III CSK 86/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 86/09

POSTANOWIENIE

Dnia 10 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M.Z. i D.M.

przy uczestnictwie J.Ż., J.J. i J.J.

o założenie księgi wieczystej i wpis prawa własności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki J.J.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 30 lipca 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

M. Z. i D.M. wniosły o ujawnienie, że działka ewidencyjna nr 37/1 o

powierzchni 57 arów w L. powstała z pgr 39/1 i części pgr 133/4 z Lwh 72, o

założenie księgi wieczystej dla tej działki oraz o wpisanie prawa własności na rzecz

wnioskodawczyń w udziałach wynoszących odpowiednio 54/100 i 46/100.

Postanowieniem z dnia 22 maja 2007 r. referendarz Sądu Rejonowego w W.

oddalił wniosek, na podstawie art. 6269 k.p.c., z takim uzasadnieniem, że wniosek

jest sprzeczny z przedłożonym wykazem zmian gruntowych. Działka 37/1 powstała

z pgr 39/1 i części pgr 133/4, objętych Lwh 72 oraz pgr 39, objętej Lwh 56.

Pozostała część pgr 133/4 weszła w skład działki nr 35. Właścicielką działek pgr

39/1 i 133/4, objętych lwh 72, była M.J., natomiast właścicielem działki pgr 39,

objętej lwh 56, był W.K. Działka 37/1 powstała zatem również z pgr 39, objętej Lwh

56, której właścicielem jest W.K. Do wniosku o wpis prawa własności na rzecz M.Z.

i D.M. nie został dołączony żaden dokument wskazujący na nabycie prawa

własności do pgr 392 przez M.J. lub jej następców prawnych (art. 34 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz.

1361 ze zm.; dalej: u.k.w.).

Wnioskodawczynie wniosły skargę na postanowienie referendarza Sądu

Rejonowego w W.

Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 12 listopada 2007 r. oddalił

wniosek. W uzasadnieniu podał, że wnioskodawczynie nie wykonały zarządzenia

Sądu Rejonowego z dnia 26 lipca 2007 r. wzywającego je do przedłożenia

dokumentu potwierdzającego prawo własności M.J. do działki pgr 39 objętej Lwh

56. Sąd Rejonowy wskazał, że do dokumentów przesłanych do Sądu Rejonowego

notariusz

powinien

dołączyć

oryginał

odpisu

postanowienia

dotyczącego

stwierdzenia nabycia spadku po M.J.

Wnioskodawczynie wniosły apelację od postanowienia Sądu Rejonowego

w W. z dnia 12 listopada 2007 r.

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 30 lipca 2008 r. zmienił

zaskarżone postanowienie w ten sposób, że założył księgę wieczystą dla

nieruchomości składającej się z działki ewidencyjnej 37/3 o powierzchni 55 arów

położonej w L., gmina W., powstałej z pgr 39/1 i pgr 133/4 objętych Lwh72 L., który

utracił moc prawną, i wpisał w dziale II tej księgi własność na rzecz M.. i D.M. w

udziałach wynoszących odpowiednio 54/100 i 46/100.

Sąd Okręgowy ustalił, że notariusz przesłał do Sądu Rejonowego pismo,

niezwłocznie przekazane Sądowi Okręgowemu, zawierające protokół z dnia

15 maja 2008 r. do aktu notarialnego – umowy sprzedaży nieruchomości z dnia

16 kwietnia 2007 r. z wnioskiem o wpis oraz prawidłowy wykaz zmian gruntowych.

W dniu 21 listopada 2007 r. uprawniony geodeta sprostował nieprawidłowy wykaz

zmian gruntowych i sporządził mapę z aktualizacji operatu ewidencji gruntów dla

działek 37/1, 37/2, 37/3. Parcelom 39/1 i 133/4 wpisanym w Lwh 72 na rzecz M.J.

odpowiada działka ewidencyjna 37/3. W odpowiedzi na zapytanie Sądu

Okręgowego, jakim działkom odpowiada działka ewidencyjna nr 37/3, Starostwo

Powiatowe w W. odpowiedziało, że składa się ona z pgr 39/1 i części pgr 133/4.

