III CZ 129/25 · Sąd Najwyższy

III CZ 129/25 POSTANOWIENIE 27 listopada 2025 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 listopada 2025 r. w Warszawie‎zażalenia J.B. ‎na postanowienie Sądu Okręgowego w Olsztynie‎z 27 lutego 2025 r., IX Ca 1118/21,‎w sprawie z wniosku J.B.‎z udziałem K.B.‎o podział majątku wspólnego, oddala zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. a.w. UZASADNIENIEPostanowieniem z 30 czerwca 2021 r.

Sąd Rejonowy w Olsztynie ustalił, że w skład majątku wspólnego J.B. (syna A. i K.) oraz K.B. (córki M. i K1) wchodzą bliżej opisane składniki, w tym przedsiębiorstwo J. (numer REGON […]) [pkt 1 lit. a) - e)]; ustalił nakład uczestniczki z majątku osobistego na majątek objęty małżeńską wspólnością majątkową na kwotę bliżej określoną [pkt 3]; dokonał podziału majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki w sposób bliżej określony, w tym zarządził sprzedaż przedsiębiorstwa stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego i określił, że suma uzyskana ze sprzedaży przedsiębiorstwa, po pomniejszeniu o nieuiszczone kwoty i opłaty należne komornikowi sądowemu oraz po zwróceniu poniesionych przez wnioskodawcę i uczestników kosztów postępowania egzekucyjnego, będzie podlegała podziałowi po 1/2 (jednej drugiej) części kwoty uzyskanej ze sprzedaży na rzecz wnioskodawcy i uczestniczki [pkt 4 lit. a) – f)]; zasądził tytułem spłaty od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy bliżej określoną kwotę w sposób bliżej określony [pkt 4]; oddalił wniosek o podział majątku wspólnego i o ustalenie nakładów w pozostałym zakresie [pkt 5]; stwierdził, że wnioskodawca i uczestniczka ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie [pkt 6] i rozliczył koszty postępowania [pkt 7, 8].Na skutek apelacji wnioskodawcy i uczestniczki postanowieniem z 27 lutego 2025 r.

Sąd Okręgowy w Olsztynie uchylił zaskarżone postanowienie w całości i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Olsztynie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego. Podając motywy zastosowania orzeczenia kasatoryjnego, Sąd Okręgowy podkreślił przede wszystkim, że Sąd Rejonowy w ogóle nie rozpoznał żądania uczestniczki o rozliczenie zysków, czyli pożytków, które przyniosło wspólnie przez strony prowadzone, chociaż zarejestrowane na wnioskodawcę, przedsiębiorstwo.

Sąd odwoławczy zaznaczył, że roszczenie to nie zostało prawidłowo zidentyfikowane przez Sąd pierwszej instancji w odniesieniu do art. 618 § 1 k.p.c., a tym samym nie zostało ono nawet poddane procedurze uzupełnienia braków formalnych. Sąd Okręgowy wymienił również inne, jak to określił, żywotne kwestie związane z wartością nieruchomości, przedsiębiorstwa i rozliczenia pożytków wspólnego mienia i nakładów. Powyższe postanowienie w całości zaskarżył wnioskodawca, zarzucając Sądowi Okręgowemu naruszenie art. 386 § 1 i 4 k.p.c. poprzez uznanie, że w sprawie doszło do nierozpoznania przez Sąd l instancji istoty sprawy – żądania uczestniczki rozliczenia pożytków przedsiębiorstwa J. za okres od 1 czerwca 2016 r.

Skarżący wniósł o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania zażaleniowego. W uzasadnieniu zażalenia wnioskodawca wskazywał, że na żadnym etapie postępowania w I instancji uczestniczka nie zgłosiła nawet obarczonego brakami formalnymi wniosku o zasądzenie pożytków z przedsiębiorstwa, domagała się konsekwentnie podziału przedsiębiorstwa poprzez przyznanie go wnioskodawcy z zasądzeniem od niego połowy wartości tego składnika wycenionego metodą dochodową.

Wnioski te na każdym etapie formułował profesjonalny pełnomocnik uczestniczki, dla którego rozróżnienie między tymi konstrukcjami i idącymi za nimi wnioskami dowodowymi nie powinno stanowić problemu.W odpowiedzi na zażalenie uczestniczka domagała się oddalenia zażalenia wnioskodawcy i zasądzenie od niego na jej rzecz kosztów zastępstwa prawnego przed Sądem Najwyższym. Odpis zażalenia został doręczony uczestniczce 9 maja 2025 r., a termin złożenia odpowiedzi na zażalenie upływał z dniem 16 maja 2025 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Postępowanie wywołane wniesieniem takiego zażalenia aktualizuje po stronie Sądu Najwyższego uprawnienie do zbadania zasadności doboru przez sąd odwoławczy rodzaju zapadłego rozstrzygnięcia – bądź o charakterze reformatoryjnym, bądź o charakterze kasatoryjnym. W postępowaniu zażaleniowym nie podlega zatem ocenie prawidłowość merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji, lecz zachodzi weryfikacja błędów sądu odwoławczego, które w określonej sytuacji procesowej przyczyniły się uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania zamiast wydania orzeczenia reformatoryjnego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2023 r., III CZ 165/23; z 20 lutego 2023 r., III CZ 486/22; z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15; z 12 lutego 2014 r., IV CZ 120/13).

W polskiej procedurze cywilnej postępowanie odwoławcze opiera się na modelu apelacji pełnej, który nie ogranicza apelującego jedynie do wskazania podstaw określonych w kodeksie, lecz na podstawie art. 382 k.p.c. przyznaje mu także możliwość wprowadzenia nowego materiału dowodowego i faktycznego. Treść art. 386 § 1 k.p.c. przewiduje, że w razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej instancji zmienia zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy, natomiast rozstrzygnięcie o innej treści możliwe jest wyłącznie w przypadku zaistnienia przesłanek procesowych nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.) czy odrzucenia pozwu albo podstawy do umorzenia postępowania (art. 386 § 3 k.p.c.).

Wyjątkiem od opisanej zasady jest unormowanie art. 386 § 4 k.p.c., zgodnie z którym sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Z tych względów przyjąć należy, że zasadą polskiego systemu prawnego jest orzekanie przez sąd drugiej instancji reformatoryjne, nie zaś kasatoryjne.W postępowaniu zażaleniowym Sąd Najwyższy nie jest wszak związany zarzutami zgłoszonymi przez skarżącego.

W sprawie nie doszło do nieważności postępowania ani nie zaktualizowały się podstawy do odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania, dlatego zasadnicze znaczenie w rozumieniu art. 3941 § 11 k.p.c. miało ustalenie czy Sąd nie rozpoznał istoty sprawy lub czy nie przeprowadził w ogóle postępowania dowodowego. Jednocześnie, w orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. ma na celu jedynie skontrolowanie przez Sąd Najwyższy czy orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji, przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, zostało prawidłowo oparte na jednej z przesłanek przewidzianych w art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., a więc czy powołana przez sąd drugiej instancji przyczyna uchylenia odpowiada wskazanej w uzasadnieniu podstawie ustawowej i czy rzeczywiście wystąpiła w sprawie.

Dokonywana ocena powinna mieć zatem charakter formalny i skupiać się wyłącznie na ustanowionych w powyższych przepisach przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji i nie może wkraczać nie tylko w ocenę merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji w kwestii materialnoprawnych podstaw rozstrzygnięcia, lecz także w ocenę prawidłowości zastosowania przez ten sąd innych przepisów prawa procesowego, nie związanych bezpośrednio ze wskazaną przyczyną uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji. Zakres tej kontroli nie obejmuje ocen wyrażonych w zaskarżonym orzeczeniu i niemających związku z przesłankami uchylenia orzeczenia poglądów co do wykładni prawa, merytorycznego stanowiska w sprawie oraz popełnionych w postępowaniu apelacyjnym uchybień procesowych (tak: postanowienie Sądu Najwyższego z 24 kwietnia 2025 r., III CZ 29/25 i powołane tam orzecznictwo; por. również: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2025 r., III CZ 14/25).Sąd Okręgowy przedstawił szereg rozważań poświęconych zasadności zastosowania art. 386 § 4 k.p.c. i wyboru reformatoryjnego orzeczenia w postępowaniu apelacyjnym.

Zapoznanie się ze sposobem sformułowania przez uczestniczkę żądań dotyczących rozliczenia „zysków” czy „pożytków” z przedsiębiorstwa opisywanego w sprawie poprowadziło Sąd Najwyższy za Sądem Okręgowym do tożsamych wniosków. Roszczenie zgłoszone przez uczestniczkę nie zostało w ogóle dostrzeżone przez Sąd pierwszej instancji, a Sąd drugiej instancji stwierdził prawidłowo, że rozstrzygnięcia o tej kwestii mogła się uczestniczka domagać na podstawie art. 618 § 1 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. oraz art. 686 i art. 688 k.p.c. Znajduje to odzwierciedlenie w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2015 r., V CSK 254/15).Próbujące zwalczyć tę kwestię stanowisko skarżącego nie jest w sprawie uzasadnione, a jego twierdzenia podniesione w zażaleniu są zupełnym zaprzeczeniem sformułowań podnoszonych przez pełnomocnika uczestniczki.

