III CSKP 28/21 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSKP 28/21 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 maja 2021 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marta Romańska (przewodniczący)‎SSN Paweł Grzegorczyk‎SSN Monika Koba (sprawozdawca) w sprawie z powództwa (…) Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego z siedzibą w W.‎przeciwko E. K.‎o uznanie umów za bezskuteczne,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 maja 2021 r.,‎skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w K.‎z dnia 27 marca 2018 r., sygn. akt II Ca (…), uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 4 września 2017 r. Sąd Rejonowy w B., uznał za bezskuteczne, w stosunku do powoda (...) Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego w W. trzy umowy zawarte przez dłużnika P. K. z pozwaną E. K.: umowę darowizny z dnia 23 czerwca 2015r. odrębnej własności lokalu mieszkalnego nr 18, położonego w B. na osiedlu G. w budynku nr 23 wraz z przysługującym udziałem w częściach wspólnych, dla którego w Sądzie Rejonowym w B. urządzona jest księga wieczysta (...), umowę sprzedaży z dnia 25 listopada 2015 r. udziału wynoszącego ½ części w nieruchomości położonej w K. oznaczonej jako działka nr (...), objętej księgą wieczystą (...) oraz umowy sprzedaży z dnia 18 marca 2016 r. nieruchomości położonych w miejscowości B., gmina M. oznaczonych jako działki nr (...)/61, (...)/62, (...)/24, objętych księgą wieczystą (...), a także udziału wynoszącego ¼ części w nieruchomości położonej w miejscowości B., gmina M., oznaczonej jako działka nr (...)/21, objętej księgą wieczystą (...), w celu ochrony wierzytelności powoda w kwocie 50.000 zł, nabytej na podstawie umów cesji z dnia 21 czerwca 2016 r. i z dnia 18 lipca 2016 r. od poprzedniego wierzyciela dłużnika P. K.

Banku B. S.A. w G. (dalej: „B. S.A.” lub „Bank”) wynikającej z niewywiązania się przez dłużnika z umowy limitu debetowego z dnia 15 listopada 2013 r. Sąd Okręgowy ustalił, że P. K. zawarł w dniu 15 listopada 2013 r. z B. S.A. umowę limitu debetowego do kwoty 50.000 zł, która została skutecznie wypowiedziana w dniu 29 maja 2015 r. z powodu braku spłaty w terminie wynikającego z niej zadłużenia. W dniu 28 lipca 2015 r. Bank wystawił bankowy tytuł egzekucyjny na kwotę wymagalnego zadłużenia wynoszącego 100.503,79 zł., a po jego zaopatrzeniu w klauzulę wykonalności wystąpił z wnioskiem o wszczęcie egzekucji kwoty 102.485,95 zł, która okazała się w zasadzie bezskuteczna, gdyż komornik przekazał wierzycielowi zaledwie kwotę 220 zł.Bank umową z dnia 21 czerwca 2016r. przelał egzekwowaną wierzytelność na rzecz Subfunduszu (…), który w dniu 18 lipca 2016 r. zawarł umowę cesji z powodem.

Nabywca wierzytelności (powód w niniejszej sprawie) zawiadomił komornika i złożył wniosek o wstąpienie do postępowania egzekucyjnego w miejsce dotychczasowego wierzyciela. Komornik postanowieniem z dnia 11 października 2016 r. wniosek ten oddalił, a postanowieniem z dnia 17 maja 2017 r. umorzył postępowanie egzekucyjne na wniosek Banku B. S.A. Lokal mieszkalny nr 18, położony w budynku nr 23 w B. położony na Osiedlu G. wraz z przysługującym mu udziałem w częściach wspólnych, objęty księgą wieczystą (...), został zakupiony w 2010 r. za kwotę 174 000 zł przez P. K. i jego żonę M.

K.. Na zakup tego mieszkania małżonkowie zaciągnęli w Banku P. S.A. kredyt w kwocie 233 555,67 zł, który został zabezpieczony hipoteką zwykłą, zaś odsetki hipoteką kaucyjną. W ramach podziału majątku wspólnego, (po zawarciu umowy majątkowej małżeńskiej), P. K. umową z dnia 31 lipca 2013 r. otrzymał wyżej wymienione prawo odrębnej własności lokalu, które umową z dnia 23 czerwca 2015 r. darował następnie swojej matce E. K..Nieruchomości oznaczone jako działki nr (...)/1, nr (...)/62 i nr (...)/24 położone w B. gmina M. były przedmiotem kilku transakcji pomiędzy P. K. i E. K..

