III CSK 92/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 92/11

POSTANOWIENIE

Dnia 9 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSA Roman Dziczek

w sprawie z wniosku Naczelnika Urzędu Skarbowego w T.

przy uczestnictwie J. P. i R. P.

o wpis hipoteki przymusowej zwykłej w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 30 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je

postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 30 września 2010 r. i

przekazuje

sprawę

rozpoznania

Sądowi

i rozstrzygnięcia

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Rejonowemu

o

kosztach

do

ponownego

postępowania

Postanowieniem z dnia 30 września 2010 r. Sąd Rejonowy, rozpoznając

skargę na postanowienie referendarza sądowego, oddalił wniosek wnioskodawcy –

Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. o wpis hipoteki przymusowej do księgi

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości uczestników postępowania J. P. i R. P.,

stanowiącej ich majątek wspólny. Hipoteka ta miała zabezpieczać należności

podatkowe

objęte

załączonym

do

wniosku

administracyjnym

tytułem

wykonawczym. W ocenie tego Sądu, taki tytuł nie mógł stanowić podstawy wpisu

hipoteki przymusowej, jeżeli dłużnik został pozbawiony możliwości podniesienia

zarzutów przewidzianych w art. 32 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U z 2005 r. Nr 229, poz. 1924 ze

zm.; cyt. dalej jako „u.p.e.a.), a więc bez możliwości wyczerpania postępowania

instancyjnego w administracji. Badaną przez sąd wieczystoksięgowy wymagalność

obowiązku wynikającego z tytułu wykonawczego wierzyciel powinien wykazać

przez dołączenie do wniosku dowodu doręczenia dłużnikowi tytułu wykonawczego

z pouczeniem o prawie zgłaszania zarzutów, jeżeli z samego tytułu nie wynika taki

fakt doręczenia. Skoro brak dowodu doręczenia odpisu tytułu małżonkowi

zobowiązanej (R. P.), to nie można stwierdzić, czy obowiązek zapłaty wynikający z

tytułu wykonawczego został ostatecznie ukształtowany w wyniku wyczerpania

postępowania odwoławczego.

Apelacja wnioskodawcy została oddalona. W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd

pierwszej instancji nie przekroczył ustalonego w art. 626 8 § 2 k.p.c. zakresu kognicji

tego Sądu i mógł badać wymagalność obowiązku objętego tytułem wykonawczym.

Administracyjny tytuł może stanowić postawę wpisu hipoteki przymusowej, przy

czym konieczne jest istnienie takiego tytułu wystawionego wobec obojga

małżonków. Sąd wieczysto-księgowy może badać, czy tytuł taki odpowiada

ogólnym wymaganiom przewidzianym w art. 27 u.p.e.a. Tytuł powinien m.in.,

zawierać stwierdzenie, że objęty nim obowiązek jest wymagalny, przy czym – jak

wywodzi Sąd drugiej instancji – w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się,

iż za wymagalny może być uznany jedynie taki obowiązek, który został ostatecznie

ukształtowany w wyniku wyczerpania postępowania odwoławczego, właściwego dla

charakteru sprawy. Występuje to wówczas, gdy organ administracyjny doręczy

zobowiązanemu odpis tytułu wykonawczego i umożliwi mu tym samym możliwość

złożenia zarzutów (art. 32 u.p.e.a.). Pozbawienie dłużnika możliwości wniesienia

zarzutów uniemożliwia dokonanie wpisu hipoteki na podstawie przedstawionego,

administracyjnego tytułu wykonawczego. Odpis tytułu wykonawczego doręczony

został tylko małżonkowi zobowiązanemu z tytułu podatków, brak natomiast

potwierdzenia doręczenia tego tytułu małżonkowi tego zobowiązanego.

W skardze kasacyjnej wnioskodawcy podnoszono zarzuty naruszenia

przepisów prawa procesowego, tj. art. 6268 § 2 k.p.c., art. 6289 k.p.c. i zarzuty

naruszenia prawa materialnego, tj. art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U z 2001 r. Nr 124, poz. 1661 ze zm.,

cyt. dalej jako u.k.w.i h.) w zw. z art. 27 § 1 i art. 27c u.p.e.a. oraz art. 35 § 2 pkt 2

i § 3 w zw. z art. 34 § 3 pkt 2 i § 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja

podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.; cyt. jako „ordynacja podatkowa

z 1997

r.”).

Skarżący

wnosił

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z ustaleń Sądów meriti wynika, że należność podatkowa objęta została

administracyjnym tytułem wykonawczym nr [...], a odpis tego tytułu doręczono tylko

uczestniczce postępowania (podmiotowi zobowiązanemu). Sąd ten przyjmuje trafne

założenie, że wpis hipoteki przymusowej (art. 109 u.k.w.h.) na nieruchomości

stanowiącej współwłasność łączną małżonków może nastąpić wówczas, gdy

administracyjny tytuł wykonawczy obejmuje oboje małżonków (por. też np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 27/10; niepubl.;

art. 27c u.p.e.a.). Prawną przeszkodę w dokonaniu wpisu hipoteki przymusowej

Sąd Okręgowy dostrzega w tym, że wierzyciel nie wykazał wymagalności

obowiązku

wynikającego

z

przedłożonego

tytułu

wykonawczego

poprzez

dołączenie do wniosku dowodu doręczenia dłużnikowi (małżonkowi podmiotu

zobowiązanego) tytułu z pouczeniem o prawie zgłoszenia zarzutów. Sąd Okręgowy

nawiązał w tym zakresie do prezentowanej, także w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, interpretacji, w jakiej sytuacji administracyjny tytuł wykonawczy może

stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej w rozumieniu art. 109 u.k.w.h.

