędną wykładnię art. 3981 § 1 k.p.c. w wyniku której przyjęto niedopuszczalność

skargi kasacyjnej od postanowienia odrzucającego skargę na przewlekłość

postępowania złożoną na podstawie ustawy z dnia 17.06.2004 r. o skardze na

naruszenie praw strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez

zbędnej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843). Powodowa Spółka domagała się

uchylenia zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Postępowanie ze skargi na przewlekłość postępowania jest postępowaniem

incydentalnym (wpadkowym) w ramach postępowania co do istoty sprawy. Można

to wyprowadzić z wielu przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., w tym przede

wszystkim z jej art. 8 ust. 2. Z przepisu tego niedwuznacznie wynika, że skarga na

przewlekłość postępowania jest szczególnym rodzajem środka odwoławczego,

a ściślej mówiąc, zażalenia. Postępowanie ze skargi na przewlekłość nie jest więc

samodzielnym postępowaniem zmierzającym do stwierdzenia przewlekłości

i ewentualnie

zasądzenia

z

tego

tytułu

odpowiedniego

odszkodowania

(zadośćuczynienia). Jego celem jest przeciwdziałanie przewlekłości postępowania

w trakcie jego trwania i ewentualne przyznanie „odpowiedniej sumy pieniężnej" jako

wstępnej (tymczasowej) rekompensaty. W istocie rozpoznanie skargi nie ma

samodzielnego przedmiotu, lecz jest jedynie elementem postępowania co do istoty

sprawy.

Rozstrzygnięcie

stwierdzające

przewlekłość

postępowania

wiąże

wprawdzie w ewentualnym postępowaniu odszkodowawczym po zakończeniu

postępowania (art. 15 ust. 2 ustawy), ale waloru takiego nie mają już

rozstrzygnięcia negatywne, w tym zwłaszcza polegające na odrzuceniu skargi.

Strona, której skargę odrzucono (np. z powodu niespełnienia wymagań z art. 6 ust.

2 ustawy) może wnieść skargę ponownie po uzupełnieniu wymagań. Postępowania

ze skargi na przewlekłość nie można traktować jako samodzielnej, oddzielnej

sprawy, choćby ze względu na niepełną (ułomną) możliwość udziału w niej Skarbu

Państwa (prezesa właściwego sądu). Postanowienia rozstrzygające skargę na

przewlekłość postępowania mają wprawdzie pewną szczególną cechę, polegającą

na wiążącym charakterze w innym postępowaniu w przypadku stwierdzenia

przewlekłości, ale z pewnością nie korzystają z powagi rzeczy osądzonej.

Postanowienia odrzucające skargę nie mają nawet cechy polegającej na

uniemożliwieniu jej złożenia przed upływem 12 miesięcy (art. 14 ustawy).

Wprowadzenie takiego środka prawnego (incydentalnego, wpadkowego) było wolą

ustawodawcy.

2. Stanowisko Sądu Najwyższego w przedmiocie wykładni i stosowania art. 8

ust. 2 ustawy o skardze (...) jest – w zasadzie jednolite. W ramach postępowania

karnego stanowisko Sądu Najwyższego – Izby Karnej jest jednoznaczne.

Przykładowo można wskazać na następujące orzeczenia: postanowienie z dnia

1.04.2005 r. SPK 19/05 (OSNKW 2005, nr 7-8, poz. 67), w którym przyjęto, że

„przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze (...) przewidują

jednoinstancyjny tryb rozpoznania takiej skargi; postanowienie z dnia 31.03.2005 r.

IV KZ 9/05 (niepublik.), w którym wyrażono pogląd, że „postanowienie o odrzuceniu

skargi o którym mowa w ustawie z dnia 17.06.2004 r. o skardze (...) jest

niezaskarżalne; postanowienie z dnia 15.12.2005 r. I KZP 44/05 (nie publikowane),

w którym sformułowano stanowisko, że „stronie nie przysługuje środek odwoławczy

od orzeczeń i innych rozstrzygnięć wydanych w toku postępowania prowadzonego

na podstawie ustawy z dnia 17.06.2004 r. o skardze (...)”. Należy także odwołać się

do uzasadnienia uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego - Izba Karna z dnia

21.09.2005 r. I KZP 24/05 (OSNKW 2005, nr 10, poz. 89), w którym stwierdzono,

że „model postępowania przyjęty w tej ustawie spowodował, iż procedura

rozpoznawania skargi nie jest postępowaniem w pierwszej jak i drugiej instancji,

ale sui generis postępowaniem sądowym o charakterze nadzorczym. Powyższe

prowadzi do wniosku, że stronie nie przysługuje środek odwoławczy od orzeczeń

i innych rozstrzygnięć wydanych w toku postępowania prowadzonego na

podstawie ustawy z dnia 17.06.2004 r. o skardze (...)”.

W odniesieniu do postępowania cywilnego za reprezentatywne stanowisko

w przedmiocie wykładni art. 8 ust. 2 ustawy należy uznać uchwałę składu

7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16.11.2004 r. III SPP 42/04 (OSNIPUiSP

z 2005, nr 5, poz. 71). W uzasadnieniu tej uchwały jednoznacznie stwierdzono,

że postępowanie ze skargi na przewlekłość postępowania jest postępowaniem

incydentalnym, szczególnym rodzajem zażalenia. Nie jest to postępowanie

samodzielne, lecz jego celem jest przeciwdziałanie przewlekłości postępowania już

toczącego się co do istoty sprawy. Należy jednak odnotować odmienny pogląd

wyrażony w uzasadnieniu uchwały z dnia 28.06.2005 r. III SPZP 1/05 (OSNIPUiSP

2005, nr 19, poz. 312). Sąd Najwyższy uznał, że w sensie funkcjonalnym istotnie

postępowanie ze skargi na przewlekłość ma charakter incydentalny (wpadkowy),

w sensie jednak procesowym jest postępowaniem odrębnym, gdyż inny jest

przedmiot i cel tego postępowania, toczy się ono między innymi stronami, inny jest

sąd właściwy do rozpoznania skargi i co istotne, sprawy te od początku do końca

toczą się przed sądami. W konsekwencji przyjęto, że stronie przysługuje zażalenie

od postanowienia wydanego w toku postępowania wywołanego wniesieniem skargi

na przewlekłość postępowania, za wyjątkiem postanowień wydanych przez Sąd

Najwyższy – jako sądem właściwym w pierwszej instancji (art. 4 ust. 2 ustawy).

Odnosząc się do tego poglądu stwierdzić należy, że jest on nie tylko

odosobniony, lecz jako sztuczny i nieprzekonujący należy ocenić dokonany tam

zabieg

odróżnienia

funkcjonalnego

i

procesowego

charakteru

skargi

na

przewlekłość postępowania i w konsekwencji uznanie, że w sensie funkcjonalnym

jest to postępowanie incydentalne, zaś w sensie procesowym – odrębne. Nie

sposób bowiem zaprzeczyć, że z istoty swej zarzut „przewlekłości” sformułowany

w skardze dotyczy już toczącego się postępowania. Skarga stanowi doraźną

interwencję, która ma przeciwdziałać trwającej przewlekłości toczącego się

postępowania. Chodzi o wymuszanie sprawnego biegu procesowego sprawy,

czemu służy nie tylko stwierdzenie przewlekłości, lecz możliwość zalecenia

podjęcia przez sąd rozpoznający sprawę co do istoty odpowiednich czynności

w wyznaczonym terminie (art. 12 ust. 3 ustawy). Skarga o stwierdzenie

przewlekłości postępowania jest tylko jednym ze środków prawnych (obok skargi

w ramach

zakończeniu

nadzoru

administracyjnego

sprawy),

których

celem

i

odszkodowania

jest

po

prawomocnym

przeciwdziałanie

przewlekłości

postępowania. Taki model skargi na przewlekłość istotnie pozwala określić

postępowanie wywołane jej wniesieniem jako sui generis postępowanie sądowe

o charakterze nadzorczym.

3. Celem

prawa

do

zaskarżenia

jest

weryfikacja

zaskarżonego

rozstrzygnięcia przez sąd drugiej instancji. Tym samym prawo do zaskarżenia

nakłada na ustawodawcę obowiązek określenia nie tylko formalnego uprawnienia

strony do wniesienia środka zaskarżenia, ale także stwierdzenia gwarancji

prawnych merytorycznej oceny przez sąd drugiej instancji. Te wymagania

uwzględniono przy regulowaniu postępowania

ze skargi na przewlekłość

postępowania. Przecież zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy strona jest uprawniona do

wniesienia skargi, jeśli w wyniku zachowania się sądu, który rozpoznaje jej sprawę,

nastąpiło naruszenie jej prawa do rozpoznania tej sprawy bez nieuzasadnionej

zwłoki i takie zachowanie sądu I instancji poddane zostało weryfikacji sądu

przełożonego (art. 4). Nie ma więc różnicy między sytuacją, gdy zachowanie się

sądu I instancji przybiera postać czynną przez wydanie stosownego orzeczenia,

które podlega weryfikacji przez sąd II instancji w wyniku zaskarżenia przez strony,

a sytuacją, gdy zachowanie sądu I instancji ma postać bierną (nie podejmowanie

terminowych i prawidłowych czynności w celu wydania rozstrzygnięcia co do istoty

sprawy), która w wyniku wniesienia skargi podlega weryfikacji sądu II instancji.

Zarówno aktywne działanie sądu pierwszej instancji, jak i jego bierność powodująca

przewlekłość postępowania zachodzą w postępowaniu co do istoty sprawy, która

już się toczy. Jest to więc postępowanie incydentalne, w którym sąd drugiej

instancji ocenia postępowanie (bierność) sądu pierwszej instancji. W ten sposób

stronie stworzono gwarancję oceny postępowania sądu pierwszej instancji przez

sąd przełożony. Takie więc rozwiązanie w żaden sposób nie ogranicza strony

w prawie do sądu.

Należy dodać, że stanowisko takie uwzględnia rzeczywiste potrzeby praktyki.

Odmienne rozwiązanie stwarza realne niebezpieczeństwo spowodowania dalszej

przewlekłości postępowania, co przekreślałoby istotę i cel tej ustawy. Zresztą i to

rozwiązanie byłoby połowiczne, gdyż w sytuacji, gdy skargę o przewlekłość

postępowania rozpoznaje Sąd Najwyższy lub Naczelny Sąd Administracyjny

przyznanie stronie środka zaskarżenia nie jest możliwe.

Powyższe rozważanie dotyczące charakteru prawnego skargi na

4. przewlekłość postępowania nie pozostają bez wpływu na ocenę dopuszczalności

skargi kasacyjnej od postanowienia o odrzuceniu tej skargi. Ma oczywiście rację

Sąd Apelacyjny, że sama treść art. 3981 § 1 k.p.c. dopuszcza skargę kasacyjną

jedynie

od

dwóch

rodzajów

postanowień

sądu

II

instancji

kończących

postępowanie. Jest to wyliczenie taksatywne i nie ma podstaw, aby w jakikolwiek

sposób rozszerzać stosowanie tego przepisu. Nie jest to dopuszczalne.

W szczególności nie sposób podzielić stanowiska wnoszącego zażalenie,

że postępowanie

wywołane

skargą

na

przewlekłość

postępowania

jest

samodzielnym postępowaniem procesowym, a więc odrzucenie skargi w istocie ma

ten sam walor procesowy, co odrzucenie pozwu. Jak to wyżej wykazano,

postępowanie ze skargi na przewlekłość postępowania jest postępowaniem

incydentalnym, do którego stosuje się przepisy o postępowaniu zażaleniowym.

Skarga jest więc szczególnym rodzajem zażalenia.

Z tych wszystkich względów, zażalenie podlegało oddaleniu (art. 3941 § 3

w związku z art. 39814 k.p.c.).