III CZ 1/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 1/13

POSTANOWIENIE

Dnia 17 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa G. D.

przeciwko Powiatowi W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 stycznia 2013 r.,

zażalenia strony pozwanej na wyrok Sądu Okręgowego w K.

z dnia 7 września 2012 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Powód G. D. domagał się o zasądzenia na jego rzecz od pozwanego

Powiatu W. kwoty 45.590,08 złotych z ustawowymi odsetkami od wniesienia

pozwu, tytułem wynagrodzenia za wykonane przez niego roboty, które nie były

objęte umową zawartą z pozwaną w następstwie przeprowadzonego przetargu.

Potrzeba ich wykonania oraz niezbędny zakres określone zostały przez inspektora

nadzoru ze strony pozwanego, ponieważ okazało się, że były niezbędne do

zrealizowania inwestycji zgodnie ze sztuką budowlaną oraz z przepisami i z

zasadami przewidzianymi dla tego typu robót. Ponadto zwiększyły one użyteczność

inwestycji

i osiągnięcie założonych celu. W piśmie z dnia 5 kwietnia 2011 r.

podniósł, że w razie przyjęcia niezwiązania stron umową w zakresie tych robót,

zgłoszone

roszczenie

znajduje

uzasadnienie

w przepisach

regulujących

bezpodstawne wzbogacenie.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, zarzucając że nie zlecał powodowi

wykonywania jakichkolwiek prac dodatkowych. Rozszerzenie zakresu robót, poza

objęte umową zawartą w trybie przetargowym wymagało pisemnego aneksu

lub odrębnej umowy. Nie ustanawiał inspektora nadzoru, a obowiązkiem A. M. było

jedynie nadzorowanie wykonania umowy, nie był on upoważniony do zawierania

umów w imieniu pozwanego.

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 13 września 2011 r. oddalił powództwo,

uznał, że stron nie łączyła umowa dotycząca robót dodatkowych, nie uwzględnił

złożonych przez powoda wniosków dowodowych, którym sprzeciwił się pozwany,

stwierdzając że zmierzają do obejścia zakazu prowadzenia dowodu z zeznań

świadków i przesłuchania stron, wynikającego z art. 648 k.c. i art. 74 k.c.

Dochodzenie roszczenia na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu

było nieuzasadnione (art. 411 pkt 1 k.c.), ponieważ powód wiedział, że nie był

zobowiązany do wykonania innych robót, niż określone umową.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w K., po rozpoznaniu apelacji

powoda, uchylił wyrok Sądu Rejonowego i przekazał sprawę temu Sądowi

do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu pierwszej

instancji, że nie było podstaw do uznania, iż strony łączyła umowa o wykonanie

robót dodatkowych. Wobec tego należało ocenić roszczenie w kontekście

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Sąd Rejonowy bez analizy przesłanek

tej podstawy roszczenia wysnuł niepopartą dowodami ocenę prawną wywodzoną

z art. 411 pkt 1 k.c. Nie odniósł się do twierdzenia powoda zawartego już

w pozwie, że bez wykonania tych koniecznych robót nie było możliwe osiągnięcie

umówionego celu. Pominięcie dowodów, które miały tę tezę potwierdzić,

w odniesieniu do przesłanek bezpodstawnego wzbogacenia, było nieprawidłowe

i doprowadziło do nierozpoznania istoty sprawy, zwłaszcza że zastosowanie art.

411 k.c., jako szczególnego przypadku bezpodstawnego wzbogacenia, powinno

być

poprzedzone

ustaleniem,

czy

świadczenie

powoda

było

nienależne.

Te przyczyny zadecydowały o uchyleniu wyroku na podstawie art. 386 § 4 k.p.c.