Sąd Okręgowy uznał w tej sytuacji, że apelacja wnioskodawczyń zasługuje

na uwzględnienie. Wnioskodawczynie M.Z. oraz D.M. wniosły w skorygowanym

wniosku o ujawnienie, iż działka ewidencyjna 37/3, powstała z pgr 39/1 i części pgr

133/4, objętych Lwh 72, założenie dla niej księgi wieczystej i wpisanie prawa

własności na ich rzecz. Swoje prawo własności wywodzą ze skorygowanej umowy

sprzedaży zawartej ze spadkobiercami M.J.

Uczestnicy postępowania (sprzedający w umowie sprzedaży) w skardze

kasacyjnej zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego, mianowicie art. 31

i art. 34 u.k.w. oraz art. 80 § 4 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie

(Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.; dalej: pr. not.) i art. 158 k.c., a także

przepisów postępowania, mianowicie art. 6262 § 3, art. 6268 i art. 379 pkt 5 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zgłoszonego w skardze

kasacyjnej zarzutu nieważności postępowania związanego z pozbawieniem

uczestników postępowania obrony swych praw, ponieważ nie został im

przedstawiony ani doręczony dokument z aktualizacji operatu ewidencji gruntów.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jest utrwalone stanowisko, że nieważność

postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony swych praw zachodzi

w rozumieniu wymienionego przepisu wówczas, gdy strona procesu, wbrew swej

woli, zostaje faktycznie pozbawiona możności działania (por. np. orzeczenie z dnia

21 czerwca 1961 r., 3 CR 953/60, „Nowe Prawo” 1963, nr 1, s. 117, wyrok z dnia

20 stycznia 1966 r., II PR 371/65, OSNCP 1966, nr 10, poz. 172, wyrok z dnia 27

maja 1999 r., II CKN 318/98, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja

2000 r., III CKN 416/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 220). Przyjmuje się jednak,

że pozbawienia strony możności obrony swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5

k.p.c. nie należy wiązać wyłącznie ze stanem całkowitego wyłączenia strony od

udziału w postępowaniu i że pojęcie to obejmuje sytuacje, w których z powodu

naruszenia przepisów postępowania przez sąd, strona, wbrew swej woli, została

faktycznie pozbawiona możności działania w postępowaniu lub jego istotnej części,

jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia

w danej instancji (por. wyrok dnia 13 czerwca 2002 r., V CKN 1057/00, niepubl.,

wyrok z dnia 17 lutego 2004 r., III CK 226/02, niepubl., wyrok z dnia 14 marca

2007 r., niepubl., wyrok z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08, niepubl.).

W okolicznościach niniejszej sprawy nie można mówić o pozbawieniu uczestników

postępowania możności obrony swych praw nawet w przedstawionym wyżej

szerokim rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c.

Problem natomiast sprowadza się zresztą nie tyle do tego, czy nastąpiło

pozbawienie uczestników postępowania obrony ich praw, ponieważ nie został

im przedstawiony ani doręczony dokument z aktualizacji operatu ewidencji

gruntów, ale w istocie do czegoś innego, mianowicie do tego, czy taki dokument,

powstały już w czasie trwania postępowania wieczystoksięgowego, w ogóle może

być traktowany jako stanowiący podstawę wpisu w rozumieniu przepisów art. 626 2

i art. 6268 k.p.c. Zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c., odpowiadającym treścią dawnemu

art. 46 § 1 k.w.u., sąd, rozpoznając wniosek o wpis, bada jedynie treść i formę

wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej.

Zamieszczone w tym przepisie określenie „bada jedynie” podkreśla ograniczony

charakter kognicji sądu rozpoznającego sprawę z wniosku o wpis (zob. np.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN 354/00,

OSNC 2001, Nr 12, poz. 183 i z dnia 4 września 2008 r., IV CSK 200/08, niepubl.).

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 3 lipca 2007 r. SK 1/06 (OTK 2007, nr 7A,

poz. 73), stwierdzając, że art. 6268 § 2 k.p.c. jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji

oraz nie jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji, podkreślił, iż przepis ten nie

tylko wyznacza zakres kognicji sądu, ale przede wszystkim określa przedmiot

postępowania wieczystoksięgowego. Do istoty postępowania wieczystoksięgowego

należy badanie, czy dana osoba może w świetle przedstawionych dokumentów

wywieść swoje prawo z prawa podmiotu wpisanego wcześniej do księgi wieczystej.

Ustawodawca zawęził przy tym zakres dostępnych środków dowodowych.

