III CZ 30/09 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 19 sierpnia 2009 r., III CZ 30/09

Postępowanie sądu drugiej instancji prowadzone na podstawie art. 373

k.p.c. nie obejmuje kontroli wydanego w postępowaniu międzyinstancyjnym

postanowienia o zwolnieniu strony skarżącej od kosztów sądowych.

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Cezarego B. przeciwko Gabryeli P. o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 sierpnia 2009 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 12 maja

2009 r., uzupełnione postanowieniem z dnia 28 maja 2009 r.

uchylił zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

W pozwie skierowanym przeciwko Gabryeli P. o usunięcie niezgodności między

stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym

stanem prawnym Cezary B. zgłosił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2008 r., które uprawomocniło się bez

zaskarżenia, Sąd Rejonowy w Pińczowie zwolnił powoda od opłaty od pozwu ponad

kwotę 1500 zł, natomiast w pozostałej części wniosek oddalił.

W apelacji wniesionej od wyroku Sądu Rejonowego w Pińczowie z dnia 15

grudnia 2008 r. pełnomocnik powoda zgłosił wniosek o zwolnienie powoda od

opłaty od apelacji, podnosząc, że powód nie jest w stanie ponieść tej opłaty, gdyż

jego sytuacja materialna nie uległa zmianie od czasu składania poprzedniego

oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Postanowieniem z dnia 20 lutego 2009 r. Sąd Rejonowy odrzucił wniosek,

stwierdzając, że – zgodnie z art. 107 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej:

"u.k.s.c.") – ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, oparty na tych

samych okolicznościach, podlega odrzuceniu. Postanowienie to zostało doręczone

pełnomocnikowi powoda w dniu 3 marca 2009 r. wraz z wezwaniem do uiszczenia

w terminie tygodniowym kwoty 15 000 zł tytułem opłaty od apelacji. W dniu 4 marca

2009 r. pełnomocnik powoda – powołując się na nowe okoliczności – zgłosił

ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, do którego dołączył

oświadczenie obejmujące dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach

utrzymania powoda oraz kartę informacyjną leczenia szpitalnego. Postanowieniem

z dnia 16 marca 2009 r. Sąd Rejonowy zwolnił powoda od kosztów sądowych w

całości i po doręczeniu apelacji stronie przeciwnej przedstawił akta sprawy sądowi

drugiej instancji.

Postanowieniem z dnia 12 maja 2009 r. Sąd Okręgowy w Kielcach odrzucił

apelację, stwierdzając, że do wywołania przez ponownie zgłoszony wniosek o

zwolnienie od kosztów sądowych skutku w postaci przerwania biegu terminu do

uiszczenia opłaty nie wystarczy samo powołanie się na nowe okoliczności, istotne

jest bowiem to, czy okoliczności takie rzeczywiście wystąpiły. Powód, powołując się

na nowe okoliczności, wskazał na swój stan zdrowia, jednak z karty leczenia

szpitalnego wynika, że przebywał w szpitalu w dniach od 4 do 8 stycznia 2009 r., a

więc przed wydaniem postanowienia odrzucającego jego wniosek o zwolnienie od

kosztów. Poza tym powód już w czasie zgłaszania pierwszego wniosku o

zwolnienie od kosztów korzystał ze zwolnienia lekarskiego, gdyż pobierał zasiłek

chorobowy. Konkludując, Sąd Okręgowy stwierdził, że stan zdrowia powoda nie

stanowi nowej okoliczności, wobec czego wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych złożony w dniu 4 marca 2009 r. nie przerwał biegu terminu do wniesienia

opłaty. Termin ten upłynął bezskutecznie, wobec czego apelacja ulegała odrzuceniu

na podstawie art. 373 w związku z art. 370 k.p.c.

Postanowieniem z dnia 28 maja 2009 r. Sąd Okręgowy uzupełnił postanowienie

z dnia 12 maja 2009 r. w ten sposób, że zasądził od powoda na rzecz pozwanej

kwotę 1 800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

W zażaleniu na postanowienie odrzucające apelację powód zarzucił, że Sąd

Okręgowy nie uwzględnił wydania przez Sąd Rejonowy w dniu 16 marca 2009 r.

postanowienia uwzględniającego zgłoszony przez niego wniosek o zwolnienie od

kosztów sądowych. Wydanie tego postanowienia oznacza, że wniosek o zwolnienie

od kosztów z dnia 4 marca 2009 r. został oparty na nowych okolicznościach i

przerwał bieg tygodniowego terminu do uiszczenia opłaty od apelacji. Poza tym Sąd