Według Sądu drugiej instancji, niezbędne jest w każdym przypadku doręczenie

takiego tytułu dłużnikowi (podmiotowi zobowiązanemu),a jeżeli wpis dotyczyłby

majątku wspólnego tego podmiotu i jego małżonka – także temu małżonkowi.

Przepis art. 109 u.k.w.h. czyni podstawą wpisu hipoteki przymusowej m.in.

administracyjny tytuł wykonawczy i odsyła ogólnie do przepisów o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z art. 35 § 2 pkt 2 ordynacji podatkowej,

podstawą wpisu hipoteki przymusowej jest m.in. tytuł wykonawczy. Treść

administracyjnego tytułu wykonawczego reguluje przede wszystkim art. 27 u.p.e.a.

Obejmuje ona m.in. treść obowiązku podlegającego egzekucji, podstawę prawną

tego obowiązku oraz stwierdzenie, że obowiązek ten jest wymagalny (art. 27 § 1

pkt 3 u.p.e.a.).Treść tytułu ujawniona zostaje we wzorcu standardowym,

sporządzonym przez wierzyciela (art. 26 u.p.e.a.). Taki standardowy pod względem

treści tytuł został załączony do wniosku o wpis hipoteki przymusowej w niniejszej

sprawie.

Sąd Najwyższy wypowiadał się już w kwestii, czy poza administracyjnym

tytułem wykonawczym, spełniającym m. in. wymagania przewidziane w art. 27 § 1

pkt 3 u.e.p.a., wierzyciel występujący z wnioskiem o wpis hipoteki przymusowej

powinien

przedłożyć

inne

jeszcze

dokumenty,

tj.

dowody

doręczenia

zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. W postanowieniu z dnia 10 lutego

2011 r., IV CSK 349/10 (niepubl.) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że jeżeli do wniosku

o wpis hipoteki przymusowej z tytułu należności podatkowych wnioskodawca

dołączył tytuł wykonawczy spełniający wymagania przewidziane w art. 27 u.e.p.a.,

to sąd wieczysto-księgowy powinien na podstawia art. 35 § 3 ordynacji podatkowej

ocenić zasadność tego wniosku z punktu widzenia innych obowiązujących

przepisów i dokonać wpisu hipoteki przymusowej bez badania tego, czy doszło do

wszczęcia

postępowania

egzekucyjnego

w

następstwie

doręczenia

zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. W sprawie tej ustalono, że wierzyciel

nie

wykazał

faktu

doręczenia

uczestnikom

postępowania

(podmiotowi

zobowiązanemu i jemu małżonkowi) odpisu tytułu wykonawczego. Podobne

stanowisko znalazło się także w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego

2011 r., IV CSK 392/10 (niepubl.; z ustaleń faktycznych w tej sprawie wynika,

że wierzyciel nie wykazał faktu doręczenia odpisu aktu wykonawczego podmiotowi

zobowiązanemu).

To trafne i przekonywające umotywowane stanowisko należy odnieść do

stanu faktycznego ustalonego w rozpoznawanej sprawie i przyjąć, że dla dokonania

wpisu hipoteki przymusowej, obciążającej wspólną nieruchomość podmiotu

zobowiązanego i jego małżonka, nie jest potrzebne przedstawienie przez

wierzyciela odpowiedniego dowodu doręczenia odpisu tytułu wykonawczego temu

małżonkowi. Taki wymóg formalny nie został bowiem przewidziany de lege lata

w przepisach stanowiących podstawę wpisu hipoteki przymusowej. W związku

z tym należy podzielić zarzuty naruszenia art. 27 § 1 pkt 3 u.e.p.a. i art. 35 § 2

pkt 32 ordynacji podatkowej sformułowane w skardze kasacyjnej.

Powstaje

też

kwestia

zakresu

kognicji

sądu

wieczysto-księgowego

w związku z rozpoznaniem wniosku o wpis hipoteki przymusowej, obejmującej

nieruchomość wspólną podmiotu zobowiązanego i jego małżonka. Zgodnie z art.

6268 § 2 k.p.c., sąd wieczysto-księgowy bada wniosek, dołączone do niego

dokumenty i treść księgi wieczystej, natomiast poza tak wyznaczonym zakresem

kognicji tego sądu pozostaje już badanie prawidłowości prowadzenia egzekucji

administracyjnej (tak też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego

2011 r., IV CSK 392/10, niepubl., i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

10 lutego 2011 r., IV CSK 349/10, niepubl.). Jeżeli Sąd Okręgowy brak doręczenia

małżonkowi

podmiotu

z niewykazaniem

–

jak

zobowiązanego

wywodzi

–

tytułu

wykonawczego

wymagalności

obowiązku

wiąże

(należności

podatkowych) wynikających z tytułu wykonawczego, to oznacza to merytoryczną

jednak

kontrolę

(weryfikację)

przedłożonego

z

wnioskiem

o

wpis

tytułu

wykonawczego, a więc w istocie - także wyjście poza zakres kognicji sądu

wieczysto-księgowego (art. 6268 § 2 k.p.c.). W konsekwencji należało przyjąć

naruszenie przez Sądy meriti także tego przepisu.

Z

przedstawionych

względów

Sąd

Najwyższy

uchylił

zaskarżone

postanowienie jako nieuzasadnione i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania (art. 39815 k.p.c.).