Zażalenie na wyrok Sądu Okręgowego złożył powód, zarzucając naruszenie

przepisów postępowania: art. 386 § 4 k.p.c. przez bezzasadne przyjęcie istnienia

przesłanek do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji, 316 k.p.c. przez

nieustalenie, że strony przewidziały w umowie kosztorysowy sposób określenia

wynagrodzenia wykonawcy, i art. 229 k.p.c. przez nieuznanie za przyznany faktu,

że pozwany nie informował powoda o rzekomej konieczności wykonania prac

dodatkowych. Ponadto z naruszeniem art. 386 § 6 w związku z art. 227 k.p.c.

wskazania co do dalszego postępowania nie obejmują nakazania Sądowi pierwszej

instancji

zbadania

w

pierwszej

kolejności

uniemożliwiających powodowi dochodzenie roszczeń

wystąpienia

przesłanek

z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia, określonych w art. 630 § 2 i art. 411 § 1 pkt 1 k.c., a obejmują

nakazanie przeprowadzenia postępowania dowodowego w zakresie wskazanym

przez powoda. W odniesieniu do przepisów prawa materialnego zakwestionował

dokonaną przez Sąd Okręgowy wykładnię art. 630 § 2 k.c., art. 405 k.c. i art. 410

k.c. Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji

powódki, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpatrzenia przez Sąd Okręgowy w K.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 3941 § 11 k.p.c. w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia

16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381), która weszła w życie z dniem

3 maja 2012 r., miał na celu wzmocnienie modelu postępowania cywilnego

zakładającego, iż druga instancja stanowi instancję merytoryczną, w której sprawa

powinna być rozpoznana ex novo, a postępowanie zakończone przez wydanie

rozstrzygnięcia kończącego spór między stronami. W razie uwzględnienia apelacji

sąd drugiej instancji zmienia – zgodnie z art. 386 § 1 k.p.c. – zaskarżony wyrok

i orzeka co do istoty sprawy (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego – zasada prawna – z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC

2008, nr 6, poz. 55; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada

prawna – z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1997, nr 7-8, poz. 124).

Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., poza wypadkami określonymi w § 2 i 3

(stwierdzenie

przesłanek

nieważności

postępowania

albo

uzasadniających

odrzucenie pozwu lub umorzenie postępowania), sąd drugiej instancji może uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie

nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie

wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Zażalenie na orzeczenie uchylające wyrok sądu pierwszej instancji

i przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania ma służyć skontrolowaniu,

czy zostało ono prawidłowo oparte na jednej z wymienionych przesłanek, a ściślej,

czy powołana przez sąd przyczyna uchylenia odpowiada ustawowej podstawie.

Przedmiotem badania Sądu Najwyższego jest istnienie formalnych, procesowych

podstaw wydania

przez sąd drugiej instancji wyroku kasatoryjnego, a nie

reformatoryjnego. Mimo specyficznego charakteru tego środka zaskarżenia,

pozostaje on zażaleniem, prowadzącym do rozstrzygnięcia kwestii procesowych,

a nie materialnoprawnych. Tak określone granice dokonywanej kontroli wyłączają

możliwość oceny nie tylko zasadności pozwu (wniosku) i apelacji, ale też

merytoryczne badanie stanowiska prawnego sądu drugiej instancji. Merytoryczna

kontrola orzeczenia sądu drugiej instancji zastrzeżona jest dla skargi kasacyjnej,

będącej nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, któremu ustawowo postawione są

szczególne wymogi formalne i konieczność spełnienia przesłanek decydujących

o

przyjęciu

jej

do

rozpoznania.

Ograniczona

funkcja

i natura

zażalenia

przewidzianego art. 394 § 1 k.p.c. oraz usytuowanie go w systemie środków

odwoławczych przemawia za wąskim określeniem granic kognicji Sądu Najwyższego

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ 135/12,

niepubl.; z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, niepubl.; z dnia 9 listopada

2012 r., IV CZ 156/12, niepubl; z dnia 23 listopada 2012 r., I CZ 177/12, niepubl.;

z dnia 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, niepubl.; z dnia 19 grudnia 2012 r., II CZ

141/12, niepubl.). Skoro zażalenie skierowane jest przeciwko uchyleniu wyroku

i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, to ocenie poddawana jest jedynie

ewentualna wadliwość sądu drugiej instancji przy kwalifikowaniu określonej sytuacji

procesowej do podstawy objętej art. 386 § 4 k.p.c. Jeżeli do uchylenia wyroku doszło

z powodu nierozpoznania istoty sprawy, to zachodzi potrzeba ustalenia, czy przyjęte

przez sąd drugiej instancji rozumienie tego pojęcia było zgodne z przyjmowanym

w doktrynie i orzecznictwie, jak też czy jego ocena uzasadniała wydanie takiego

orzeczenia. Nie jest objęte kontrolą stanowisko prawne sądu drugiej instancji.

Zażalenie zatem nie może zwalczać merytorycznych podstaw orzeczenia.

W

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

przyjmuje

się

jednolicie,

że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu

pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy sąd

zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów

strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna

lub procesowa

unicestwiająca

roszczenie

(por.

wyrok

Sądu

Najwyższego

z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315; postanowienia Sądu

Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22;

z 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, LEX nr 50750; z 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98,

LEX nr 519260; wyroki Sądu Najwyższego z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP

2003 nr 3, poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635.;

z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2). Dojdzie do tego

również w razie oddalenia powództwa, z uwagi na przyjęcie braku legitymacji

procesowej po którejś ze stron, wygaśnięcia lub przedawnienia roszczenia

z odwołaniem się do samych tylko twierdzeń stron na temat jego charakteru,

gdy tej oceny sąd drugiej instancji nie podzieli (por. wyroki Sądu Najwyższego

z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 14 maja 2002 r.,

V CKN 357/00, LEX nr 55513). Rzeczą zatem żalącego się było przedstawienie

argumentów prawnych wskazujących, że doszło do naruszenia zaskarżonym

wyrokiem art. 386 § 4 k.p.c. Zarzut naruszenia tego przepisu połączony został

z twierdzeniem, że nie zachodziły przesłanki do zastosowania go. Uzasadnienie

dotyczące tego zarzutu powołuje się na to, że błędne było uznanie, iż Sąd pierwszej

instancji nie rozpoznał istoty sprawy w zakresie badania, czy nie zachodzi po stronie

pozwanego przypadek bezpodstawnego wzbogacenia. Motywy kwestionowanego

orzeczenia przedstawiają przedmiot sporu w odniesieniu do żądania, jego podstawy

faktycznej oraz kwalifikacji prawnej, wskazują iż ocena roszczenia wymagała

dokonania ustaleń opartych na przeprowadzonych dowodach oraz przesłankach

podstawy prawnej, czego nie dokonał Sąd pierwszej instancji, nie rozpoznając tym

samym istoty sporu. Prowadzi to do wniosku, że pozwany nie sprostał wymaganiu

wykazania naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., ponieważ Sąd drugiej instancji właściwie

określił istotę sprawy. W dalszej części uzasadnienia żalący się zawarł własną ocenę

roszczenia powoda, opartą na zaprezentowaniu dokonanej przez siebie wykładni

przepisów, zakwestionował prawidłowość ich zastosowania przez Sąd drugiej

instancji w ramach przeprowadzonego merytorycznego badania powództwa

i apelacji. Rozpoznanie i ocena tych zarzutów na tym etapie nie jest dopuszczalna.

Nie było również podstaw do sprawdzania, czy wskazania co do dalszego

postępowania naruszają art. 386 § 6 k.p.c., ponieważ wiążą się ściśle

z merytoryczną oceną powództwa. Domaganie się wydania przez Sąd Najwyższy,

po

uchyleniu

wyroku,

orzeczenia

merytorycznego

stanowi

konsekwencję

niezrozumienia funkcji i charakteru złożonego zażalenia.

Z powyższych względów zażalenie podlegało oddaleniu na podstawie art.

39814 z art. 3041 § 3 k.p.c.

es