III CZ 176/23 · Sąd Najwyższy

III CZ 176/23 POSTANOWIENIE 13 czerwca 2024 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Dariusz Zawistowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 13 czerwca 2024 r. w Warszawie‎zażalenia D. P. i R. P.‎na wyrok Sądu Okręgowego w Olsztynie‎z 29 grudnia 2022 r., IX Ca 830/22,‎w sprawie z powództwa D. P i R. P.‎przeciwko Bank w W.‎o zapłatę i ustalenie, oddala zażalenie i pozostawia orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego do rozstrzygnięcia w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 5 maja 2022 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny z dnia 25 czerwca 2008 r., zawarta przez powodów z poprzednikiem prawnym strony pozwanej jest nieważna. Sąd Rejonowy zasądził także od strony pozwanej na rzecz powodów D. P. i R. P. kwotę 73 687,63 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Po rozpoznaniu apelacji strony pozwanej Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z dnia 29 grudnia 2022 r. zmienił zaskarżony wyrok w zakresie uwzględniającym powództwo oraz uchylił ten wyrok w zakresie żądania zasądzenia kwoty 34 196,33 zł i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że nie podziela oceny, iż skutkiem wyeliminowania z umowy zawartej przez strony klauzul uznanych za abuzywne jest nieważność tej umowy, co uzasadniało oddalenie powództwa w zakresie żądania sformułowanego jako żądanie główne pozwu. Spowodowało to konieczność rozpoznania żądania ewentualnego, o którym nie orzekał Sąd Rejonowy z uwagi na uwzględnienie żądania głównego zawartego w pozwie. W tym zakresie roszczenie będące podstawą powództwa nie zostało rozpoznane, co w ocenie Sądu Okręgowego uzasadniało stwierdzenie nierozpoznania istoty sprawy w odniesieniu do żądania ewentualnego powodów, w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. Powodowie w zażaleniu zarzucili naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie w sytuacji, gdy nie zaistniała żadna z przesłanek do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył co następuje:Sformułowane przez powodów żądanie pozwu oraz treść wyroku Sądu pierwszej instancji uzasadniały stwierdzenie Sądu Okręgowego, że w wyroku tym zostało uwzględnione żądanie główne pozwu. Sąd drugiej instancji rozstrzygnięcie w tym zakresie uznał za wadliwe. Ocenił, że brak było podstaw do stwierdzenia nieważności umowy kredytowej. Użyte w tym kontekście sformułowanie, że żądanie ewentualne nie zostało rozpoznane i doszło do nierozpoznania przez sąd I instancji istoty sprawy w zakresie żądania ewentualnego było konsekwencją sposobu sformułowania pozwu zawierającego żądanie główne, które zostało oddalone przez Sąd Okręgowy oraz żądanie ewentualne, o którym nie orzekał Sąd pierwszej instancji.Stanowisko judykatury dotyczące wykładni pojęcia nierozpoznania istoty sprawy należy uznać za utrwalone.

Przyjmuje się, że nierozpoznanie istoty sprawy ma miejsce wówczas, gdy sąd rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy, zaniechał w ogóle zbadania materialnej podstawy żądania, pominął całkowicie merytoryczne zarzuty zgłoszone przez stronę, rozstrzygnął o żądaniu powoda na innej podstawie faktycznej niż zgłoszona w pozwie, nie rozważył zarzutów pozwanego rzutujących na zasadność roszczenia powoda. Odniesienie tego stanowiska do przebiegu postępowania w rozpoznawanej sprawie nakazuje stwierdzenie, że Sąd Rejonowy niewątpliwie orzekł merytorycznie w przedmiocie objętym żądaniem głównym pozwu i w tym zakresie rozpoznał istotę sprawy.

