III CZ 3/14 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 3/14

POSTANOWIENIE

Dnia 7 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku T. B.

przy uczestnictwie R. B. i M. sp. z o.o. z siedzibą

w K.

o podział majątku dorobkowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 lutego 2014 r.,

zażalenia wnioskodawczyni

na postanowienie Sądu Okręgowego w K.

z dnia 6 września 2013 r.,

uchyla zaskarżone orzeczenie, pozostawiając rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

zażaleniowego

kończącym postępowanie w sprawie.

Uzasadnienie

w

orzeczeniu

Postanowieniem z 6 września 2013 r., wydanym po rozpoznaniu apelacji

uczestnika od postanowienia Sądu Rejonowego w W. z 25 września 2012 r. w

sprawie z wniosku T. B. przy uczestnictwie R. B. i M. spółka z o.o. o podział

majątku wspólnego, Sąd Okręgowy uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę

przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

W zażaleniu na postanowienie z 6 września 2013 r. wnioskodawca zarzuciła,

że zostało ono wydane z naruszeniem przepisu art. 386 § 4 k.p.c. poprzez

nieuzasadnione uchylenie postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w sytuacji, gdy nie zaszła żadna

z dwóch przesłanek wymaganych tym przepisem dla wydania orzeczenia

kasatoryjnego,

tj.

sprawa

nie

wymagała

przeprowadzenia

postępowania

dowodowego w całości ani też nie doszło do nierozpoznania przez Sąd Rejonowy

istoty sprawy.

Wnioskodawca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz

o zasądzenie od uczestnika na jej rzecz kosztów postępowania zażaleniowego

ewentualnie pozostawienie Sądowi Okręgowemu rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Obowiązujący model postępowania cywilnego zakłada, że druga instancja

jest instancją merytoryczną, w ramach której rozpoznanie sprawy powinno nastąpić

ex novo i prowadzić do wydania rozstrzygnięcia kończącego spór pomiędzy

stronami. Sąd drugiej instancji rozpoznając sprawę dokonuje własnych ustaleń

faktycznych,

bazując

na

materiale

zebranym

w

pierwszej

instancji,

prowadząc w razie potrzeby własne postępowanie dowodowe oraz stosuje

właściwe przepisy prawa materialnego. Takie podejście do zakresu rozpoznania

i orzekania w postępowaniu apelacyjnym znajduje potwierdzenie w orzecznictwie.

W uchwale składu siedmiu sędziów z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07

(OSNC 2008, nr 6, poz. 55), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sąd drugiej instancji

rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej

zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty

dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak

z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.

2. Zgodnie z art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. uchylenie wyroku (postanowienia co do

istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym, w związku z art. 13 § 2 k.p.c.)

połączone z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej

instancji może nastąpić w razie stwierdzenia nieważności postępowania przed

sądem pierwszej instancji i zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym

nieważnością, nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji

oraz wtedy,

gdy wydanie

wyroku

wymaga

przeprowadzenia

postępowania

dowodowego w całości.

Art. 3941 § 11 k.p.c. – w brzmieniu obowiązującym od 3 maja 2012 r.,

a nadanym mu ustawą z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381) –

stanowi, że zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia

przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania mu sprawy

do ponownego rozpoznania. Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej

instancji ma służyć skontrolowaniu, czy zostało ono prawidłowo wydane w jednej

z wymienionych wyżej sytuacji. Przy jego rozpoznawaniu Sąd Najwyższy nie bada

istoty sprawy, tego, co w świetle zgłoszonego żądania i jego podstawy faktycznej

stanowiło przedmiot postępowania, lecz jedynie ocenia, czy stwierdzone przez sąd

odwoławczy okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 2 i § 4 k.p.c.

usprawiedliwiają wydanie wyroku kasatoryjnego, zamiast - co powinno być regułą wyroku reformatoryjnego. Środek odwoławczy unormowany w art. 394 1 § 11 k.p.c.,

przy całej swojej specyfice, pozostaje zażaleniem, nie służy zatem ocenie

prawidłowości

czynności

procesowych

sądu

podjętych

w

celu

wydania

rozstrzygnięcia co do istoty sprawy ani także zaprezentowanego przez ten sąd

poglądu na temat wykładni prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie.

Kontrola Sądu Najwyższego o tak określonych granicach nie zmierza

do oceny zasadności żądania pozwu (wniosku) ani także apelacji i nie polega na

merytorycznym badaniu stanowiska prawnego sądu drugiej instancji.

3. Po zmianie art. 386 § 4 k.p.c. z dniem 1 stycznia 2000 r. nawet potrzeba

znacznego uzupełnienia postępowego dowodowego nie może stanowić podstawy

do wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia kasatoryjnego; może nią być - jak

wynika jednoznacznie z obecnego brzmienia tego przepisu, oprócz nierozpoznania

przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy - tylko konieczność przeprowadzenie

postępowania dowodowego w całości.

W niniejszej sprawie przedmiotem rozpoznania Sądów obu instancji było

żądanie dokonania podziału majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestnika. Sąd

Rejonowy zgromadził dane na temat składu, wartości tego majątku, roszczeń

podlegających rozliczeniu w postępowaniu i uznał, że istnieją podstawy do

stanowczego rozstrzygnięcia o podziale niektórych składników majątku wspólnego

stron. Rozstrzygnięcie to zostało poprzedzone wyjaśnieniem kwestii spornych

w bardzo rozbudowanym postępowaniu dowodowym, na którego kształt i przebieg

obie strony miały wpływ. Aktualnie nie ma żadnych podstaw do stawiania tezy,

że postępowanie dowodowe, choćby w zakresie tych składników majątku, których

dotyczy postanowienie częściowe, nie zostało przeprowadzone w całości, a tylko

taka okoliczność mogłaby usprawiedliwiać wydanie orzeczenia kasatoryjnego przez

Sąd drugiej instancji. Jeśli Sąd ten uważa, że niektóre spośród nieruchomości

objętych podziałem wchodzą w skład przedsiębiorstwa, na którego prowadzenie

powoływał się uczestnik, to nie ma żadnych przeszkód ku temu, by po stosownym

uzupełnieniu postępowania dowodowego albo po ponownym przeanalizowaniu

materiału dowodowego zebranego już w aktach sprawy i dokonaniu jego oceny,

we własnym zakresie ustalił, czy taka sytuacja ma miejsce i których nieruchomości

dotyczy. Orzeczenie działowe wydawane w postępowaniu nieprocesowym musi

realizować standardy systemowe obowiązujące w prawie rzeczowym, ale o tym,

czy będzie zaspakajało indywidulany interes strony postępowania decyduje jej

postawa procesowa manifestowana przede wszystkim w postępowaniu przed

sądem pierwszej instancji, na którą składa się aktywność w zgłaszaniu twierdzeń

i dowodów zmierzających dla ich wykazania oraz współdziałanie z sądem

w wyjaśnianiu okoliczności spornych, w tym przede wszystkim terminowe

wykonywanie zarządzeń wydawanych po to, by postępowanie miało sprawny

przebieg. Możliwości uzupełnienia materiału dowodowego w postępowaniu

działowym toczącym się przed sądem drugiej instancji oceniane muszą być przez

pryzmat przesłanek ustalonych w art. 381 k.p.c.

Skoro trafne okazały się zarzuty zażalenia, to – na podstawie art. 39415 § 1

zdanie pierwsze k.p.c. w zw. z 3941 § 3 i art. 108 § 2 oraz art. 39821 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie, pozostawiając Sądowi drugiej

instancji rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego.

jw