III CZ 39/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 39/07

POSTANOWIENIE

Dnia 18 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie ze skarg Gminy K. oraz Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

zastępowanego przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

o wznowienie postępowania w sprawie z powództwa "P." sp. z o.o.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta K. i Gminie K.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu

Okręgowego w K. z dnia 21 września 2005 r. sygn. akt [...],

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 18 października 2007 r.,

zażalenia pozwanych

na postanowienie Sądu Okręgowego w K.

z dnia 11 kwietnia 2007 r., sygn. akt [...],

1) uchyla zaskarżone postanowienie w punktach 1 i 4 i w tym

zakresie przekazuje skargi do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w K. pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania zażaleniowego

2) odrzuca zażalenia w pozostałych częściach.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. w sprawie z powództwa „P.” Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, przeciwko Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta K. i

Gminie K. o uzgodnienie treści księgi wieczystej na skutek apelacji pozwanych od

wyroku częściowego Sądu Rejonowego w K. z dnia 25 lutego 2005 r., wyrokiem z

dnia 21 września 2005 r. oddalił obie apelacje. W ocenie Sądu Okręgowego

pozwany nie wykazał, że w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września

1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nabył własność spornej nieruchomości. W

okresie obowiązywania dekretu PKWN w sprawach, czy dana nieruchomość

podlegała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ówczesne wojewódzkie

urzędy ziemskie wydawały stosowne decyzje administracyjne. W nawiązaniu do

tych decyzji wydawały następnie zaświadczenia, które stanowiły podstawę wpisu

do księgi wieczystej. Zgodnie z obowiązującą zasadą rozkładu ciężaru dowodu,

skoro strona pozwana opierała swoje stanowisko w sprawie na skutkach prawnych

wypływających z decyzji administracyjnej wydanej przez stosowne organy

administracji, to fakt istnienia tej decyzji powinna była wykazać. Strona pozwana nie

wykazała żadnymi dowodami, że decyzja taka w istocie istniała, w konsekwencji

Sąd realizując zasadę kontradyktoryjności w procesie cywilnym musiał uznać

stanowisko strony przeciwnej.

Pozwany

Skarb

Państwa

wniósł

od

powyższego

wyroku

skargę

o wznowienie postępowania, opierając ją na podstawie wskazanej w art. 403 § 2

k.p.c., powołując się na fakt, że w dniu 23 marca 2006 r. powziął wiadomości

o istnieniu i treści dokumentów, które mogły mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie

sprawy. Skarżący przedstawił następujące dokumenty:

-

ostateczną decyzję administracyjną Ministra Rolnictwa i Gospodarki

Żywnościowej z dnia 27 lutego 1996 r., utrzymującą w mocy decyzję

Wojewody z dnia 5 lipca 1993 r., która według wnoszącego skargę miała

potwierdzać przejście spornych nieruchomości na własność Skarbu Państwa

w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z

dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. 1945, nr 3, poz. 13)

-

prawomocny wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego

1998 r., oddalający skargę na wymienioną decyzję.

W uzasadnieniu skargi wskazał, że Prezydentowi Miasta K. w toku

postępowania nie były znane dokumenty, które mogłyby mieć istotny wpływ na

wynik sprawy. W szczególności Prezydentowi Miasta K. nie była znana ostateczna

decyzja administracyjna z dnia 27 lutego 1996 r., która potwierdza, iż Skarb

Państwa nabył na podstawie art. 2 dekretu o reformie rolnej sporne nieruchomości,

jak też decyzja organu I instancji z dnia 5 lipca 1993 r. zwłaszcza, że adresatem

tych decyzji był jedynie wnioskodawca i nie zostały one skierowane, ani do Skarbu

Państwa – Prezydenta Miasta K., ani do gminy. Również prawomocny wyrok

Naczelnego Sądu Administracyjnego, oddalający skargę od w/w decyzji organu II

instancji, nie był w posiadaniu Prezydenta Miasta K. i nie mógł być powołany w

procesie. Zdaniem skarżącego oczywiste jest, że przedmiotowe dokumenty mogły

mieć wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie sądu, bowiem dowodzą jako dokumentu

urzędowe faktu przejęcia na własność spornych nieruchomości przez Skarb

Państwa.