Jednakże ocena, czy Sąd Okręgowy w rozpoznawanej sprawie prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c. wymaga uwzględnienia skutków konstrukcji żądania pozwu zawierającego żądanie główne oraz żądanie ewentualne oraz konsekwencji rozstrzygnięcia przez Sąd pierwszej instancji jedynie o żądaniu głównym, a także przedmiotu zaskarżenia i zakresu postępowania przed Sądem drugiej instancji. Przy dokonaniu przez powoda kumulacji roszczeń powinien on bowiem określić relację zachodzącą między tymi roszczeniami, a sąd jest związany tak określonym żądaniem pozwu.Uwzględnienie przez sąd żądania głównego rodzi ten skutek procesowy, że sąd nie orzeka wówczas o żądaniu ewentualnym.

W konsekwencji żądanie ewentualne nie jest przedmiotem oceny Sądu, który uwzględnił żądanie główne zawarte w pozwie. W okolicznościach konkretnej sprawy może to powodować różne następstwa dotyczące możliwości oceny zasadności żądania ewentualnego, w przypadku uznania przez sąd drugiej instancji, że uwzględnienie powództwa głównego było nieuzasadnione. Dotyczy to zarówno podstawy faktycznej żądania ewentualnego, jak też oceny jego zasadności na gruncie prawa materialnego. W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy uwzględnił apelację strony pozwanej i uznał - inaczej niż Sąd pierwszej instancji - że żądanie główne (obejmujące stwierdzenie nieważności umowy i zapłatę) jest bezzasadne.

W konsekwencji dokonania takiej oceny wydał orzeczenie kasatoryjne, uznając, że wobec ograniczenia przedmiotu postępowania w sprawie do orzekania przez Sąd Rejonowy wyłącznie o żądaniu głównym nie została rozpoznana istota sprawy w pozostałym zakresie. W judykaturze utrwalone jest stanowisko, że kognicja Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym, w którym kwestionowana jest zasadność wydania orzeczenia kasatoryjnego, obejmuje wyłącznie ocenę prawidłowości zastosowania art. 386 § 4 k.p.c. W ramach postępowania zażaleniowego nie podlegało zatem merytorycznej ocenie Sądu Najwyższego stanowisko Sądu drugiej instancji dotyczące przyczyn uwzględnienia apelacji skierowanej przeciwko wyrokowi uwzględniającemu powództwo główne.Ocena prawna, której w sprawie dokonał Sąd Rejonowy nie obejmowała zasadności żądania ewentualnego.

W takiej sytuacji merytoryczna ocena tego żądania przez Sąd Okręgowy oznaczałaby, że sąd drugiej instancji po raz pierwszy rozpoznawałby sprawę w tym zakresie. Obowiązujący w postępowaniu cywilnym model apelacji pełnej nie może prowadzić do przeniesienia na etap postępowania apelacyjnego pełnego zakresu merytorycznego rozpoznania sprawy w zakresie, w którym o istocie sporu miałby orzekać sąd drugiej instancji. W takim przypadku rozstrzygnięcie przez sąd drugiej instancji o żądaniu poddanym wyłącznie pod jego osąd prowadziłoby w istocie do naruszenia konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności postępowania.

Ocena przez Sąd Okręgowy zasadności żądania ewentualnego w praktyce oznaczałoby także, że ten Sąd, jako sąd drugiej instancji, orzekając w tym zakresie nie realizowałby funkcji kontrolnej postępowania apelacyjnego, która należy do jego istoty.Uwzględnienie przyczyny uznania przez Sąd Okręgowy apelacji pozwanego za zasadną oraz sposobu sformułowania żądania pozwu w rozpoznawanej sprawie, jako podstawy wydania orzeczenia kasatoryjnego, nie uzasadnia stanowiska skarżącego, że sąd drugiej instancji wadliwie zakwalifikował związaną z tym sytuację procesową jako uzasadniającą stwierdzenie nierozpoznania istoty sprawy.Z tych względów zawarty w zażaleniu powodów zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. był pozbawiony uzasadnionych podstaw, co uzasadniało oddalenie zażalenia na podstawie art. 3941 § 3 w zw. z art. 39814 k.p.c. [SOP](r.g.) ‎