Najpierw P. K. w dniu 23 czerwca 2015 r. darował je pozwanej wraz udziałem ¼ w prawie własności działki nr (...)/21. Z kolei E. K. umową darowizny z dnia 15 marca 2016 r. przeniosła je zwrotnie na rzecz P. K. wraz z udziałem wynoszącym 1/4 części w działce nr (...)/21 położonej w B. gmina M.. Następnie P. K. umową z dnia 18 marca 2016 r. sprzedał nieruchomości objęte uprzednio umową darowizny na rzecz pozwanej.Jednocześnie w dniu 25 listopada 2015 r. dłużnik sprzedał swojej matce E. K. udział ½ w prawie własności nieruchomości oznaczonej jako działka nr (...) położonej w K..W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że powództwo zasługuje na uwzględnienie, wobec wszystkich umów objętych pozwem spełnione bowiem zostały przesłanki z art. 527 § 1 i 3 k.c. Dłużnik posiadając wymagalne wierzytelności wobec poprzednika prawnego powoda nie dokonał ich spłaty, wyzbywając się na rzecz pozwanej istotnych składników swojego majątku.

Pogłębił w ten sposób stan swojej niewypłacalności i działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli (art. 527 § 2 k.c.). Podkreślił, że cenne składniki majątku dłużnika były przedmiotem wielu - nie znajdujących innego racjonalnego wyjaśnienia - transakcji z osobą bliską (matką), której twierdzenia o braku wiedzy o zobowiązaniach syna wobec wierzycieli i jego sytuacji majątkowej ocenił, jako niewiarygodne (art. 527 § 3 k.c.).Wyrokiem z dnia 27 marca 2018 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację pozwanej podzielając w pełni ustalenia faktyczne oraz rozważania prawne Sądu pierwszej instancji i uznając zarzuty apelacji za bezzasadne.W skardze kasacyjnej pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła: błędną wykładnię art. 132 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 2344 ze zm. - dalej: „Pr. up.” lub „Prawo upadłościowe z 2003 r. ”), oraz art. 133 Pr. up., a także naruszenie art. 174 § 3 w zw. z art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.Powód w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.Prokurator Generalny w piśmie procesowym z dnia 29 maja 2019 r. wyraził pogląd, że skarga kasacyjna powinna być uwzględniona.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarga kasacyjna dotyczy wyłącznie konsekwencji ogłoszenia upadłości konsumenckiej dłużnika P. K. dla biegu postępowania obejmującego żądanie wierzyciela o uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną.Z przebiegu postępowania wynika, że Sąd Okręgowy na rozprawie apelacyjnej w dniu 27 marca 2018 r. został powiadomiony przez pełnomocnika pozwanej o wydaniu w dniu 6 lutego 2018 r. (V Gu (…)) przez Sąd Rejonowy w R. orzeczenia o ogłoszeniu upadłości konsumenckiej dłużnika P. K. i ustanowieniu syndyka masy upadłości w osobie B.

N.. Pozwana złożyła w związku z tym wniosek o odroczenie rozprawy i zawiadomienie o toczącym się postępowaniu syndyka w trybie przepisów Prawa Upadłościowego, jednak został on przez Sąd Okręgowy oddalony (k. 325). Jednocześnie w motywach zaskarżonego orzeczenia brak jakiegokolwiek wyjaśnienia przyczyn zajętego w tym przedmiocie przez Sąd stanowiska (k. 326- 334). Data ogłoszenia upadłości wskazuje natomiast, że upadłość dłużnika P. K. została ogłoszona już po złożeniu pozwu przez wierzyciela i wydaniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji, w toku postępowania apelacyjnego.

Okoliczność ta znajduje potwierdzenie w obwieszczeniu zamieszczonym w Monitorze Sądowym i Gospodarczym z dnia 14 lutego 2018 r., Nr 32 (5420), poz. 6644. W tym stanie rzeczy zarzuty naruszenia art. 132 ust. 1 i art. 133 Pr. up. zasługują na uwzględnienie. Zgodnie z art. 132 ust. 1 Pr. up. po ogłoszeniu upadłości legitymację czynną do wszystkich procesów aktualnych i przyszłych, przeciwko osobie trzeciej o uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną (art. 527- 534 k.c.) dotyczących majątku, który - gdyby nie czynność upadłego z osobą trzecią - znajdowałby się w masie upadłości, ma wyłącznie syndyk.

Wynika to z faktu, że działa on w interesie wszystkich pokrzywdzonych wierzycieli celem zapewnienia im możliwości zaspokojenia w postępowaniu upadłościowym. Regulacja ta ma zapobiegać sytuacjom, gdy po ogłoszeniu upadłości poszczególni wierzyciele w swoim indywidualnym interesie mogliby zainicjować lub kontynuować wcześniej wszczęty proces o uznanie czynności za bezskuteczne i uzyskać korzyść z uszczerbkiem dla innych wierzycieli upadłego dłużnika. Celem postępowania upadłościowego jest bowiem szybkie, efektywne i równomierne zaspokojenie wszystkich wierzycieli z całego majątku dłużnika.