W ocenie skarżącego, reprezentujący w niniejszej sprawie Skarb Państwa

Prezydent Miasta K. dochował należytej staranności poszukując dokumentów

potwierdzających prawdziwość wpisów w księgach wieczystych. W szczególności

występował do Urzędu Wojewódzkiego o wydanie dokumentów dotyczących

spornej nieruchomości. W związku z powyższym należy przyjąć, że uzyskanie

dopiero dnia 23 marca 2006 r. dokumentów należy traktować jako wykrycie

środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których

strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu.

Skargę o wznowienie postępowania od prawomocnego wyroku Sądu

Okręgowego w K. z dnia 25 lutego 2005 r., wniosła również pozwana Gmina

Miejska K., opierając ją na tej samej co pozwany Skarb Państwa, podstawie

faktycznej i prawnej.

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2007 r. odrzucił obie

skargi argumentując, że nie można przyjąć, iż strona pozwana później (czyli po

uprawomocnieniu się wyroku) dowiedziała się o potrzebie i możliwości uzyskania

dowodu w postaci decyzji, albowiem zarówno potrzeba jak i możliwość istniały już

w trakcie postępowania, o czym strona pozwana musiała wiedzieć, a ewentualny

brak wiedzy w powołanym zakresie nie może być uznany za usprawiedliwiony. Sąd

Okręgowy zwrócił uwagę na fakt, że Wojewoda (obecnie Wojewoda M.) jest

reprezentantem Skarbu Państwa na szczeblu wojewódzkim, zaś Prezydent Miasta

K. jest reprezentantem Skarbu Państwa na szczeblu powiatowym, a jednocześnie

organem Gminy K. W takiej sytuacji nie jest dopuszczalne zasłanianie się przez

Skarb Państwa zastępowany przez Prokuratorię Generalną, a wcześniej przez

Prezydenta Miasta K. nieznajomością faktów lub dowodów, które są znane

Wojewodzie – statio fisci Skarbu Państwa. Niemożność skorzystania ze środka

dowodowego nie zachodzi bowiem w sytuacji, gdy istniała obiektywna możliwość

powołania ich w tym postępowaniu, a tylko na skutek opieszałości, zaniedbania,

zapomnienia czy błędnej oceny potrzeby ich powołania strona tego nie uczyniła. W

ocenie Sądu Okręgowego taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie, gdzie różne

statio fisci Skarbu Państwa podejmują działania, o których wzajemnie nie wiedziały.

Z treści art. 403 § 2 k.p.c. wynika, że „wykrycie” odnosi się do dowodów w

poprzednim postępowaniu nie znanych stronom, a stroną postępowania był Skarb

Państwa. Zdaniem Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie istotą obu skarg było

naprawienie błędów strony pozwanej popełnionych w postępowaniu przed sądem I i

II instancji.

W zażaleniu na powyższe orzeczenie Skarb Państwa reprezentowany przez

Prezydenta Miasta K. podniósł zarzut naruszenia art. 410 § 1 k.p.c. w zw. z art. 403

§ 2 k.p.c. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie,

że skarga pozwanego jest niedopuszczalna. Zrzucając powyższe skarżący wniósł o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

oraz

przekazanie

sprawy

Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania.

Skarżący w uzasadnieniu zajętego stanowiska podniósł, że zastrzeżenia

buzi dokonana przez Sąd Okręgowy wykładnia art. 403 § 2 k.p.c., zgodnie z którą

Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta Miasta K. nigdy nie może nie

wiedzieć o okolicznościach faktycznych lub środkach dowodowych, które mogły być

lub były znane w toku procesu innym jednostkom organizacyjnym Skarbu Państwa.

W analizowanej sprawie teza ta dotyczy konsekwencji wykrycia przez Prezydenta

Miasta K. po zakończeniu procesu decyzji Wojewody K. z dnia 5 lipca 1993 r.,

decyzji Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 27 lutego 1996 r. oraz

wyroku NSA z dnia 5 lutego 1998 r. W dalszej części uzasadnienia skarżący

zauważa, że Skarb Państwa jest szczególną osobą prawną, do której nie można

odnosić konsekwencji teorii organów osoby prawnej. Nie można bowiem zakładać,

iż każdy dokument czy fakt, który był w przeszłości znany jednej z jednostek

organizacyjnych, jest automatycznie znany Skarbowi Państwa. W

ocenie

skarżącego, pogląd przedstawiony przez Sąd Okręgowy całkowicie abstrahuje od

realiów i doświadczenia życiowego. Nie można bowiem przyjmować, ze Skarb

Państwa w każdym procesie sądowym zna wszelkie fakty i środki dowodowe, które

pozostałe jednostki organizacyjne Skarbu Państwa, których w skali kraju jest kilka

tysięcy, maja lub mogą mieć w dyspozycji.

