III CSK 91/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 91/08

POSTANOWIENIE

Dnia 19 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSA Dariusz Dończyk

w sprawie z wniosku Parafii Katolickiej Obrządku Greckokatolickiego pod wezwaniem

Ś.(..) w W.

przy uczestnictwie Parafii Prawosławnej pod wezwaniem Ś.(..) w W., Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Lasy Państwowe Nadleśnictwo Ł. i Starostę Powiatu G., J. K. i

M. H.

o zasiedzenie nieruchomości,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich od postanowienia Sądu Okręgowego

w N. z dnia 14 czerwca 2007 r., sygn. akt III Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w N.

do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w N. – po rozpoznaniu sprawy z wniosku Parafii Katolickiej

Obrządku Greckokatolickiego p.w. Ś.(..) w W. przy uczestnictwie Parafii Prawosławnej

pod wezwaniem Ś.(..) w W., Skarbu Państwa reprezentowanego przez Lasy Państwowe

Nadleśnictwo Ł. oraz Starostę Powiatu G., J. K. i M. H. o zasiedzenie, na skutek apelacji

wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia 14 czerwca 2005 r. –

postanowieniem z dnia 14 czerwca 2007 r. zmienił zaskarżone postanowienie i

stwierdził, że Kościół Obrządku Greckokatolickiego w Polsce z dniem 1 sierpnia 1989 r.

nabył przez zasiedzenie własność działki nr (..)/3 o obszarze 0.17 ha położonej w W.

Istotne elementy stanu faktycznego przyjętego za podstawę orzeczenia przedstawiały

się następująco.

Działka nr (...)/3 położona w W. stanowi część działki nr (...), powstałej z pgr 1188

oraz z części pgr: (…). Parcele: (…) są objęte wykazami hipotecznymi, w których jako

właściciele ujawnieni zostali: H. J. – w odniesieniu do pgr (…), K. z H. F. S. – pgr (…), E.

M. – pgr (…), S. D. – pgr (…), M. D. – pgr (…), M. D., M. Fa. i A. z C. F. – pgr (…) oraz

M. D. – pgr (…). Z powodu zaginięcia protokołu parcelowego oraz arkuszy posiadłości

gruntowych nie można ustalić lwh obejmujących pgr: (…) ani właścicieli tych parceli,

niemniej zachodzą podstawy, by przyjąć, że działka nr (...)/3 nie została przejęta na

własność Państwa. Orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dnia 15

września 1951 r. w sprawie przejęcia na własność Państwa nieruchomości ziemskich w

gromadzie W., wydane na podstawie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na

własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości

ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa (…) (Dz. U. Nr 46, poz.

339) oraz dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia

pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. Nr 59, poz. 318 ze zm.), nie

obejmowało bowiem właścicieli parceli gruntowych, z których powstała działka nr (…)/3.

Działki tej nie dotyczyło również orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w

G. z dnia 31 lipca 1961 r. o przejściu na własność Państwa nieruchomości stanowiących

uprzednio własność parafii greckokatolickich w W. W ewidencji gruntów jako

władającego sporną działką wpisano Skarb Państwa – Lasy Państwowe Nadleśnictwo Ł.

Działka nr (..)/3, położona na Górze J., stanowi polanę leśną częściowo zabudowaną

kaplicą. Pozostała część kaplicy, krzyż oraz studnia znajdują się na sąsiedniej działce nr

(..)/2, objętej księgą wieczystą nr (…), w której jako właściciel została wpisana Parafia

Katolicka Obrządku Greckokatolickiego p.w. Ś.(..) w W.