W kolizji z tym celem stałoby pozostawienie poszczególnym wierzycielom upadłego, równolegle z syndykiem, uprawnienia do wystąpienia z powództwem o uznanie czynności prawnych dłużnika za bezskuteczne, popieranie takiego powództwa, jak również wyegzekwowanie przyznanego nim świadczenia po ogłoszeniu upadłości dłużnika (argument a contrario z art. 133 ust. 4 Pr. up.). W konsekwencji - w trakcie trwania postępowania upadłościowego - legitymacja procesowa poszczególnych wierzycieli upadłego do wytoczenia lub popierania tego rodzaju powództwa jest wyłączona.

Stanowisko takie jest utrwalone zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2002 r., III CSK 998/99, niepubl., z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 118/07, niepubl, i z dnia 3 października 2008 r., I CSK 93/08, niepubl.).Oceny tej nie zmienia wykładnia językowa art. 132 ust. 1 Pr. up., w którym ustawodawca w przeciwieństwie do art. 57 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r., nr 118, poz. 512, ze zm. - dalej:

„ Prawo upadłościowe z 1934 r.”) nie stwierdził, że powództwo może wytoczyć „tylko syndyk”. W aktualnym stanie prawnym takie ujęcie redakcyjne wynika z tego, że powództwo takie może wytoczyć także nadzorca sądowy i zarządca. Z zasadą wynikającą z art. 132 ust. 1 Pr. up. koresponduje art. 133 ust. 4 Pr. up., zgodnie z którym, wierzyciel nie ma obowiązku wydania masie upadłości świadczenia otrzymanego na mocy wyroku uznającego czynność upadłego za bezskuteczną, jeżeli otrzymał je przed ogłoszeniem upadłości.Oddalenie zatem apelacji przez Sąd Okręgowy mimo wiedzy o ogłoszeniu upadłości dłużnika doprowadziło do uwzględnienia powództwa wierzyciela, który w dacie zamknięcia rozprawy przez Sąd drugiej instancji (art. 316 § w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.) - na mocy art. 132 ust. 1 Pr. up.

– utracił legitymację czynną do jego popierania.Zmiany podmiotowe po stronie powoda, w związku z ogłoszeniem upadłości dłużnika już po wytoczeniu przez wierzyciela powództwa o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną reguluje art. 133 ust. 1 Pr. up. Zapewnia on syndykowi - także w toku postępowania przed sądem drugiej instancji - możliwość wstąpienia do procesu w miejsce powoda (wierzyciela) i kontynuowania postępowania ze skutkiem dla masy upadłości, bez potrzeby uzyskiwania zgody stron i z obowiązkiem rozliczenia poniesionych przez wierzyciela kosztów procesu na zasadach wynikających z art. 133 ust. 2 Pr. up., jako kosztów postępowania upadłościowego (art. 230 ust. 1 Pr. up.).

Następstwo prawne syndyka pozwala na zapewnienie ciągłości postępowania, bez potrzeby występowania z odrębnym powództwem.Ustawodawca uregulował także sytuację, gdy po wstąpieniu syndyka do sprawy wytoczonej przez wierzyciela - i przed jej zakończeniem - dojdzie następnie do umorzenia lub uchylenia postępowania upadłościowego. Sąd ma wówczas obowiązek – wobec utraty legitymacji przez syndyka - zawiadomić o toczącym się procesie wierzyciela, który może przystąpić do procesu - zainicjowanego przez siebie przed ogłoszeniem upadłości - w charakterze powoda (art. 133 ust. 3 Pr. up.).

Sąd Okręgowy z naruszeniem art. 133 ust. 1 Pr. up. - mimo uzyskania wiedzy o ogłoszeniu upadłości dłużnika i zgłoszenia wniosku o zawiadomienie syndyka - nie zapewnił mu jednak możliwości wstąpienia w miejsce powoda i kontynuowania postępowania ze skutkiem dla masy upadłości.Zarzut naruszenia art. 174 § 3 w zw. z art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. przez nie wydanie z urzędu postanowienia o zawieszeniu postępowania i nie wezwanie w tym trybie syndyka do udziału w sprawie - co miało skutkować nieważnością postępowania - jest natomiast bezzasadny.

W przypadku ogłoszenia upadłości dłużnika nie ma podstaw do zawieszenia postępowania o uznanie czynności dłużnika za bezskuteczne na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. Przepis ten reguluje bowiem wpływ ogłoszenia upadłości jednej ze stron tego postępowania na postępowania cywilne toczące się z jej udziałem, a dłużnik nie jest stroną tego rodzaju postępowania. W konsekwencji art. 174 § 3 k.p.c. nie znajduje w tym wypadku zastosowania, a rzeczą Sądu jest jedynie zawiadomienie syndyka o toczącym się postępowaniu i zakreślenie mu terminu pozwalającego na podjęcie racjonalnej decyzji co do celowości skorzystania z przysługującego mu uprawnienia wstąpienia do procesu w charakterze powoda (art. 133 ust. 1 Pr. up.).Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i 39821 k.p.c.).ke