Dodatkowo skarżący podniósł, że reprezentujący Skarb Państwa Prezydent

Miasta K. nie uchybił żadnym rozsądnym standardom działania i podejmował

szeroko zakrojone poszukiwania środków dowodowych (aktów administracyjnych),

które mogłyby być podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

Zażalenie od powyższego orzeczenia wniosła również pozwana Gmina

Miejska K., podnosząc, że nie miała w toku wznawianego postępowania możliwości

uzyskania wiadomości o decyzji z dnia 5 lipca 1993 r. i nie miała dostępu do niej, co

oznacza ze nie mogła skorzystać z tego dowodu w poprzednim postępowaniu w

rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy w K., dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 403 § 2

k.p.c., na podstawie którego można żądać wznowienia postępowania w razie

późniejszego wykrycia takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych,

które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła

skorzystać w poprzednim postępowaniu. Przepis ten wielokrotnie był przedmiotem

wypowiedzi Sądu Najwyższego i jego interpretacja nie budzi wątpliwości.

W postanowieniu z dnia 15 maja 1968 r., I CO 1/68, (OSNC 1969, nr 2,

poz. 36) Sąd Najwyższy trafnie wyjaśnił, że: „wykrycie odnosi się do okoliczności

i dowodów w poprzednim postępowaniu w ogóle nie ujawnionych i podówczas

nieujawnialnych, bo nie znanych stronom. Nie odnosi się ono zaś do okoliczności

i dowodów jawnych z materiału poprzedniego postępowania, a tylko nie

dostrzeżonych przez stronę”. Pogląd ten znajduje odzwierciedlenie również

w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego. W postanowieniu z dnia 4 marca

2005 r., III CZP 134/04, (nie publ.) Sąd Najwyższy odnosząc się do podstawy

wznowienia wskazanej w art. 403 § 2 k.p.c. wyróżnił okoliczności faktyczne i środki

dowodowe „ujawnialne” i „nieujawnialne” stając na stanowisku, że: „wykrycie

okoliczności faktycznych lub dowodów dotyczy faktów i środków dowodowych,

które

poza

przesłanką

ich

nieujawnienia

w

postępowaniu

prawomocnie

zakończonym powinny być dla strony skarżącej "nieujawnialne". Przepis ten

obejmuje fakty nieujawnialne albo stronie nieznane i dla niej niedostępne. Fakty

natomiast ujawnialne, czyli te, które strona powinna znać, tj. miała możliwość

dostępu do nich, nie są objęte hipotezą tego przepisu”.

Warto też przytoczyć pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu

z dnia 7 marca 2007 r., II CZ 5/07, (nie publ.), zgodnie z którym przez wykrycie

nowego środka dowodowego (art. 403 § 2 k.p.c.) rozumieć należy nie tylko

powzięcie wiedzy o jego istnieniu, lecz także uzyskanie możności skorzystania ze

środka dowodowego, o którego istnieniu strona w poprzednim postępowaniu

zakończonym prawomocnym wyrokiem wprawdzie wiedziała, jednak nie mogła na

niego się powołać, nie wiedząc gdzie się znajduje.

W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego akcentuje się również – na

co trafnie zwrócił uwagę Sąd Okręgowy – obiektywny charakter „niemożności

skorzystania w poprzednim postępowaniu z określonego środka dowodowego czy

też okoliczności faktycznych. Przyjmuje się, że niemożność ta nie zachodzi, gdy

istniała obiektywna możliwość powołania ich w tym postępowaniu, a tylko na skutek

opieszałości, zaniedbania, zapomnienia czy błędnej oceny potrzeby ich powołania

strona tego nie uczyniła. Pogląd ten oparty jest na założeniu, że skarga

o wznowienie postępowania, będąca nadzwyczajnym środkiem prawnym nie służy

do eliminacji braku aktywności czy popełnionych przez stronę błędów przy

prowadzeniu sprawy (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 10 lutego

1999 r., II CKN 807/98, (nie publ.); z dnia 10 czerwca 1999 r., III CKN 458/99, (nie

publ.); z dnia 7 marca 2007 r., II CZ 5/07, (nie publ.); z dnia 12 września 2007 r.,

I CZ 105/07, (nie publ.).

Nie można się jednak zgodzić ze stanowiskiem Sądu Okręgowego jakoby

w poprzednim

postępowaniu

istniała

obiektywna

możliwość

powołania

przedstawionych przez stronę pozwaną środków dowodowych, a tylko na skutek

opieszałości, zaniedbania, czy błędnej oceny ich powołania strona tego nie

uczyniła. Słusznie podnoszą skarżący, że dołożyli należytej staranności wymaganej

w okolicznościach niniejszej sprawy celem wykrycia w poprzednim postępowaniu

środków dowodowych w postaci przedmiotowych decyzji administracyjnych

i wyroku NSA. Okolicznością utrudniającą odnalezienie tych dokumentów był

niewątpliwie fakt, że zostały one wydane nie w sprawie „P.” Spółki z o.o. przeciwko

Skarbowi Państwa lub Gminie Miejskiej K., lecz z wniosku J.T. w postępowaniu

administracyjnym. Decyzja Wojewody z dnia 5 lipca 1993 r. została doręczona

wnioskodawcy oraz Wydziałowi Rozwoju Regionalnego Urzędu Wojewódzkiego.

Również decyzja administracyjna Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z

dnia 27 lutego 1996 r. utrzymującą w mocy decyzję Wojewody K., jak i prawomocny

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 1998 r., oddalający

skargę na wymienioną decyzję nie zostały doręczone stronie pozwanej.

W postanowieniu z dnia 28 czerwca 2006 r., III CZ 34/06, (nie publ.) Sąd

Najwyższy trafnie stwierdził, że wykrycie nowych okoliczności lub środków

dowodowych w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c. nie zachodzi, jeśli strona żądająca

wznowienia postępowania powołuje się na dane z jawnego rejestru publicznego

wpisane tam przed zakończeniem postępowania. Należy jednak zważyć, że

w obrocie

prawnym

administracyjnych,

a

nie

funkcjonuje

sposób

ich

żaden

centralny

ewidencjonowania

rejestr

ma

decyzji

charakter

zdecentralizowany. Co do zasady każda jednostka organizacyjna Skarbu Państwa

wykonująca zadania z zakresu administracji publicznej prowadzi biurowość we

własnym zakresie, posiada własne archiwum w którym przechowywane są

stosowne dokumenty. W obrocie występują także jednostki wyspecjalizowane

w archiwizacji danych takie jak Archiwum Państwowe, Archiwum Akt Nowych. Nie

bez znaczenia jest również fakt, że archiwizacja dokumentów tylko w ograniczonym

zakresie podlega informatyzacji. Z tych względów w praktyce niekiedy mogą

powstać i powstają trudności z odnalezieniem konkretnych dokumentów, które są

w posiadaniu bliżej nie określonej jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa.

Zarówno pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta Miasta

K., jak i Gmina Miejska K. w poprzednim postępowaniu podejmowali działania

mające na celu odnalezienie środków dowodowych, mających istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W tym celu strona pozwana zwracała się do

Archiwum

Zakładowego

Urzędu

Wojewódzkiego,

Archiwum

Państwowego,

Archiwum Akt Nowych. Nie sposób uznać, że działania te były nie wystarczające

bowiem nie przyniosły zakładanego rezultatu. Nie można też obarczać winą za

sposób funkcjonowania administracji publicznej strony procesu, przy czym bez

znaczenia jest w tym przypadku, że stroną tą jest Skarb Państwa.

Pogląd Sądu Okręgowego, że Skarb Państwa zna wszelkie fakty lub dowody

znane jakiemukolwiek statio fisci Skarbu Państwa, jest nie tylko sprzeczny

z zasadami doświadczenia życiowego ale przede wszystkim nie wytrzymuje siły

argumentów natury jurydycznej. Pogląd ten nie uwzględnia specyfiki Skarbu

Państwa jako szczególnego rodzaju osoby prawnej (art. 33 i 34 k.c.). Szczególna

jest zarówno pozycja ustrojowa Skarbu Państwa jako podmiotu prawa publicznego

i prywatnego (sfera imperium i sfera dominium) jak i sposób jego organizacji. Skarb

Państwa nie ma siedziby ani organów w rozumieniu art. 38 k.c. (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 marca 1995 r., I CRN 24/95, OSNC 1995, nr 7-8, poz. 117;

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2001, III CZP 10/01, OSNC 2001,

nr 10, poz. 147).

Specyfika Skarbu Państwa jako szczególnego rodzaju osoby prawnej

została

również

uwzględniona

przez

ustawodawcę

na

gruncie

kodeksu

postępowania cywilnego, gdzie niektóre instytucje uregulowane są w sposób

odmienny w stosunku do Skarbu Państwa względem pozostałych osób prawnych.

Tytułem przykładu można podać, że powództwo przeciwko Skarbowi Państwa

wytacza się według siedziby państwowej jednostki organizacyjnej, z której

działalnością wiąże się dochodzone roszczenie (art. 29 k.p.c.). Czynności

procesowe

za

Skarb

Państwa

podejmuje

organ

państwowej

jednostki

organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, lub organ

jednostki nadrzędnej, a w pewnym zakresie Prokuratoria Generalna Skarbu

Państwa (art. 67 § 2 k.p.c.). Za Skarb Państwa sąd może przesłuchać

w charakterze strony osoby powołane dla reprezentowania państwowej jednostki

organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, lub inne

wskazane osoby. W postępowaniu egzekucyjnym, jeżeli dłużnikiem jest Skarb

Państwa, wierzyciel – wskazując na tytuł egzekucyjny – wzywa do spełnienia

świadczenia

bezpośrednio

państwowa

jednostkę

organizacyjną,

z

którą

działalnością wiąże się to świadczenie. Jednostka ta jest obowiązana spełnić

niezwłocznie świadczone stwierdzone tytułem egzekucyjnym (art. 1060 § 1 k.p.c.).

Z powyższego wynika, że przepisy kodeksu postępowania cywilnego w sposób

wyraźny,

utożsamiają

działania

podejmowane

przez

konkretną

jednostkę

organizacyjną Skarbu Państwa z działaniami Skarbu Państwa jako strony

postępowania

i

dotyczy

to

zarówno

postępowania

rozpoznawczego

jak

i wykonawczego.

W przypadku, gdy sąd dokonuje oceny działań podejmowanych przez stronę

w celu wykrycia okoliczności faktycznych i środków dowodowych niezbędnych dla

rozstrzygnięcia sprawy (art. 403 § 2 k.p.c.), a w szczególności gdy bada, czy

w poprzednim

postępowaniu

istniała

obiektywna

przedstawionych

przez stronę

środków dowodowych,

możliwość

a

tylko

powołania

na

skutek

opieszałości, zaniedbania, czy błędnej oceny ich powołania strona tego nie

uczyniła, to również musi uwzględnić specyfikę Skarbu Państwa jako strony

procesowej reprezentowanej przez konkretną statio fisci. Bez znaczenia w tym

przypadku są działania, czy też „świadomość i wiedza” innych, nie występujących

w procesie statio fisci Skarbu Państwa. Żadne argumenty natury jurydycznej czy

też pragmatycznej nie przemawiają za tym aby ocenę możliwości skorzystania ze

środków dowodowych przez Skarb Państwa żądający wznowienia postępowania

(art. 403 § 2 k.p.c.) odnieść do innej jednostki organizacyjnej, niż ta która

podejmowała czynności procesowe w sprawie zakończonej prawomocnym

wyrokiem.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 zdanie pierwsze

k.p.c. w zw. z art. 394¹ § 3 k.p.c. orzekł jak w punkcie 1 w sentencji.

Zgodnie z art. 3941 § 2 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje

jedynie na postanowienia Sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie

z wyłączeniem postanowień wymienionych w art. 3981 § 1 k.p.c. oraz wydanych

w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie Sądu pierwszej instancji.

Postanowienia

Sądu

drugiej

instancji

w

przedmiocie

oddalenia

wniosku

o wstrzymanie wykonania wyroku oraz oddalenia wniosku o zabezpieczenie skargi

dotyczą kwestii ubocznych, wpadkowych, nie związanych z istotą sprawy i jako

takie nie kończą postępowania w sprawie. Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie

art. 370 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. oraz art. 39821 k.p.c. odrzucił

zażalenia w pozostałej części.