III CZ 4/01 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZ 4/01

Od postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie stwierdzenia

wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego kasacja jest dopuszczalna.

Przewodniczący Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędziowie SN Mirosława Wysocka, Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku C.S. GmbH z siedzibą w B. z udziałem

Zygmunta G. o stwierdzenie wykonalności orzeczeń sądu zagranicznego, po

rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 kwietnia 2001 r.

zażalenia uczestnika postępowania na postanowienie Sądu Apelacyjnego

w Lublinie z dnia 21 listopada 2000 r.,

uchylił zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny odrzucił kasację uczestnika od

postanowienia tego Sądu z dnia 10 października 2000 r., stwierdzającego, w wyniku

uwzględnienia zażalenia wnioskodawcy, wykonalność w Polsce wyroku Sądu

Krajowego w Paderborn (Republika Federalna Niemiec) z dnia 5 maja 1999 r.,

zasądzającego od uczestnika na rzecz wnioskodawcy 59 825,32 marek

niemieckich, oraz postanowienia Sądu Krajowego w Paderborn z dnia 16 sierpnia

1999 r., ustalającego wysokość kosztów procesu należnych wnioskodawcy od

uczestnika.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, kodeks postępowania cywilnego po zmianach

wprowadzonych nowelą, która weszła w życie dnia 1 lipca 2000 r., nie dopuszcza

kasacji od postanowienia sądu drugiej instancji wydanego w przedmiocie

stwierdzenia wykonalności w Polsce zagranicznego orzeczenia. Przed wejściem

w życie wspomnianej noweli, dopuszczalność kasacji w postępowaniu o

stwierdzenie wykonalności zagranicznego orzeczenia judykatura wywodziła z art.

392 k.p.c., stosowanego na podstawie odesłania przewidzianego w art. 13 § 2 k.p.c.

Znowelizowany zaś art. 392 k.p.c. dopuszcza kasację jedynie od takich

postanowień, które dotyczą odrzucenia pozwu i umorzenia postępowania, a

orzeczenie zaskarżone przez uczestnika kasacją żadnym z tych postanowień nie

jest. Wniosek o niedopuszczalności kasacji w postępowaniu o stwierdzenie

wykonalności zagranicznego orzeczenia wynika także – według Sądu Apelacyjnego

– z zestawienia treści art. 1151 § 2 k.p.c. z przepisem art. 1148 § 3 k.p.c.

Artykuł 1148 § 3 k.p.c. w brzmieniu nadanym mu powołaną nowelą stwierdza, że od

postanowienia sądu drugiej instancji wydanego w sprawie o uznanie orzeczenia

sądu zagranicznego przysługuje kasacja, zaś art. 1151 § 2 k.p.c., odnoszący się do

postępowania o stwierdzenie wykonalności zagranicznego orzeczenia, nie zawiera

podobnego stwierdzenia, gdyż nie został on znowelizowany wraz z art. 1148 § 3

k.p.c. Nie dokonując jego nowelizacji, ustawodawca dał więc wyraz temu, że w

sprawach, których przepis ten dotyczy, jedynymi środkami zaskarżenia są zażalenie

i skarga o wznowienie postępowania.

Zażalenie uczestnika w zakresie, w jakim kwestionuje pogląd Sądu

Apelacyjnego o niedopuszczalności kasacji w sprawach o stwierdzenie

wykonalności zagranicznego orzeczenia, jest uzasadnione.

W literaturze przedmiotu reprezentowany jest pogląd, zgodnie z którym

dopuszczalność środków zaskarżenia regulowana jest (z wyjątkami dotyczącymi

zażalenia) w każdym postępowaniu w sposób szczególny, co oznacza, że nieaktualne w tym względzie są przepisy odsyłające zawarte w art. 13 § 2 k.p.c., art.

68 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) i art. 7

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo o

postępowaniu układowym (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.).

W odniesieniu do kasacji orzecznictwo Sądu Najwyższego w zasadzie

podziela to stanowisko, gdy chodzi o postępowania, których dotyczą specjalne

przepisy regulujące zaskarżalność tym środkiem. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się w szczególności, że o dopuszczalności zaskarżenia

orzeczenia kasacją w postępowaniu egzekucyjnym rozstrzygają wyłącznie przepisy

art. 775-1 k.p.c., w postępowaniu upadłościowym – art. 17 ust. 3 oraz art. 193

Pr.upadł., a w postępowaniu układowym – art. 24 ust. 3 i 4 oraz art. 66 Pr.układ.

(zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 1996 r., I PKN 5/96,

OSNAPUS 1997, nr 5, poz. 72, z dnia 7 stycznia 1997 r., I CKN 13/96, OSNC 1997,

nr 5, poz. 54, z dnia 31 maja 2000 r., I CKN 714/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 226, z

dnia 25 lutego 1999 r., II CZ 178/98, nie publ.).

Inaczej rzecz natomiast przedstawia się, gdy chodzi o postępowania, co do

których nie ustanowiono specjalnych przepisów regulujących dopuszczalność

zaskarżenia kasacją. Postępowaniami, w odniesieniu do których, po wprowadzeniu

z dniem 1 lipca 1996 r. instytucji kasacji, nie obowiązywały specjalne przepisy

normujące dopuszczalność tego środka odwoławczego, były w szczególności

postępowanie o uznanie zagranicznego orzeczenia i postępowanie o stwierdzenie

wykonalności zagranicznego orzeczenia. Co do obydwu tych postępowań w

orzecznictwie Sądu Najwyższego utorował sobie drogę, aprobowany przez część

piśmiennictwa, pogląd o dopuszczalności w tych postępowaniach kasacji na

zasadach przewidzianych w przepisie art. 392 k.p.c. stosowanym odpowiednio do

nich na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

29 października 1997 r., III CZP 50/97, OSP 1998, nr 7-8, poz. 141, z dnia 18

września 1998 r., III CKN 309/98, OSNC 1999, nr 3, poz. 54, z dnia 9 lutego 1999

r., I CKN 887/98, OSNC 1999, nr 10, poz. 172, z dnia 15 marca 2000 r., II CKN

552/00, OSNC 2000, nr 10, poz. 182 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

15 stycznia 1997 r., III CKN 32/96, nie publ., z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN 66/96,

nie publ., z dnia 16 maja 1997 r., I CKU 56/97, nie publ, z dnia 7 maja 1999 r., II

CKN 211/98, OSNC 1999, nr 11, poz. 199). Należy podkreślić, że także ci

przedstawiciele nauki prawa, którzy uznają przepis art. 13 § 2 k.p.c. za nieaktualny

co do zasady przy rozstrzyganiu o dopuszczalności środków zaskarżenia, wyrazili

przekonanie o potrzebie przyznania kasacji w sprawach o uznanie zagranicznego

orzeczenia, i zgodnie z bronionym przez siebie poglądem, wystąpili z postulatem

możliwie rychłego ustanowienia przepisów szczególnych zastrzegających

przysługiwanie kasacji w tych sprawach.

Realizacja tego postulatu w powoływanej noweli przez nadanie nowego

brzmienia art. 1148 § 3 k.p.c. – zgodnie z którym, od postanowienia sądu

apelacyjnego w przedmiocie uznania przysługuje kasacja – zrodziła pytanie

o znaczenie tego zmienionego przepisu dla kwestii dopuszczalności kasacji

w postępowaniu o stwierdzenie wykonalności zagranicznego orzeczenia; czy z

przepisu tego wynika a contrario – tak jak przyjął Sąd Apelacyjny –

niedopuszczalność kasacji w postępowaniu o stwierdzenie wykonalności

zagranicznego orzeczenia (w razie zajęcia takiego stanowiska, wejście w życie art.

1148 § 3 k.p.c. w nowym brzmieniu bez jednoczesnej podobnej zmiany art. 1151

§ 2 k.p.c. byłoby równoznaczne z postawieniem tamy dotychczasowemu

orzecznictwu akceptującemu dopuszczalność kasacji w postępowaniu o

stwierdzenie wykonalności zagranicznego orzeczenia), czy też art. 1148 § 3 k.p.c.

w nowym brzmieniu nie daje podstaw do takiego wniosku i dotychczasowy kierunek

wykładni przyjętej w orzecznictwie, akceptującej dopuszczalność kasacji w

postępowaniu o stwierdzenie wykonalności zagranicznego orzeczenia na

podobnych zasadach, jak w postępowaniu o uznanie zagranicznego orzeczenia,

powinien być kontynuowany.