Takie ustalenie,

zdaniem Trybunału

Konstytucyjnego,

związane

jest

ściśle

z formalizacją obrotu nieruchomościami. W uzasadnieniu postanowienia z dnia

8 marca 2007 r., III CSK 347/06 (niepubl.) Sąd Najwyższy podkreślił, że ta

ograniczona kognicja sądu pozwala uniknąć uwikłania postępowania o wpis

w rozstrzyganie

każdorazowo

sporów

o

istnienie

prawa

wpisanego

lub

podlegającego wpisowi. Sąd Najwyższy stwierdził również, że sąd rozpoznaje

wniosek o wpis do księgi wieczystej w granicach określonych w art. 6268 § 2 k.p.c.

i nie może uwzględniać żadnych dalszych okoliczności wynikających z wniosku

o wpis i dołączonych do niego dokumentów. W okolicznościach niniejszej sprawy

Sąd Okręgowy, wykraczając poza zakres swojej kognicji, potraktował zaś

jako podstawę wpisu dokument, który w ogóle nie został dołączony do wniosku,

ale powstał później, już po wniesieniu apelacji. Przedstawionej oceny nie

zmienia okoliczność, że określony w art. 6268 § 2 k.p.c. zakres kognicji sądu nie stoi

na przeszkodzie

badaniu

danych

wynikających

z

ewidencji

gruntów

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2004 r., II CK 265/04,

Biuletyn Izby Cywilnej Sądu Najwyższego 2005, nr 2, s. 50 i z dnia 21 czerwca

2007 r., IV CSK 70/07). W niniejszej bowiem sprawie sprostowany w dniu

21 listopada 2007 r. przez uprawnionego geodetę nieprawidłowy, jego zdaniem,

wykaz zmian gruntowych, podobnie zresztą jak sprostowany przez notariusza akt

notarialny sprzedaży nieruchomości (zob. niżej), sprawiają, że powstaje wątpliwość

co do tego, jaka nieruchomość była przedmiotem sprzedaży i jest w konsekwencji

przedmiotem ujawnienia w księdze wieczystej. To zaś oznacza, że Sąd Okręgowy

dokonał wpisu w księdze wieczystej w sytuacji, gdy między wnioskodawcami

i uczestnikami postępowania istnieje spór co do prawa własności, który oczywiście

nie może być rozstrzygnięty w postępowaniu wieczystoksięgowym.

Uzasadniony jest również zarzut naruszenia prawa materialnego, mianowicie

art. 80 § 4 ustawy – Prawo o notariacie w związku z art. 31 i art. 34 u.k.w. oraz art.

158 k.c. Zgodnie z art. 80 § 4 zdanie pierwsze pr. not., notariusz może sprostować

protokołem niedokładności, błędy pisarskie, rachunkowe lub inne oczywiste omyłki.

Przepis ten jest odpowiednikiem art. 350 § 1 k.p.c. dotyczącego sprostowania

wyroku. Nie budzi zaś wątpliwości, że wymienione w art. 350 k.p.c. wady

orzeczenia musi charakteryzować cecha oczywistości, która stanowi jednocześnie

granicę dopuszczalności sprostowania. Nie można w wyniku stosowania tego

przepisu doprowadzić do merytorycznej zmiany orzeczenia czy zastąpienia

orzeczenia merytorycznego formalnym. Tryb sprostowania przewidziany w art. 350

k.p.c. służy do usuwania z tekstu orzeczenia niedokładności, błędów pisarskich,

albo

rachunkowych

lub

innych

oczywistych

omyłek,

a

nie

do

naprawy

poważniejszych wad orzeczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

30 czerwca 1994 r., II CRN 67/94, niepubl., z dnia 20 sierpnia 1998 r., III CKU

35/97, niepubl. i z dnia 31 stycznia 2007 r., II CSK 314/06, niepubl. oraz wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1999 r., II CKN 395/98, niepubl.). Spostrzeżenia

te można odpowiednio odnieść do sprostowania aktu notarialnego, podkreślając

jednocześnie, że w okolicznościach niniejszej sprawy sprostowanie zostało

dokonane przez notariusza bez udziału drugiej strony umowy sprzedaży

nieruchomości (uczestników postępowania wieczystoksięgowego) oraz w sposób

wywołujący wątpliwości, co do zmiany przedmiotu tej umowy.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji.