III CZ 327/23 · Sąd Najwyższy

III CZ 327/23 POSTANOWIENIE 31 stycznia 2024 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Mariusz Łodko po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 31 stycznia 2024 r. w Warszawie‎zażalenia Ł. J.‎na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie‎z 10 lipca 2023 r., I ACa 820/21,‎w sprawie z powództwa B. O.‎przeciwko Ł. J.‎o zapłatę, uchyla zaskarżone postanowienie.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z 22 maja 2023 r. zwolnił pozwanego Ł. J. od opłaty od skargi kasacyjnej ponad 25 000 zł. Postanowieniem z 10 lipca 2023 r. odrzucił skargę kasacyjną pozwanego z uwagi na nieuiszczenie opłaty od skargi kasacyjnej. Sąd ten wyjaśnił, że pozwany jest w stanie uiścić opłatę od skargi kasacyjnej w tej części.Zażalenie na to postanowienie wniósł pozwany, zaskarżając je w całości, wniósł o jego uchylenie i zarzucił naruszenie: art. 3986 § 2 k.p.c., art. 102 u.k.s.c. i art. 233 k.p.c. Pozwany wniósł też o rozpoznanie postanowienia Sądu Apelacyjnego z 22 maja 2023 r. i zweryfikowanie zasadności odmowy zwolnienia od kosztów postępowania kasacyjnego w pełnej wysokości (art. 380 w zw. z art. 39821 k.p.c.).W odpowiedzi na zażalenie powódka wniosła o jego oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Utrwalone w judykaturze Sądu Najwyższego jest, że jeżeli sąd drugiej instancji nie uwzględnił wniosku o zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych, a nieopłacenie skargi kasacyjnej stało się jedyną przyczyną jej odrzucenia, w ramach postępowania wywołanego zażaleniem strony na odrzucenie skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy kontroluje także – na wniosek strony zgłoszony w zażaleniu (art. 380 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.) – to postanowienie sądu drugiej instancji.

Sąd Najwyższy nie orzeka w tym zakresie merytorycznie, a jedynie ocenia prawidłowość wydanego postanowienia o oddaleniu wniosku, zatem jego rozstrzygnięcie pozostaje nadal w zakresie kognicji sądu drugiej instancji (zob. postanowienia SN: z 13 grudnia 2018 r., V CZ 83/18; z 14 kwietnia 2021 r., V CZ 55/20, i z 3 listopada 2022 r., III CZ 260/22).Postępowanie sądowe jest co do zasady odpłatne, a sąd nie podejmuje żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata sądowa (art. 1262 § 1 k.p.c.). Osoba fizyczna może domagać się zwolnienia od kosztów sądowych, jeżeli złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 102 ust. 1 u.k.s.c.).

Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jako wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, ma na celu umożliwienie realizacji przysługującego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Pomoc ta może być przyznana wyłącznie w sytuacji, w której niemożność poniesienia kosztów sądowych, w całości lub części, ma charakter obiektywny, na który wnioskodawca nie ma realnego wpływu.W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się przy tym, że ze zwolnienia nie może korzystać ta osoba, która ma możliwość dokonania stosownych oszczędności, przewidując możliwość prowadzenia postępowania sądowego i ponoszenia z tego tytułu określonych kosztów (zob. postanowienia SN z 16 listopada 2018 r., I CZ 87/18, i z 10 stycznia 2017 r., III PZ 6/16).

Sąd orzekający o zwolnieniu od opłaty sądowej od skargi kasacyjnej nie jest związany uprzednio wydawanymi w sprawie orzeczeniami zwalniającymi stronę skarżącą od kosztów sądowych, ale w sytuacji, w której na wcześniejszych etapach postępowania przyznano jej zwolnienie od kosztów, odmowa udzielenia takiego zwolnienia w postępowaniu kasacyjnym wymaga stwierdzenia, iż położenie strony uległo w jakimś aspekcie zmianie (zob. postanowienia SN: z 30 czerwca 2022 r., III CZ 88/22; z 14 listopada 2019 r., I CZ 76/19. i z 5 grudnia 2019 r., I CZ 99/19).Sąd Najwyższy nie podziela oceny sytuacji majątkowej i możliwości finansowych skarżącego, która stanowiła podstawę zaskarżonego postanowienia Sądu Apelacyjnego.

Sąd drugiej instancji przyjmując, że położenie pozwanego nie różni się zasadniczo od jego sytuacji materialnej przedstawionej w 2001 r., błędnie uznał, że na obecnym etapie pozwany jest w stanie uiścić opłatę od skargi kasacyjnej w wysokości 25 000 zł, mimo, że postanowieniem z 6 października 2021 r. zwolnił pozwanego od opłaty od apelacji ponad 5 000 zł. Pozwany wykonując zarządzenie z 21 kwietnia 2023 r. wyjaśnił w piśmie z 27 kwietnia 2023 r., że nadpłacona opłata od apelacji w wysokości 25 000 zł, została zwrócona członkom rodziny, od których pozwany pożyczył pieniądze i obecnie środkami tymi nie dysponuje.

Okoliczności te nie zostały poparte dowodami, bowiem takich Sąd Apelacyjny nie żądał, domagając się jedynie udzielenia informacji w tym zakresie. Lista operacji na rachunku bankowym pozwany natomiast udokumentował stosowanym wydrukiem.Ocena wniosku o zwolnienie od kosztów w postępowaniu kasacyjnym, dokonywana na datę orzekania w tym przedmiocie i niezależnie od tego, że strona korzystała na wcześniejszym etapie postępowania ze zwolnienia z kosztów postępowania w całości lub części, nie oznacza marginalizowania znaczenia uprzednio wydawanych w sprawie rozstrzygnięć odnoszących się do istnienia i zakresu obowiązku fiskalnego strony.

Odmowa udzielenia takiego zwolnienia w postępowaniu kasacyjnym wymaga stwierdzenia, że położenie strony uległo w jakimś aspekcie zmianie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, aby Sąd Apelacyjny dostrzegł zmianę w sytuacji majątkowej skarżącego w stopniu uzasadniającym modyfikację dotychczas przyjmowanej wobec niego oceny w zakresie zdolności ponoszenia obowiązków fiskalnych związanych z rozpoznawaną sprawą. Przeciwnie, wskazał, że pozwany dalej jest bezrobotnym bez prawa do zasiłku, a także aktualnie jest w separacji z żoną.

Pozwany nie miał więc realnych możliwości poczynienia stosownych oszczędności, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny, które pozwoliłyby mu na zgromadzenie środków pieniężnych niezbędnych na pokrycie opłaty od skargi kasacyjnej w wysokości 25 000 zł. Tym samym zarzut naruszenia art. 102 ust. 1 u.k.s.c. podniesiony w zażaleniu był uzasadniony. W konsekwencji odrzucenie skargi kasacyjnej ze względu na jej nieopłacenie, okazało się przedwczesne.Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 39815 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. [wr] (r.g.)