III CZ 10/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 10/06

POSTANOWIENIE

Dnia 16 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Fundacji "H."

przeciwko Skarbowi Państwa - reprezentowanemu przez Wojewodę […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 16 marca 2006 r.,

zażalenia strony powodowej na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 listopada 2005 r. Sąd Apelacyjny

odrzucił skargę kasacyjną powodowej Fundacji „H.” od wyroku tego Sądu z dnia 2

czerwca 2005 r. oddalającego apelację powoda w sprawie przeciwko Skarbowi

Państwa-Wojewodzie o zapłatę.

Przyczyną odrzucenia skargi kasacyjnej było nie uiszczenie przez stronę

powodową wpisu sądowego w kwocie 35 163,70 zł. Sąd Apelacyjny wskazał, że

postanowieniem z dnia 25 października 2005 r. oddalił jej wniosek o zwolnienie od

wpisu od skargi kasacyjnej, bowiem nie wykazała ona, że nie ma dostatecznych

środków na te koszty (art. 113 § 2 k.p.c.). Stwierdziła jedynie, że sytuacja Fundacji

jest zła i nie ma możliwości poniesienia przez nią wpisu od skargi kasacyjnej.

Powołała się na wszczęcie wobec Fundacji egzekucji i złożenie wniosku

o ogłoszenie upadłości a jako dowody załączyła trzy zawiadomienia o wszczęciu

egzekucji komorniczej oraz dwie kopie wyciągów z kont bankowych dotyczących

tego samego dnia - 30 września 2005 r., z których wynika, że Fundacja dokonała

wpłaty własnej w kwocie 7 000 zł. Sąd Apelacyjny uznał, że dowody te nie są

wystarczające

a

strona

powodowa,

reprezentowana

przez

fachowego

pełnomocnika, ubiegając się o zwolnienie od kosztów sądowych, powinna

w sposób pełny i wyczerpujący przedstawić swoją sytuację materialną i finansową.

Stwierdził, że z przedstawionych wyciągów z kont bankowych wynika, iż strona

powodowa posiada inne rachunki bankowe lub prowadzi rozliczenia pozabankowe,

skoro dokonała na rachunek wpłaty własnej w kwocie 7 000 zł. Wskazał też, że

samo złożenie wniosku o upadłość a nawet ogłoszenie upadłości nie stanowi

podstawy do zwolnienia od kosztów sądowych. W konsekwencji uznał, że strona

powodowa nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na pokrycie wpisu od

skargi kasacyjnej i wobec nie uiszczenia tego wpisu odrzucił skargę na podstawie

art. 16 ust.3 ustawy z dnia 13 czerwca 1967r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (j.t: Dz. U. z 2002 r., Nr 9, poz. 88 ze zm.).

W zażaleniu na powyższe postanowienie, kwestionującym zasadność

odmowy zwolnienia powódki od wpisu od skargi kasacyjnej, zarzucono naruszenie

art. 16 ust. 3 u.k.s.c, art. 113 § 2 k.p.c., art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust.

1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności uchwalonej

w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.).

Strona powodowa wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz zmianę

postanowienia o odmowie zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej i zwolnienie jej

od tego wpisu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury (porównaj między innymi

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 1999 r. I CKN 367/99, OSNC

2000/3/48 i uchwałę tego Sądu z dnia 31 maja 2000 r. III CZP 1/00, OSNC

2001/1/1), w postępowaniu zażaleniowym przed Sądem Najwyższym ma

odpowiednie zastosowanie art. 380 k.p.c., wobec czego Sąd Najwyższy

rozpoznając zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej bada

także, na wniosek skarżącego, te postanowienia Sądu drugiej instancji, które nie

podlegały zaskarżeniu a miały wpływ na wydanie zaskarżonego postanowienia.

W rozpoznawanej sprawie odnosi się to do niezaskarżalnego postanowienia Sądu

Apelacyjnego z dnia 25 października 2005 r. oddalającego wniosek strony

powodowej o zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej.

Postanowienie to zapadło z naruszeniem art. 113 § 2 k.p.c. a jego

konsekwencją było niedopuszczalne, faktyczne zamknięcie stronie powodowej

drogi do rozpoznania jej sprawy przez Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym.

Przepisy art. 113 k.p.c., dotyczącego zwolnienia od kosztów sądowych (obecnie już

nie obowiązującego), powinny być wykładane przy uwzględnieniu między innymi

także stanowiska Komitetu Ministrów Rady Europy zawartego w punkcie 12

zalecenia z dnia 14 maja 1981 r. nr R (81)7 oraz ustalonej linii orzecznictwa

Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (na przykład sprawa Airey przeciwko

Irlandii z dnia 9 października 1979 r.), zgodnie z którymi konieczność uiszczenia

zbyt wysokich kosztów postępowania sądowego, przekraczających możliwości

strony, może prowadzić do faktycznego pozbawienie jej prawa do sądu, wobec

czego państwa członkowskie Unii Europejskiej zobowiązane są do podejmowania

środków eliminujących tego rodzaju sytuacje. Do chwili wejścia w życie nowej

ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U

Nr 167, poz. 1398), dostosowującej polskie prawo do powyższych wymogów,

konieczne było wykładanie i stosowanie art. 113 k.p.c. w sposób eliminujący

sytuacje, gdy z powodów fiskalnych strona pozbawiona byłaby możliwości

dochodzenia swoich roszczeń na drodze sądowej lub możliwości poddania jej

sprawy pod osąd wyższej instancji, w tym także rozpoznania przysługującego

w sprawie nadzwyczajnego środka odwoławczego. Sąd Apelacyjny wydając

postanowienie o odmowie zwolnienia strony powodowej od wpisu od skargi

kasacyjnej nie uwzględnił powyższych zasad wykładni art. 113 k.p.c. Przede

wszystkim zgodzić się trzeba ze skarżącą, że ubiegając się o zwolnienie od wpisu

przedstawiła ona, zgodnie z wymogami art. 113 § 2 k.p.c., swoją sytuację

finansową oraz złożyła obrazujące ją dowody w postaci nie tylko, jak stwierdził Sąd

Apelacyjny, wyciągów z dwóch kont bankowych i trzech zawiadomień o wszczęciu

egzekucji komorniczych, lecz także dwóch wezwań do zapłaty należności

sądowych, które pozostały poza oceną Sądu Apelacyjnego, podobnie jak

zawiadomienia o wszczęciu egzekucji. Jeżeli Sąd Apelacyjny uznał złożone

oświadczenie i dowody za niewystarczające dla zobrazowania sytuacji majątkowej

strony powodowej, powinien wezwać ją do złożenia stosownych dokumentów.

Strona bowiem, składając dowody w jej ocenie wystarczające dla wykazania, że nie

ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych, nie jest w stanie

ocenić, czy Sąd uzna dowody te za wystarczające. Nie może być zatem

pozbawiona możliwości uzupełnienia dowodów, na wezwanie Sądu, jeżeli uznał on,

że nie w pełni obrazują stan majątkowy strony.

Obowiązkiem Sądu rozstrzygającego wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych jest także dokonanie wszechstronnej i wnikliwej oceny zarówno złożonych

przez stronę dowodów, jak i jej sytuacji majątkowej. Ocena powierzchowna, nie

obejmująca wszystkich dowodów, jak również wszelkie uogólnienia, nie znajdujące

odzwierciedlenia w materiale sprawy, naruszają zasady art. 113 k.p.c. i mogą

prowadzić do pozbawienia strony prawa do sądu. Sąd Apelacyjny oceniając złożone

dowody i oświadczenie strony powodowej dotyczące jej sytuacji majątkowej nie

ocenił w ogóle dokumentów takich jak zawiadomienia o wszczęciu egzekucji

komorniczej oraz wezwania do zapłaty i nie rozważył, jakie wnioski z nich wynikają

dla oceny sytuacji majątkowej strony powodowej. Natomiast ze złożonych wyciągów

bankowych wyprowadził jedynie dowolny wniosek o posiadaniu przez powódkę

innych kont bankowych, nie wzywając jej do oświadczenia się w tym przedmiocie.

Podobnie pozbawiona znaczenia dla rozstrzygnięcia wniosku strony powodowej

o zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej jest uogólniona konstatacja Sądu

Apelacyjnego, co do wpływu ogłoszenia upadłości na rozstrzygnięcie wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych.

Przechodząc do oceny sytuacji majątkowej strony powodowej należy

stwierdzić, że ze złożonych przez nią dowodów wynika, iż w chwili rozstrzygania

wniosku przez Sąd Apelacyjny, posiadała ona na rachunkach bankowych kwotę

277, 63 zł., prowadzona była wobec niej egzekucja komornicza należności w kwocie

ponad 155 000 zł a jej wierzytelności nie objęte jeszcze egzekucją wynosiły ponad

38 000 zł. Wszczęte wobec niej postępowanie upadłościowe doprowadziło

ostatecznie do ogłoszenia upadłości w dniu 16 grudnia 2005 r. Wszystkie te

okoliczności dają podstawę do oceny, że strona powodowa rzeczywiście nie

posiadała środków na pokrycie wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 35 163,70

zł., co pośrednio stwierdził także Sąd Apelacyjny uwzględniając w dniu 17 stycznia

2006 r. wniosek tej strony o zwolnienie od wpisu od zażalenia w znacznie niższej

kwocie 7 033 zł.

Wbrew odmiennemu stanowisku Sądu Apelacyjnego, strona powodowa

wykazała zatem, że nie ma dostatecznych środków na pokrycie wpisu od skargi

kasacyjnej, co zgodnie z art. 113 § 2 k.p.c., uzasadniało zwolnienie jej od tych

kosztów.

Wadliwość postanowienia o odmowie zwolnienia od wpisu od skargi

kasacyjnej doprowadziła do wydania zaskarżonego postanowienia o odrzuceniu

skargi. Stwierdzając tę wadliwość Sąd Najwyższy nie wydaje odrębnego

postanowienia o uchyleniu, czy zmianie postanowienia oddalającego wniosek

o zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej, a jedynie uchyla zaskarżone

postanowienie

o

odrzuceniu

skargi,

jako

wydane

w

wyniku

wadliwego,

niezaskarżalnego postanowienia o odmowie zwolnienia od wpisu (art. 398(16)

w zw. z art. 394(1) § 3 oraz art. 398(21) w zw. z art. 380 k.p.c.).

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu.