III CZ 2/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 2/13

POSTANOWIENIE

Dnia 17 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku J. D.

przy uczestnictwie H. D.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 stycznia 2013 r.,

zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu Okręgowego

z dnia 29 czerwca 2012 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Postanowieniem częściowym z dnia 2 grudnia 2011 r. Sąd Rejonowy,

postanowił – w drodze częściowego podziału majątku wspólnego J. D. i H. D.,

obejmującego nieruchomość gruntową położoną w M., dla której prowadzona jest

księga wieczysta o nr […], stanowiącą działkę nr 1854/9 o powierzchni 0,0274 ha

zabudowaną budynkiem, w którym zgodnie z opinią biegłego zaprojektowano

wyodrębnienie lokali użytkowych i mieszkalnych opisanych bliżej w sentencji –

przyznać na wyłączną własność J. D. lokale: użytkowy nr 1 w piwnicy, użytkowy nr

2 na parterze, mieszkalny M1 na I piętrze, mieszkalny M2 na I piętrze natomiast H.

D. na wyłączną własność lokale mieszkalne: M3 na II piętrze, M4 na II piętrze, M5

na poddaszu oraz M6 na poddaszu, a pozostałe elementy w postaci klatki

schodowej o powierzchni 67,27 m², ścian zewnętrznych oraz działki gruntu

postanowił pozostawić we współwłasności określając udział J. D. w tych

elementach na 6543/10000 części, a udział H. D. na 3457/10000 części (punkt I

sentencji). Wartość majątku objętego postanowieniem częściowym Sąd ustalił na

kwotę 1. 932.691 zł, w tym wartość majątku przyznanego J. D. na kwotę 937.124 zł,

a majątku przyznanego H. D. na kwotę 995.567 zł (punkt II sentencji).

Postanowienie częściowe zaskarżyli apelacjami zarówno wnioskodawca jak

i uczestniczka kwestionując sposób podziału nieruchomości. Wnioskodawca

zmierzał do uzyskania własności innych lokali, uczestniczka natomiast domagała

się przyznania jej zabudowanej nieruchomości w całości. Z uzasadnienia apelacji

uczestniczki wynikało ponadto, że kwestionowała celowość wydania postanowienia

częściowego.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 29 czerwca 2012 r. uchylił

zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania. Sąd odwoławczy wskazał na wadliwość uzasadnienia rozstrzygnięcia

ograniczającego się do przedstawienia stanowisk wnioskodawcy i uczestniczki i

streszczenia przeprowadzonego postępowania dowodowego jedynie w zakresie

dowodów z opinii inwentaryzacyjnej budynku i projektu wyodrębnienia lokali.

Wskazał też, że Sąd Rejonowy nie wyjaśnił dlaczego w stanie faktycznym sprawy

uznał za celowe wydanie postanowienia częściowego w sytuacji gdy strony

postępowaniem objęły również inny majątek dorobkowy i dlaczego przyjął taki

właśnie sposób podziału dzielonej nieruchomości. Ponadto zwrócono uwagę, że w

sentencji zaskarżonego postanowienia Sąd pierwszej instancji nie określił udziałów

współwłaścicieli związanych z poszczególnymi lokalami w częściach wspólnych

nieruchomości oraz nie dokonał rozliczenia finansowego dzielnej części majątku co

wyraziło się brakiem zasądzenia dopłaty. Reasumując, Sąd Okręgowy stwierdził, że

brak właściwie ustalonej podstawy faktycznej i oceny prawnej doprowadziły do

tego, że zaskarżone postanowienie nie poddawało się kontroli instancyjnej, a

dalsze, wymienione uchybienia, uzasadniały wniosek o nierozpoznaniu istoty

sprawy. Sąd nadto wskazał, że w okolicznościach sprawy, to jest po

przeprowadzeniu w zasadzie całego postępowania dowodowego dla ustalenia

składu majątku wspólnego i poczynionych nakładów, zwłaszcza z majątku

wspólnego na majątek odrębny wnioskodawcy, które to nakłady były niesporne

między stronami (sporny był natomiast ich zakres i wartość), niecelowe było

wydanie postanowienia częściowego w zakresie jednego składnika majątku –

nieruchomości w M.

W zażaleniu na postanowienie Sądu Okręgowego złożonym na podstawie

art. 3941 § 11 k.p.c. wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 382, art. 386 § 4 i art.

233 § 1 w związku z art. 391 §1 k.p.c. i domagał się uchylenia tego postanowienia

i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W celu przeciwdziałania bezzasadnemu uchylaniu przez sądy odwoławcze

zaskarżonych

apelacją

wyroków

i

przekazywaniu

spraw

do

ponownego

rozpoznania sądom pierwszej instancji mimo braku przewidzianych w art. 386 § 2

i 4 k.p.c. przesłanek, ustawodawca dopuścił zażalenie do Sądu Najwyższego na

kasatoryjne orzeczenia sądu drugiej instancji. Zażalenie to służy kontroli

prawidłowości sposobu rozstrzygnięcia, przez wybór orzeczenia kasatoryjnego,

które to orzeczenie może jednakowoż zostać wydane wyłącznie w razie

wystąpienia przesłanek wskazanych w powołanych przepisach. Zgodnie z ich

treścią orzeczenie kasatoryjne może zostać wydane tylko w razie nieważności

postepowania (art. 386 § 2 k.p.c.) oraz w razie nierozpoznania istoty sprawy przez

sąd pierwszej instancji lub konieczności przeprowadzenia w sprawie postępowania

dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.).

Artykuł 3941 § 11 k.p.c. na podstawie odesłania zawartego w art. 13 § 2 k.p.c.

ma odpowiednio zastosowanie także do postanowień orzekających co do istoty

sprawy w postępowaniu nieprocesowym. Oznacza to zatem, że i w postępowaniu

nieprocesowym Sąd Najwyższy rozstrzygając o zażaleniu złożonym na podstawie

art. 3941 § 11 k.p.c. kontroluje jedynie czy sąd odwoławczy prawidłowo

zakwalifikował

określoną

sytuację

procesową

jak

odpowiadającą

przyjętej

podstawie orzeczenia kasatoryjnego.

Jak przytoczono powyżej, Sąd Okręgowy uchylił postanowienie Sądu

pierwszej

instancji

z

powodu

wadliwie

sporządzonego

uzasadnienia,

nierozpoznania istoty sprawy wyrażającej się w zaniechaniu orzeczenia o dopłacie

i nieustaleniu udziałów w częściach wspólnych związanych z poszczególnymi

lokalami oraz w braku podstaw do orzekania postanowieniem częściowym

o częściowym podziale majątku dorobkowego.

Dwie

pierwsze

okoliczności

wskazane

jako

przyczyny

uchylenia

postanowienia nie wyczerpują przesłanek z art. 368 § 4 k.p.c., czyli nie

usprawiedliwiają przyjęcia, że nastąpiło nierozpoznanie przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy lub że powstała konieczności przeprowadzenia w sprawie

postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.). Postępowanie

apelacyjne obejmuje merytoryczne rozpoznanie sprawy. Sąd odwoławczy,

kontynuując postępowanie przed sądem pierwszej instancji, rozpoznaje sprawę na

nowo w sposób w zasadzie nieograniczony (art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c.). Stąd też

Sąd Okręgowy władny byłby dokonać rozliczenia finansowego wnioskodawcy

i uczestniczki w zakresie dzielonej części majątku wspólnego, a także dokonać

ustalenia w sposób właściwy udziałów nieruchomości wspólnej. W razie bowiem

zasadności apelacji, uwzględniając tę apelację, sąd drugiej instancji z reguły

zmienia - zgodnie z art. 386 § 1 k.p.c. - zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty

sprawy (zob. co do wskazanych założeń postępowania apelacyjnego: uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 31 stycznia

2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55, oraz uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 23 marca 1999 r., III CZP

59/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124).

Odmiennie natomiast ocenić należy stanowisko Sądu Okręgowego co do

braku podstaw dla wydania postanowienia częściowego.

W judykaturze i w piśmiennictwie trafnie zauważono, że orzeczenia

wydawane w sprawach o podział masy majątkowej, a do takich zaliczyć należy

sprawy o podział majątku dorobkowego, muszą dotyczyć całości przedmiotu działu,

zatem z reguły nie może następować ich częściowe uprawomocnianie się; stanowią

one powiązaną, integralną całość, a ich poszczególne rozstrzygnięcia są

wzajemnie zależne i uwarunkowane. Zasadą jest zatem, że o podziale majątku

wspólnego i o wszystkich kwestiach ubocznych podlegających rozstrzygnięciu

w tym postępowaniu (art. 567 § 1 k.p.c.) sąd orzeka w postanowieniu kończącym

postępowanie w sprawie. Dopuszczalne jest jednak, przy odpowiednim stosowaniu

art. 317 § 1 k.p.c. (art. 13 § 2 k.p.c.), wydanie postanowienia częściowego

obejmującego tylko niektóre składniki tego majątku; postanowienie częściowe musi

zawierać rozstrzygnięcie zarówno o przyznaniu tych składników, jak i definitywne

rozliczenie z tego tytułu (por. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia

1984 r., III CZP 72/83, OSNC 1984, nr 7, poz. 115; uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 34/10, OSNC 2010, nr 12, poz. 160; postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2000 r., V CKN 1220/00, niepubl.;

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2006 r., II CSK 272/06,

niepubl.). Za wydaniem postanowienia częściowego w sprawie o podział majątku

wspólnego powinny przemawiać względy celowości, wymagające istnienia

wyjątkowych

okoliczności.

Istnienia

takich

wyjątkowych

okoliczności

Sąd

odwoławczy nie dopatrzył się, przeciwnie, wskazał na ich brak; stąd też polecił

rozstrzygnięcie o wszystkich składnikach majątku wspólnego byłych małżonków co

wiąże się z koniecznością dokonania również wszystkich rozliczeń. Takie

stanowisko Sądu drugiej instancji jest merytorycznym stanowiskiem w sprawie.

Jego prawidłowość, czy też trafność, nie podlega oczywiście ocenie Sądu

Najwyższego, ale z tego punku widzenia nie można nie przyjąć, iż tak ujęta

przyczyna uchylenia postanowienia Sądu Rejonowego odpowiada sytuacji z art.

386 § 4 k.p.c. to jest sytuacji określanej jako „nierozpoznanie istoty sprawy”, a więc

nierozstrzygnięcie o żądaniu stron.

W świetle powyższego, nie znajdując podstaw do uznania za trafny zarzutu

naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., Sąd Najwyższy

w związku z art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

na podstawie art. 3941 § 3