Za trafne należy uznać drugie stanowisko, za którym przemawiają następujące

argumenty.

Chociaż w okresie poprzedzającym nowelizację kodeksu postępowania

cywilnego, która weszła w życie dnia 1 lipca 2000 r., padały wypowiedzi,

postulujące ustanowienie przepisu przewidującego kasację w postępowaniu o

uznanie zagranicznego orzeczenia, nie połączone z wnioskiem o ustanowienie

analogicznego przepisu co do postępowania o stwierdzenie wykonalności

zagranicznego orzeczenia, to nie zawierały one żadnych argumentów

uzasadniających odmienne rozstrzygnięcie kwestii dopuszczalności kasacji w

każdym z tych postępowań.

Ponadto, mimo że w ujęciu kodeksu postępowania cywilnego postępowanie o

uznanie zagranicznego orzeczenia i postępowanie o stwierdzenie wykonalności

zagranicznego orzeczenia są odrębnymi postępowaniami, to wykazują one daleko

idące podobieństwo. Przede wszystkim, są one szczególnego rodzaju

postępowaniami rozpoznawczymi, w których przesłanki warunkujące uwzględnienie

wniosku pozostają w zasadzie zbieżne (art. 1146 i 1150 k.p.c.). Tożsame są też

skutki prawomocnego postanowienia o uznaniu zagranicznego orzeczenia i

prawomocnego postanowienia stwierdzającego wykonalność zagranicznego

orzeczenia; obydwa stwarzają nowy stan prawny, gdyż bezskuteczne dotychczas

w Polsce orzeczenie zagraniczne będące przedmiotem uznania lub stwierdzenia

wykonalności staje się skuteczne na równi z orzeczeniami krajowymi. Próbując

różnicować wagę prawomocnego uznania i prawomocnego stwierdzenia

wykonalności zagranicznego orzeczenia, za akt bardziej doniosły należy uznać

stwierdzenie wykonalności zagranicznego orzeczenia, dalej bowiem idącym

ustępstwem w sferze suwerenności państwowej jest dopuszczenie do wykonywania

przez organy krajowe obcego orzeczenia niż respektowanie przez te organy

prawokształtujących lub ustalających skutków takiego orzeczenia (por. powoływane

wyżej postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 1999 r., I CKN 887/98). Z

tego punktu widzenia potrzeba kasacji w postępowaniu o stwierdzenie

wykonalności zagranicznego orzeczenia jest nawet większa niż w postępowaniu o

uznanie zagranicznego orzeczenia. Daleko idące podobieństwo postępowania o

uznanie i postępowania o stwierdzenie wykonalności zagranicznego orzeczenia

powinno więc skłaniać do rozstrzygania kwestii dopuszczalności kasacji w obu tych

postępowaniach w sposób możliwie jednolity. Wszystko, o czym była wyżej mowa,

przemawia zatem wyraźnie nie za rozumowaniem a contrario na podstawie art.

1148 § 3 k.p.c., lecz za analogicznym stosowaniem tego przepisu do postępowania

o stwierdzenie wykonalności zagranicznego orzeczenia.

Z zestawienia w art. 1148 § 3 k.p.c. kasacji z apelacją, będącą środkiem

odwoławczym od orzeczeń co do istoty, wynika, że przepis ten dopuszcza kasację

od postanowienia sądu drugiej instancji oddalającego apelację lub zmieniającego

zaskarżone postanowienie wskutek uwzględnienia apelacji, tj. jedynie od orzeczeń

co do istoty, kończących postępowanie w sprawie. Inaczej więc niż to wynikałoby z

odpowiedniego stosowania art. 392 k.p.c., nie jest w świetle nowego brzmienia art.

1148 § 3 k.p.c. dopuszczalna kasacja od postanowienia sądu drugiej instancji w

przedmiocie odrzucenia wniosku o uznanie lub umorzenia postępowania, tj. od

postanowień o charakterze procesowym. Podobnie, w postępowaniu o stwierdzenie

wykonalności zagranicznego orzeczenia, należy uznać za dopuszczalną, na

podstawie stosowanego w drodze analogii art. 1148 § 3 k.p.c., kasację od

postanowienia sądu drugiej instancji oddalającego zażalenie na postanowienie w

przedmiocie wykonalności (w art. 1151 § 2 k.p.c. mówiącym o zażaleniu „na

postanowienie o wykonalności” chodzi w istocie – jak przyjmuje się w orzecznictwie

– o zażalenie na postanowienie w przedmiocie co do wykonalności) lub

zmieniającego zaskarżone postanowienie w przedmiocie wykonalności wskutek

uwzględnienia zażalenia, tj. od orzeczeń co do istoty, kończących postępowanie w

sprawie. Na to, że postanowienie sądu drugiej instancji, stwierdzające, w wyniku

uwzględnienia zażalenia, wykonalność wyroku zagranicznego, jest orzeczeniem co

do istoty, wypada zwrócić szczególną uwagę dlatego, że Sąd Apelacyjny podjął

próbę porównania tego postanowienia z wymienionymi w art. 392 postanowieniami

proceduralnymi. Wejście w życie art. 1148 § 3 k.p.c. w nowym brzmieniu nie

wykluczyło zatem w ogóle dopuszczalności kasacji w postępowaniu o stwierdzenie

wykonalności zagranicznego orzeczenia, lecz przesądziło tylko o niemożliwości

dalszego opierania dopuszczalności kasacji w postępowaniu o uznanie i

postępowaniu o stwierdzenie wykonalności zagranicznego orzeczenia na art. 392

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Podstawą dopuszczalności kasacji w tych

postępowaniach stał się odtąd art. 1148 § 3 k.p.c.; co do postępowania o uznanie –

podstawą wyraźną, a co do postępowania o stwierdzenie wykonalności – podstawą

przyjmowaną per analogiam.

Dodać jeszcze należy, że powyższy pogląd harmonizuje z zasadami, na jakich

Polska przystąpiła do Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w

sprawach cywilnych i handlowych, sporządzonej w Lugano dnia 16 września 1988 r.

(Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132). W oświadczeniu rządowym z dnia 31 grudnia

1999 r. w sprawie ratyfikacji przez Rzeczpospolitą Polską Konwencji o jurysdykcji i

wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych,

sporządzonej w Lugano dnia 16 września 1988 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 133)

wskazano na podstawie art. 63 tej konwencji, w związku z jej art. 37, że w Polsce

od orzeczenia wydanego w następstwie wniesienia środka zaskarżenia od

orzeczenia zezwalającego na wykonanie „dopuszczalna jest tylko kasacja”. Nie

wdając się w szersze rozważania dotyczące znaczenia tego oświadczenia i

wymienionych przepisów Konwencji, należy zauważyć, że byłoby sytuacją

paradoksalną, gdyby przy dopuszczeniu kasacji w zakresie zastosowania

Konwencji, tj. w sprawach powiązanych z państwami mającymi do siebie duże

wzajemne zaufanie, jednocześnie istniała niedopuszczalność kasacji w zakresie

zastosowania kodeksu postępowania cywilnego, tj. w sprawach, w odniesieniu do

których między Polską a państwem pochodzenia zagranicznego orzeczenia takie

zaufanie nie zawsze musi występować.

Podsumowując, w postępowaniu o stwierdzenie wykonalności zagranicznego

orzeczenia kasacja jest dopuszczalna na podstawie stosowanego w drodze analogii

art. 1148 § 3 k.p.c. od postanowienia sądu drugiej instancji oddalającego zażalenie

na postanowienie w przedmiocie wykonalności lub zmieniającego zaskarżone

postanowienie w przedmiocie wykonalności.

Z przytoczonych powodów orzeczono, jak w sentencji (art. 386 §4 w związku z

art. 393-19 k.p.c.).