W 1925 r. F. D., która doznawała na Górze J. objawień Matki Boskiej, podjęła

starania o urządzenie tam miejsca kultu religijnego. Wierni darowali na rzecz Kościoła

greckokatolickiego część swoich gruntów, w tym grunty stanowiące obecnie działkę nr

(..)/3 oraz przyległą do niej działkę nr (..)/2. Na darowanych gruntach najpierw

postawiono krzyż, a następnie kaplicę, która w dniu 14 października 1931 r. została

oficjalnie poświęcona przez biskupa J. K. Teren wokół kaplicy, obejmujący m.in. obecną

działkę nr (..)/3, stanowił łąkę, którą wykaszał kościelny. Stan taki utrzymywał się do

czasu, kiedy w 1947 r. rozpoczęto przesiedlanie ludności z tych terenów na ziemie

zachodnie lub do b. ZSRR oraz zakazano wstępu do strefy nadgranicznej. Kaplica

została wówczas zdewastowana przez żołnierzy WOP, którzy urządzili z niej stanicę. Po

1956 r. rozpoczęły się powroty przesiedlonej ludności, ale Kościół obrządku

greckokatolickiego nie mógł oficjalnie działać i dlatego niektórzy jego wyznawcy przeszli

do Kościoła rzymskokatolickiego lub na prawosławie. W 1958 r. oficjalnie powstała w W.

Parafia Prawosławna p.w. Ś.(..). Protokołem z dnia 7 listopada 1958 r. Prezydium

Powiatowej Rady Narodowej w G. przekazało jej w zarząd i użytkowanie m.in. kaplicę

na Górze J. Od tego czasu Parafia Prawosławna p.w. Ś.(..) włada kaplicą, z tym że

powracająca ludność wyznania greckokatolickiego podjęła starania o jej odzyskanie. A.

O. po uzyskaniu klucza do kaplicy przystąpiła do jej remontu i w 1969 r. zawarła umowy

o wykonanie polichromii, obrazu Matki Boskiej oraz prezbiterium, a w późniejszych

latach zleciła wykonanie stołu do ołtarza głównego oraz liczne inne prace remontowe.

Do chwili swej śmierci, która nastąpiła w 1993 r., A. O. dysponowała kluczem do kaplicy.

Po jej śmierci wymieniono zamki w drzwiach i odtąd wierni obrządku greckokatolickiego

nie mogli odprawiać nabożeństw w kaplicy; modlili się przy krzyżu lub przy ołtarzu

polowym. Dopiero w ostatnich latach, po uzyskaniu zgody arcybiskupa prawosławnego,

kaplica została dwukrotnie udostępniona wiernym obrządku greckokatolickiego.

Parafia Katolicka Obrządku Greckokatolickiego p.w. Ś.(..) w W. rozpoczęła

oficjalną działalność po zwrocie budynku plebanii zajętego przez Straż Graniczną, co

nastąpiło na podstawie ugody z dnia 4 czerwca 1996 r. Wcześniej, w 1992 r. wystąpiła

do Komisji Majątkowej przy MSWiA w W. o przywrócenie jej prawa własności m.in.

działki nr (..)/3, ale w dniu 29 listopada 2000 r. cofnęła wniosek i postępowanie w tej

sprawie zostało umorzone. W 1998 r. Biskup P. i N. wystąpił do Komisji Regulacyjnej do

Spraw Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego o wszczęcie postępowania

regulacyjnego w sprawie działki zabudowanej sporną kaplicą. Z braku ustawy, o której

mowa w art. 49 ustawy z dnia 4 lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego

Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz. U. Nr 66, poz. 287 ze zm.), w sprawie

tej nie wydano dotąd orzeczenia. Z tej samej przyczyny Wojewoda X. decyzją z dnia 3

marca 2003 r. odmówił stwierdzenia przejścia z mocy prawa z dniem 29 lipca 1991 r.

prawa własności działek nr (..)/2 i (..)/3 na rzecz Parafii Prawosławnej w H.

Sąd Okręgowy uznał, że w 1969 r. ludność wyznania greckokatolickiego

przywróciła sobie samoistne posiadanie działki zabudowanej kaplicą, środki finansowe

na pokrycie kosztów jej remontu pochodziły bowiem ze składek społeczności tego

wyznania. Natomiast Parafia Prawosławna p.w. Ś.(..) w W., której w 1958 r. przekazano

kaplicę w zarząd i użytkowanie, była jedynie posiadaczem zależnym. Status posiadacza

samoistnego uzyskali wierni Kościoła greckokatolickiego i to najpóźniej z końcem lipca

1969 r., kiedy A. O. zawarła pierwsze umowy dotyczące remontu. Do 1996 r. Parafia

Katolicka Obrządku Greckokatolickiego p.w. Ś.(..) w W. oficjalnie nie istniała, działał

jednak Kościół greckokatolicki, gdyż po 1946 r. Stolica Apostolska ustanowiła Prymasa

Polski apostolskim administratorem dla Kościoła greckokatolickiego w Polsce do

rozmów z władzami PRL. Prymas z kolei mianował wikariuszy spośród księży obrządku

greckokatolickiego, dzięki czemu przez cały czas wierni tego obrządku mieli swoich

duchownych. Zdaniem Sądu Okręgowego, wierni mogli nabywać prawa na rzecz

Kościoła greckokatolickiego jako jego wyznawcy. Skoro co najmniej od dnia 1 sierpnia

1969 r. wierni byli samoistnymi posiadaczami spornej działki częściowo zabudowanej

kaplicą, to – zgodnie z art. 172 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1

października 1990 r. (Dz. U. Nr 55, poz. 321) – z dniem 1 sierpnia 1989 r. przez

zasiedzenie nabyli jej własność na rzecz Kościoła greckokatolickiego w Polsce.

Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł od powyższego postanowienia skargę

kasacyjną, w której – powołując się na obie podstawy określone w art. 398 3 § 1 k.p.c. –

zgłosił wniosek o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W

ramach pierwszej podstawy wskazał na naruszenie art. 33 § 2 i art. 172 k.c. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 października 1990 r. (Dz. U. Nr 55, poz. 321) w związku z

art. 1, art. 52 i art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do

Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm. – dalej:

„u.s.p.k.k.”) i w związku z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach

wolności sumienia i wyznania (Dz. U. Nr 29, poz. 155 ze zm.; obecnie: jedn. tekst: Dz.

U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 ze zm. – dalej: „u.g.w.s.w.”) przez błędną wykładnię

wyrażającą się w uznaniu, że nabycie własności nieruchomości w drodze zasiedzenia

może nastąpić na rzecz struktury organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej.

Natomiast w ramach drugiej podstawy podniósł zarzut obrazy art. 321 § 1 w związku z

art. 13 § 2, art. 677 § 1 i art. 610 k.p.c. przez orzeczenie o zasiedzeniu wbrew żądaniu

wnioskodawczyni oraz bez udziału podmiotu, na rzecz którego stwierdzono zasiedzenie

nieruchomości objętej żądaniem wniosku. Skarżący podniósł ponadto, że zaskarżone

postanowienie narusza art. 45 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji, zamyka bowiem

drogę sądową do dochodzenia praw w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia spornej

nieruchomości na rzecz wnioskodawczyni i godzi w aksjologiczne podstawy instytucji

zasiedzenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w

granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, z urzędu natomiast bierze pod

rozwagę wyłącznie nieważność postępowania.

Rozważania Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie mogą zatem dotyczyć

jedynie podniesionej w skardze kasacyjnej kwestii zdolności prawnej Kościoła

greckokatolickiego w Polsce, a ściśle kwestii, czy w dniu 1 sierpnia 1989 r., Kościół ten

miał zdolność prawną w zakresie nabywania składników majątkowych na własność.

Wiadomo, że zdolność taką miały osoby prawne oraz że obowiązujący wówczas art. 33

k.c. w pierwotnym brzmieniu przyznawał osobowość prawną wymienionym w § 1 pkt 1 –

6 jednostkom gospodarki uspołecznionej, a w § 2 stanowił, że jednostki organizacyjne

nie będące jednostkami gospodarki uspołecznionej są osobami prawnymi, jeżeli

przepisy szczególne przyznają im osobowość prawną.

Do uregulowania kwestii osobowości prawnej Kościoła katolickiego doszło

w powoływanej już ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła

Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej („u.s.p.k.k.”), która weszła w życie z dniem 23

maja 1989 r. Artykuł 1 u.s.p.k.k. w pierwotnym brzmieniu stanowił, że Kościół Katolicki

działa w konstytucyjnych ramach ustrojowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Zgodnie z art. 3 u.s.p.k.k., ustawa określała zasady stosunku Państwa do Kościoła, w

tym jego sytuację prawną i majątkową, z tym że w sprawach odnoszących się do

Kościoła,

a

nieuregulowanych

tą

ustawą,

miały

zastosowanie

powszechnie

obowiązujące przepisy prawa, o ile nie były sprzeczne z wynikającymi z niej zasadami.

Z kolei art. 5 u.s.p.k.k. stanowił, że w skład struktury organizacyjnej Kościoła wchodzą

osoby prawne wymienione w art. 6 – 10. Były to osoby prawne: o zasięgu ogólnopolskim

(Konferencja Episkopatu Polski), terytorialne (metropolie, archidiecezje, diecezje,

administratury apostolskie i parafie), personalne (Ordynariat Polowy, kapituły, parafie

personalne, Konferencja Wyższych Przełożonych Zakonnych Męskich, Konferencja

Wyższych Przełożonych Zakonnych Żeńskich, instytuty życia konsekrowanego oraz

stowarzyszenia życia apostolskiego, prowincje zakonów, opactwa, klasztory niezależne i

domy zakonne oraz wyższe i niższe seminaria duchowne), mieszane (kościoły

rektoralne, Caritas (…), Caritas diecezji, Papieskie Dzieła Misyjne) oraz kościelne

zakłady naukowe (Papieska Akademia Teologiczna w K., Papieski Wydział Teologiczny

w P., Papieski Wydział Teologiczny w W., Papieski Wydział Teologiczny w W. oraz jego

dwie sekcje: św. J.(…) i św. A.(…), Wydział Filozoficzny T.(…) w K. oraz kościelne

instytuty naukowe i dydaktyczno-naukowe kanonicznie erygowane). W ustawie

przewidziano

cztery

sposoby nabywania

osobowości

prawnej

przez

jednostki

organizacyjne Kościoła, a mianowicie: w drodze uznania z mocy ustawy istniejących

kościelnych osób prawnych bez powiadomienia o ich istnieniu kompetentnego organu

władzy państwowej (art. 6 ust. 1 i art. 9 ust. 1 pkt 1 – 6 u.s.p.k.k.), w drodze

powiadomienia przez kościelne osoby prawne o charakterze terytorialnym i personalnym

odpowiedniego organu administracji państwowej (art. 7 i 8 u.s.p.k.k.), w drodze

rozporządzenia Ministra-Kierownika Urzędu do Spraw Wyznań (art. 10 u.s.p.k.k.) oraz w

drodze rejestracji (art. 35 i art. 58 u.s.p.k.k.”). Ustawa pierwotnie nie nawiązywała do

podziału Kościoła katolickiego na obrządki, uznając to za wewnętrzną sprawę Kościoła.

Dopiero ustawą nowelizującą z dnia 11 października 1991 r. (Dz. U. Nr 107, poz. 459),

która weszła w życie z dniem 22 listopada 1991 r., zmieniono art. 1 u.s.p.k.k. przez

dodanie, że chodzi o wszystkie obrządki. Według znowelizowanego art. 1 u.s.p.k.k.,

Kościół Katolicki, zwany dalej „Kościołem”, działa w Rzeczypospolitej Polskiej we

wszystkich swoich obrządkach. Trzeba jednak zauważyć, że zmiana ta nie miała

istotnego znaczenia merytorycznego, art. 1 u.s.p.k.k. w pierwotnym dotyczył bowiem

całego Kościoła katolickiego, a więc wszystkich jego obrządków. Obowiązujący od dnia

23 maja 1989 r. art. 72 u.s.p.k.k. umożliwiał zatem zalegalizowanie istniejących w tym

dniu osób prawnych Kościoła greckokatolickiego.

Przedstawiona

konstrukcja

osób

prawnych

Kościoła

katolickiego

w

Rzeczypospolitej Polskiej, istniejąca od dnia 23 maja 1989 r., pozwala na stwierdzenie,

że w skład struktury organizacyjnej Kościoła katolickiego wchodzą określone jednostki

organizacyjne tego Kościoła wyposażone w osobowość prawną. Nie oznacza to jednak,

że osobowość prawna Kościoła jest sumą osobowości poszczególnych jego jednostek.

Mówiąc

o

podmiotowości prawnej Kościoła

katolickiego

oraz jego

jednostek

organizacyjnych trzeba uwzględnić wyróżniane w doktrynie trzy kategorie osobowości

prawnej, dzięki którym Kościół może nawiązywać stosunki prawne z innymi podmiotami.

Są to: osobowość publicznoprawna Stolicy Apostolskiej, jako reprezentacji Kościoła

katolickiego w stosunkach międzynarodowych, osobowość prawna Kościoła katolickiego

w danym kraju, jako pewnej całości organizacyjnej działającej w granicach terytorialnych

państwa,

będącej

częścią

kościoła

powszechnego,

i

wreszcie

osobowość

cywilnoprawna kościelnych jednostek organizacyjnych, za pośrednictwem których

Kościół katolicki uczestniczy w obrocie prawnym w danym kraju. Jeżeli chodzi o

osobowość prawną Kościoła katolickiego w Polsce jako całości, to zarówno w dniu 1

sierpnia 1989 r., jak i obecnie można mówić o osobowości publicznoprawnej, w obrocie

cywilnoprawnym

natomiast

Kościół

katolicki

działa

poprzez

swoje

jednostki

organizacyjne wyposażone w osobowość prawną. Podstawy do takiej oceny nie stanowi

jednak art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i

wyznania (Dz. U. Nr 29, poz. 155 ze zm.; jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965

ze zm.), gdyż przepis ten – na co wskazuje się zarówno w orzecznictwie, jak i w

doktrynie – nie dotyczy w ogóle Kościoła katolickiego. Został on zamieszczony w

rozdziale 2 działu II wspomnianej ustawy, a według art. 18 ust. 1 tej ustawy, przepisy

rozdziału 2 regulują stosunek państwa tylko do tych kościołów i innych związków

wyznaniowych, których sytuacja prawna i majątkowa nie jest uregulowana odrębnymi

ustawami, wyjątek zaś zawarty w art. 18 ust. 2 – zgodnie z którym przepisy rozdziału 2

określające uprawnienia kościołów mają zastosowanie do kościołów o ustawowo

uregulowanej sytuacji wówczas, gdy odrębne ustawy nie przewidują takich uprawnień –

nie obejmuje art. 28 (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2004 r., IV CK

108/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 65). O tym, że Kościół katolicki uczestniczy w obrocie

cywilnoprawnym poprzez swoje osoby prawne przesądzają natomiast przepisy art. 35 i

38 k.c. w związku z art. 3 oraz 5 – 14 u.s.p.k.k.

Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że Kościół greckokatolicki w Polsce

jako całość w dniu 1 sierpnia 1989 r. nie posiadał osobowości cywilnoprawnej, a tym

samym zdolności prawnej w zakresie nabywania składników majątkowych na własność,

zdolność taką miały jego jednostki organizacyjne wyposażone w osobowość prawną. W

konsekwencji podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia prawa materialnego – z

wyjątkiem art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach sumienia i

wyznania – trzeba uznać za uzasadniony. Stwierdzenie nabycia w drodze zasiedzenia

własności nieruchomości przez jednostkę organizacyjną nieposiadającą zdolności

prawnej w zakresie nabywania składników majątkowych na własność godzi w

zagwarantowane w art. 64 Konstytucji prawo do własności i innych praw majątkowych.

Wszystko

to

powoduje

konieczność

uchylenia

zaskarżonego

postanowienia

i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

W tym stanie rzeczy podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia

przepisów postępowania, wyrażający się w stwierdzeniu zasiedzenia wbrew żądaniu

wnioskodawczyni i w sytuacji niewystępowania w sprawie podmiotu, na rzecz którego

stwierdzono

nabycie

nieruchomości

przez

zasiedzenie,

trzeba

uznać

za

bezprzedmiotowy. Trudno byłoby zresztą w ogóle mówić o zastosowaniu art. 510 § 2 zd.

pierwsze k.p.c. w odniesieniu do Kościoła Greckokatolickiego w Polsce, skoro w dniu 1

sierpnia 1989 r. Kościół ten jako całość nie był podmiotem stosunków cywilnoprawnych i

mógł działać w obrocie jedynie poprzez swoje osoby prawne.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39821 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.