W tym kontekście Sąd Najwyższy wielokrotnie tłumaczył, że przed wszczęciem postępowania działowego roszczenia tego rodzaju rozpoznawane są w postępowaniu procesowym; do postępowania działowego – w wypadku czasowego zbiegu – przekazane zostały w imię kompleksowości załatwiania spraw i eliminowania zbędnych postępowań sądowych. Oznacza to, że roszczenie o rozliczenie pożytków, jakie przyniosła rzecz wspólna, podlegające rozstrzygnięciu w postępowaniu działowym, musi być przez stronę właściwie zgłoszone. Sąd rozpoznający sprawę o zniesienie współwłasności o roszczeniach przewidzianych w art. 618 § 1 k.p.c. orzeka zawsze na wniosek osób uprawnionych do ich zgłoszenia.

W doktrynie trafnie podkreśla się, iż stosowny wniosek (żądanie) – na zasadzie odpowiedniego zastosowania art. 187 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. – powinien spełniać wymagania dotyczące pozwu. Zgłaszając roszczenie, o którym mowa w art. 618 § 1 k.p.c., uczestnik musi zatem dokładnie oznaczyć jego wysokość i podstawę faktyczną. Do pisma procesowego zawierającego zgłoszenie tego rodzaju roszczenia ma zastosowanie art. 130 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., stąd też w rachubę wchodzi zwrot wniosku w razie nieusunięcia w terminie jego braku formalnego.

Sąd zaś orzekając o tych roszczeniach, dla zapewnienia postanowieniu pełnej jednoznaczności, powinien nie tylko ujmować poszczególne o nich rozstrzygnięcia, zamieszczone w jego sentencji, w odrębnie oznaczone punkty, lecz także w razie uwzględnienia danego roszczenia jedynie w pewnym zakresie, dokładnie wskazywać, iż sąd żądanie częściowo oddala (tak wprost: postanowienie Sądu Najwyższego z 29 stycznia 2016 r., II CSK 82/15, i inne orzeczenia w nim powołane).Na tym tle uwydatnia się więc brzmienie sentencji postanowienia Sądu Rejonowego, który nie poddając pod osąd żądania uczestniczki, oddalił wniosek o podział majątku wspólnego między uczestnikami.

Sama istota postępowania apelacyjnego sprowadza się wszakże do ponownej i wszechstronnej analizy sprawy zarówno w aspekcie faktycznym, jak i prawnym, jednakże zasadniczo zgromadzenie materiału dowodowego należy do sądu pierwszej instancji, a uzupełniająco do sądu drugiej instancji, z jednoczesnym uprawnieniem do pominięcia nowych faktów i dowodów. A zatem, w zaistniałej sytuacji trudno przypisać Sądowi Okręgowemu obowiązek przeprowadzania samodzielnie postępowania dowodowego, którego Sąd Rejonowy w zasadzie nie przeprowadził.

Przypatrując się całościowo treści motywów pisemnych postanowienia Sądu Okręgowego, Sąd Najwyższy powziął przekonanie, że przeprowadzenie rozważań przez Sąd drugiej instancji również w pozostałym zakresie, dotyczących szczegółowych ustaleń wspomnianych w uzasadnieniu jako brakujące, stanowiłoby in concreto wyręczenie i zastąpienie Sądu Rejonowego w obowiązku rozważenia sprawy co do meritum. Natomiast działanie Sądu odwoławczego w wizji wykreowanej przez skarżącego mogłoby z kolei prowadzić do naruszenia zasad modelu apelacji pełnej, uniemożliwiając kontrolę postanowienia po raz pierwszy orzekającego o omawianym zakresie dopiero w postanowieniu wydanym na skutek apelacji.

Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego jest wobec tego w ujęciu art. 386 § 4 k.p.c. w pełni usprawiedliwione.Z przedstawionych względów zażalenie podlegało oddaleniu na zasadzie art. 39814 w zw. Z art. 3941 § 3 k.p.c. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego należało pozostawić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie na podstawie art. 13 § 2 w zw. z art. 108 § 2 k.p.c., stosowanego na zasadzie analogii w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c. Warto przy tym zwrócić uwagę na termin wniesienia odpowiedzi na zażalenie, który został przekroczony.

Agnieszka Jurkowska-Chocyka.w. [a.ł] ‎