III CZ 144/22 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 144/22 POSTANOWIENIE Dnia 9 września 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Władysław Pawlak (przewodniczący)‎SSN Paweł Grzegorczyk (sprawozdawca)‎SSN Roman Trzaskowski w sprawie ze skargi D. D. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 24 września 2018 r., II Cz 718/18 wydanego w sprawie z powództwa D. D.‎przeciwko M. D. ‎o uznanie za niegodnego dziedziczenia,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 września 2022 r.,‎zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze‎z dnia 29 grudnia 2021 r., sygn. akt II WSC 13/21, 1. przekazuje zażalenie w zakresie dotyczącym punktu ‎2 (drugiego) zaskarżonego postanowienia Sądowi Okręgowemu w Jeleniej Górze jako właściwemu do jego rozpoznania;

2. oddala zażalenie w pozostałym zakresie;

3. oddala wniosek pełnomocnika skarżącego o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu ‎z urzędu w postępowaniu zażaleniowym.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 29 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze odrzucił skargę powoda D. D. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia tego Sądu z dnia 24 września 2018 r., którym oddalono zażalenie powoda na postanowienie Sądu Rejonowego w Zgorzelcu ‎z dnia 28 maja 2018 r. umarzające zawieszone postępowanie przeciwko M. D. w sprawie o uznanie za niegodnego dziedziczenia. Sąd Okręgowy wskazał, że dwuletni termin do wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie podlega przywróceniu.

Ponadto, skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia przysługuje w procesie jedynie od prawomocnych wyroków, nie zaś innych prawomocnych orzeczeń, w tym postanowień o charakterze formalnym. Skarga była zatem niedopuszczalna ze względu na przedmiot rozstrzygnięcia, a zarazem spóźniona. Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył zażaleniem powód, zarzucając naruszenie art. 4246 § 1 k.p.c., art. 168 i n. k.p.c., art. 77 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP w związku z art. 4241 § 1 k.p.c. i art. 361 k.p.c., art. 4246 § 3 k.p.c. w związku z art. 77 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, a także § 1, § 2 pkt 1 i § 16 ust. 5 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (jedn. tekst:

Dz. U. z 2019 r., poz. 68).Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W zakresie, w jakim zażalenie kwestionowało oddalenie wniosku ‎o przyznanie pełnomocnikowi powoda kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi ‎o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, należało je przekazać Sądowi Okręgowemu jako właściwemu do jego rozpoznania (art. 3942 § 11 pkt 4 w związku z art. 200 § 14, art. 391 § 1, art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.). W pozostałym zakresie zasadnicze znaczenie dla prawidłowości zaskarżonego postanowienia – niezależnie od dochowania terminu do wniesienia skargi – miał przedmiot postanowienia zaskarżonego skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Zgodnie z art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. skarga przysługuje od prawomocnego wyroku sądu drugiej – a w szczególnych przypadkach także pierwszej instancji, kończącego postępowanie w sprawie. Przepis ten jednoznacznie, a zarazem wyczerpująco określa dopuszczalność skargi w procesie ze względu na postać rozstrzygnięcia, ograniczając ją do wyroków. Rozwiązanie to odpowiada założeniu, że szczególny tryb dochodzenia od Skarbu Państwa naprawienia szkody wyrządzonej prawomocnym orzeczeniem sądu, połączony z wymaganiem stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem przez Sąd Najwyższy w odrębnym postępowaniu, powinien odnosić się jedynie do wyroków, jako orzeczeń mających najwyższą wartość jurysdykcyjną, których stabilność wymaga szczególnej ochrony (por. druk sejmowy VI kadencji nr 2625).W okolicznościach sprawy skarga została wniesiona od postanowienia Sądu Okręgowego, jako sądu drugiej instancji, oddalającego zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego o umorzeniu zawieszonego postępowania.

Trafnie zatem Sąd Okręgowy uznał skargę za niedopuszczalną ratione materiae, a tym samym za podlegającą odrzuceniu (art. 4246 § 3 k.p.c.). Wbrew argumentacji, na której oparto zażalenie, odmiennych wniosków nie można wyprowadzić z art. 77 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP. Strona skarżąca nie dostrzegła, że w przypadku prawomocnych orzeczeń innych niż wyroki, zapadających w procesie cywilnym, niemożność wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie zamyka drogi do żądania od Skarbu Państwa naprawienia szkody wyrządzonej przez ich wydanie.

Pogląd zatem, jakoby nie było innej możliwości naprawienia szkody niż przez stwierdzenie niezgodności z prawem zaskarżonego postanowienia, jest błędny. W przypadku innych orzeczeń aniżeli te, wobec których ustawa dopuszcza skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa może być dochodzona bez potrzeby uprzedniego uzyskania prejudykatu w postępowaniu ze skargi, co wynika wprost, bez konieczności dokonywania głębszych zabiegów interpretacyjnych, ‎z pominiętego w zażaleniu art. 4241b k.p.c. w związku z art. 4171 § 3 in fine k.c. Jasne staje się w tych warunkach, że podstawy do rozciągnięcia dopuszczalności skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia na inne rozstrzygnięcia sądu aniżeli prawomocne wyroki nie może stanowić także art. 361 k.p.c., pomijając, że – jak była mowa – art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. samodzielnie określa dopuszczalność skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w procesie ze względu na przedmiot zaskarżenia.Ubocznie należało dostrzec, że powód głęboko niewłaściwie postrzega konsekwencje ewentualnego uwzględnienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, podnosząc, że powód mógłby w takim przypadku złożyć skargę (mylnie określoną jako „wniosek”) o wznowienie postępowania.

Istotą skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest bowiem możność uzyskania prejudykatu otwierającego drogę do dochodzenia odpowiedzialności odszkodowawczej od Skarbu Państwa przy jednoczesnym poszanowaniu stabilności i prawomocności materialnej orzeczenia stanowiącego przyczynę szkody.Wobec niedopuszczalności skargi z racji przedmiotu rozstrzygnięcia, kwestia dochowania terminu do jej wniesienia w szczególnej sytuacji, która wystąpiła w niniejszej sprawie, nie miała rozstrzygającego znaczenia. Należało jednak wskazać, że okoliczność, iż ustawodawca nie wyklucza expressis verbis przywrócenia określonego terminu ustanowionego w kodeksie postępowania cywilnego, nie oznacza, że niemożność przywrócenia tego terminu nie może wynikać z jego długości, charakteru i funkcji.

Pogląd wyrażony w tej materii przez Sąd Okręgowy odpowiadał utrwalonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego wskazującej na nieprzywracalny charakter dwuletniego terminu do wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2007 r., I CNP 28/07, OSNC-ZD 2008, nr D, poz. 61, z dnia 11 stycznia 2008 r., I BU 15/07, z dnia 7 kwietnia 2010 r., II BU 15/09, z dnia 25 lutego 2010 r., V CZ 6/10, z dnia 18 listopada 2014 r., IV CNP 34/14 i z dnia 18 września 2017 r., V CNP 32/17, a także uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2020 r., III PZP 4/20, OSNP 2021, nr 5, poz. 48).

Z tych względów, na podstawie art. 39814 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.Wniosek pełnomocnika procesowego skarżącego o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu w postępowaniu zażaleniowym oddalono, mając na uwadze, że zażalenie okazało się bezzasadne ‎w stopniu oczywistym z racji dostrzegalnej prima vista niedopuszczalności odrzuconej skargi z powodu przedmiotu zaskarżenia. Wniesienie oczywiście bezzasadnego środka zaskarżenia nie może być natomiast traktowane jako udzielenie pomocy prawnej (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia ‎22 września 2011 r., V CZ 66/11, z dnia 2 grudnia 2011 r., III CZ 69/11 i z dnia ‎8 grudnia 2021 r., I CNP 42/17).