Okręgowy, który nie badał merytorycznie wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych, nie miał – zdaniem powoda – podstaw, by stwierdzić czy nowe

okoliczności rzeczywiście istniały. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Już pod rządem ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm.) w

orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wniosek o zwolnienie od

kosztów sądowych, który został złożony po prawomocnym oddaleniu uprzednio

złożonego wniosku w tym przedmiocie, nie przerywa biegu terminu określonego w

art. 16 ust. 1 i 3 tej ustawy do uiszczenia opłaty sądowej, jeżeli nie zachodzą nowe

okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów

sądowych przez stronę, w przeciwnym bowiem wypadku strona mogłaby

wykorzystywać swoje uprawnienia do ubiegania się o zwolnienie od kosztów

sądowych z zamiarem niemającym nic wspólnego z celem unormowania

wynikającego z art. 113 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmował przy tym, że do

wywołania przez ponownie złożony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych

skutku w postaci przerwania biegu terminu do uiszczenia opłaty sądowej nie

wystarczy powołanie się przez stronę na nowe okoliczności, ale okoliczności te

rzeczywiście muszą wystąpić. Ustaleń w tym względzie dokonuje sąd, rozpoznając

wniosek o ponowne zwolnienie od kosztów sądowych. Konsekwencją oddalenia

tego wniosku, wobec ustalenia, że nie wystąpiły nowe okoliczności, jest

stwierdzenie, iż wniosek nie przerwał biegu terminu do uiszczenia opłaty (zob.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1997 r., III CZ 48/97, nie

publ., z dnia 23 lutego 1999 r., I CKN 1064/97, OSNC 1999, nr 9, poz. 153, z dnia

21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98, OSNC 1999, nr 11, poz. 196, z dnia 11 lutego

2000 r., I CZ 230/99, nie publ., z dnia 7 lipca 2005 r., V CZ 80/05, nie publ. i z dnia

26 października 2005 r., V CZ 120/05, nie publ.).

Ustawodawca zaaprobował ten kierunek orzecznictwa i w art. 107 u.k.s.c.

przewidział, że w razie oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych

strona nie może ponownie domagać się zwolnienia powołując się na te same

okoliczności, które stanowiły uzasadnienie oddalonego wniosku; ponowny wniosek

o zwolnienie od kosztów sądowych, oparty na tych samych okolicznościach podlega

odrzuceniu. Na odrzucenie wniosku nie przysługuje zażalenie.

Oceny, czy wystąpiły nowe okoliczności dokonuje – jak poprzednio – sąd

rozpoznając ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, z tym że

konsekwencją stwierdzenia braku nowych okoliczności jest odrzucenie wniosku,

które podlega kontroli instancyjnej na podstawie art. 380 k.p.c. W razie

stwierdzenia, że nowe okoliczności wystąpiły, ponowny wniosek podlega

uwzględnieniu albo oddaleniu, w zależności od oceny, czy nowe okoliczności

uzasadniają przyznanie zwolnienia od kosztów.

W niniejszej sprawie powód w czasie biegu terminu do uiszczenia opłaty od

apelacji złożył ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, który został

przez Sąd Rejonowy uwzględniony. Z kolei Sąd Okręgowy, po dokonaniu kontroli

prawidłowości postanowienia Sądu pierwszej instancji, uznał, że w rzeczywistości

nowe okoliczności nie wystąpiły i dlatego ponowny wniosek powoda nie przerwał

biegu terminu do uiszczenia opłaty. W tej sytuacji rozważenia wymaga podniesiona

przez skarżącego kwestia, czy postępowanie przed sądem drugiej instancji,

prowadzone na podstawie art. 373 k.p.c., obejmuje kontrolę prawidłowości

wydanego przez sąd pierwszej instancji postanowienia o zwolnieniu strony

skarżącej od kosztów sądowych.

W nauce prawa podkreśla się, że postępowanie wstępne przed sądem drugiej

instancji jest w zasadzie postępowaniem kontrolnym w stosunku do postępowania

przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji, do którego wpłynęła apelacja. W

ramach tego postępowania sąd drugiej instancji bada dopuszczalność apelacji pod

względem przedmiotowym, podmiotowym oraz zachowania przepisanego terminu i

wymagań formalnych apelacji, a także kontroluje orzeczenia wydane przez sąd

pierwszej instancji w toku postępowania międzyinstancyjnego, np. na

postanowienia dotyczące przywrócenia terminu do wniesienia apelacji. Pogląd o

dopuszczalności kontroli tych postanowień przyjmowany jest również w

orzecznictwie (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 1998 r., III

CKN 471/97, OSP 1999, nr 4, poz. 83 i z dnia 25 sierpnia 1999 r., III CKN 695/99,

OSNC 2000, nr 3, poz. 51). Sąd Najwyższy podkreślił jednak, że podważanie przez

sąd drugiej instancji prawidłowości postanowienia sądu pierwszej instancji o

przywróceniu terminu do wniesienia środka odwoławczego powinno sprowadzać się

do sytuacji, w której w okolicznościach sprawy zachodzi pewna do tego podstawa,

istota bowiem tej kontroli wiąże się ze szczególnymi uprawnieniami sądu drugiej

instancji, który wkracza w niezaskarżalne orzeczenie sądu meriti, powołanego do

rozpoznania wniosku o przywrócenie terminu (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1999 r., III CKN 695/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 51).

Podejmując problem dopuszczalności objęcia kontrolą wstępną sądu drugiej

instancji postanowień o zwolnieniu strony skarżącej od kosztów sądowych, trzeba

zwrócić uwagę na odmienny charakter tych postanowień od postanowień o

przywróceniu terminu do wniesienia apelacji. Oba rodzaje postanowień należą

wprawdzie do tej samej grupy postanowień niepodlegających zaskarżeniu w drodze

zażalenia, jednak znacznie się różnią. Skutki postanowień o zwolnieniu strony

skarżącej od kosztów sądowych – w przeciwieństwie do postanowień o

przywróceniu terminu do wniesienia apelacji – wykraczają poza postępowanie

apelacyjne, zgodnie bowiem z art. 771 k.p.c., rozciągają się także na postępowanie

egzekucyjne. Poza tym ustawodawca w art. 110 u.k.s.c. przewidział szczególny tryb

kontroli uprawnienia strony do zwolnienia od kosztów sądowych; według tego

przepisu, sąd cofa zwolnienie od kosztów sądowych, jeżeli okazało się, że

okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. W

obu wypadkach strona obowiązana jest uiścić wszystkie przepisane opłaty oraz

zwrócić wydatki, jednakże w drugim wypadku sąd może obciążyć stronę tym

obowiązkiem także częściowo, stosownie do zmiany, jaka nastąpiła w jej

stosunkach. Cofnięcie zwolnienia – jak wynika z przytoczonego przepisu – dotyczy

dwóch sytuacji; pierwsza odnosi się do weryfikacji udzielonego zwolnienia, a druga

jest następstwem zmiany okoliczności, na podstawie których zwolnienie zostało

przyznane. Weryfikacja nie może jednak polegać na odmiennej ocenie

niezmienionych okoliczności sprawy. Na postanowienie sądu pierwszej instancji

cofające zwolnienie od kosztów sądowych przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 2

k.p.c.).

Kontrola przeprowadzana na podstawie art. 110 u.k.s.c. nie polega wprawdzie

na ocenie prawidłowości rozstrzygnięcia podjętego na podstawie ustalonych

okoliczności, niemniej wprowadzenie przez ustawodawcę szczególnego trybu

weryfikacji uprawnienia strony do zwolnienia od kosztów sądowych przemawia

przeciwko obejmowaniu postanowień o przyznaniu tego zwolnienia kontrolą

wstępną przewidzianą w art. 373 k.p.c. Można bowiem twierdzić, że strona, która

niepodlegającym zaskarżeniu w drodze zażalenia postanowieniem sądu pierwszej

instancji została w całości zwolniona od kosztów sądowych, nie uiszcza opłat

sądowych i nie ponosi wydatków dopóty, dopóki nie dojdzie do cofnięcia tego

zwolnienia (art. 100 u.k.s.c.). Tak samo strona częściowo zwolniona od kosztów

sądowych nie uiszcza – w zakresie objętym przyznanym zwolnieniem – opłat

sądowych i nie ponosi wydatków dopóty, dopóki nie dojdzie do cofnięcia

udzielonego zwolnienia (art. 101 u.k.s.c.).

Za wyłączeniem wydanych w toku postępowania międzyinstancyjnego

postanowień o zwolnieniu strony skarżącej od kosztów sądowych spod kontroli

sądu drugiej instancji, przeprowadzanej na podstawie art. 373 k.p.c., przemawia

także cel tej kontroli; jest ona ukierunkowana głównie na weryfikację warunków

dopuszczalności apelacji i zachowania terminu do jej wniesienia. Sąd drugiej

instancji bada wprawdzie, czy spełnione zostały warunki formalne, do których

należy także uiszczenie opłaty od apelacji, jednak kontrola zachowania tych

warunków nie wymaga wkraczania w niezaskarżalne orzeczenie sądu meriti,

powołanego do rozpoznania wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 zdanie pierwsze w

związku z art. 3941 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie.