III CSK 84/10 · Sąd Najwyższy

. akt III CSK 84/10

POSTANOWIENIE

Dnia 5 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSA Maria Szulc

SSN Jan Górowski

w sprawie z wniosku Barbary E.-B. i Jana B.

przy uczestnictwie Margalit R.

o wpis prawa własności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 5 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 25 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając

Temu

sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Postanowieniem z dnia 27 maja 2004 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek

Barbary E.-B. i Jana B. o wpis na ich rzecz w miejsce Abrahama H. prawa

własności udziału wynoszącego 207/5120 części w nieruchomości położonej w K.

w narożniku ulic B. [...] i S. [...] objętej księgą wieczystą nr [...].

W

uzasadnieniu

tego

postanowienia

Sąd

Rejonowy

wskazał,

że

wnioskodawcy nabyli przedmiotowy udział na podstawie notarialnej mowy

sprzedaży z dnia 19 grudnia 2002 r.. W imieniu zbywcy Abrahama H. działała jego

córka Margelit R., która przedstawiła pełnomocnictwo z dnia 21 stycznia 1996 r. i

zapewniła, że pełnomocnictwo nie zostało odwołane ani też nie wygasło. Sąd

rozpoznający wniosek powziął jednak wątpliwość, czy w dacie sporządzenia aktu

notarialnego zbywca urodzony 17 stycznia 1910 r. pozostawał przy życiu i dlatego

zobowiązał wnioskodawców do przedłożenia na tę okoliczność oświadczenia

pełnomocniczki zbywcy. Ponieważ wnioskodawcy tego nie uczynili, Sąd oddalił

wniosek.

Wnioskodawcy wnieśli apelację od tego postanowienia. Sąd Okręgowy

zarządził doręczenie odpisu postanowienia oraz odpisu apelacji uczestnikowi

Abrahamowi H. bezpośrednio na adres w Izraelu. W związku ze zwrotem

przeznaczonych dla tego uczestnika dokumentów z adnotacją „adresat nie żyje”

postępowanie w sprawie zostało zawieszone a następnie podjęte z udziałem jego

następcy prawnego. Pomimo wezwania sądu ani wnioskodawcy, ani uczestniczka

nie przedstawili aktu zgonu Abrahama H. Jedynie z załączonego do akt

postanowienia o ujawnieniu testamentu wynika, że zmarł on 30 maja 1997 r.

Postanowieniem z dnia 25 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawców. Zdaniem tego Sądu, odmowa wpisu w księdze wieczystej była

uzasadniona. Sąd wieczystoksięgowy może bowiem odmówić wpisu, gdy istnieje

znana mu urzędowo przeszkoda lub gdy okoliczności sprawy wskazują na takie

przeszkody a art. 6268 k.p.c. nie może być rozumiany i stosowany w sposób

ograniczający rolę sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym do realizacji funkcji

wyłącznie rejestracyjno-ewidencyjnych z pominięciem funkcji kontrolno-badawcze.

Stosownie do przepisów kodeksu cywilnego, śmierć mocodawcy powoduje

ex lege wygaśnięcie pełnomocnictwa, chyba że w pełnomocnictwie inaczej

zastrzeżono z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego będącego

podstawą pełnomocnictwa. Jak ustalił Sąd Okręgowy, Abraham H. nie żył w chwili

sporządzania aktu notarialnego a w treści udzielonego przez niego pełnomocnictwa

brak było klauzuli, że pełnomocnictwo nie wygasa z jego śmiercią. Z tych przyczyn

przyjmując, że pełnomocnictwo udzielone w 1996 r. córce Margalit R. wygasło Sąd

Okręgowy na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację wnioskodawców.

W skardze kasacyjnej wnioskodawcy zarzucili naruszenie: art. 626 8 § 2

i 6269 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie i oddalenie wniosku, pomimo że sąd

nie stwierdził nieważności ani bezskuteczności czynności prawnej objętej aktem

notarialnym; art. 105 k.c. w zw. z art. 7 k.c. przez nieuwzględnienie domniemania

dobrej

wary

wnioskodawców

w nieruchomości

z

nieuwzględnienie

domniemania

zawierających

pełnomocnikiem

umowę

właściciela;

dobrej

wiary

sprzedaży

udziału

art.

k.p.c.

przez

pomimo

nie

obalenia

tego

domniemania; art. 385 k.p.c. przez oddalenie apelacji i utrzymanie wadliwego

postanowienia sądu pierwszej instancji.

Powołując się na te podstawy skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego

postanowienia oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu ewentualnie orzeczenie co do istoty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kognicję sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym określa art. 626 8 § 2

k.p.c., zgodnie z którym zakres badania sądu rozpoznającego wniosek o wpis do

księgi wieczystej jest ograniczony do badania treści wniosku, treści i formy

dołączonych do wniosku dokumentów. Przepis ten określa kognicję nie tylko sądu

wieczystoksięgowego, lecz także sądu drugiej instancji przy rozpoznaniu apelacji

od wpisu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2001 r.,

III CKN 354/00, OSNC 2001, nr 12, poz. 183; z dnia 5 października 2005 r., II CK

781/04, nie publ.). Wymieniony przepis jest odpowiednikiem art. 46 § 1 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U.

z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.).

W judykaturze Sądu Najwyższego powszechnie akceptowany jest pogląd, iż

uprawnienie i obowiązek badania dokumentów dotyczą kontroli przez sąd nie tylko

pod względem formalnoprawnym ale także pod względem ich skuteczności

materialnej w szczególności oznacza to, że nie może być podstawą wpisu

czynność nieważna. Ocenę tę, poza dołączonymi do wniosku dokumentami,

dokonuje sąd na podstawie samego wniosku o wpis oraz treści księgi wieczystej

(zob. m. in. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02,

OSNC 2003, z. 11, poz. 142; postanowienie z dnia 16 lipca 2009 r. I CSK 497/08,

nie publ.). Podkreśla się jednocześnie, że sąd wieczystoksięgowy nie może

przeprowadzać postępowania wykraczającego poza wynikający z treści art. 6268

§ 2 k.p.c. zakres. Zawarte w tym przepisie sformułowanie „bada jedynie” jest

podkreśleniem ograniczonego charakteru kognicji sądu w tym postępowaniu,

w którym sąd nie ma uprawnień ani możliwości prowadzenia postępowania

dowodowego, nie może więc weryfikować danych podawanych przez strony.

Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 czerwca

2006 r. (sygn. akt I CSK 115/06, nie publ.) przyjmując, że kognicja sądu

wieczystoksięgowego wyłącza możliwość prowadzenia postępowania dowodowego

i dokonywania na jego podstawie ustaleń faktycznych (zob. też postanowienie Sądu

najwyższego z dnia 3 marca 204 r., III CK 331/02, nie publ.; z dnia 4 grudnia

2008 r., I CSK 207/08, nie publ.). Natomiast z zastosowania do postępowania

wieczystoksięgowego na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. przepisów o procesie

wyprowadza się w orzecznictwie wniosek o dopuszczalności uwzględnienia jako

podstawy odmowy wpisu w księdze wieczystej znanej sądowi urzędowo

przeszkody do jego dokonania (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

15 grudnia 2005 r., V CK 54/05, OSNC 2006, z. 7-8, poz. 138).

Ograniczony zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego obejmuje również

sytuacje,

gdy

umowę

stanowiącą

podstawę

wpisu

zawarł

pełnomocnik.

Akceptowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego powinność badania przez sąd

wieczystoksięgowy ważności pełnomocnictwa do dokonania czynności prawnej ze

skutkiem rzeczowym ( zob. postanowienie z dnia 24 marca 1999 r., II CKN 250/98,

nie publ.) jest również ograniczona i nie obejmuje prowadzenia dowodów

osobowych (zob. postanowienie z dnia 7 grudnia 1999 r., II CKN 591/98, OSNC

2000, z. 7-8, poz. 131) chociaż nie wyklucza się także i w tym zakresie oparcia

odmowy wpisu na podstawie okoliczności notoryjnie znanych sądowi ( por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 26 października 1954 r., II CO 49/54, OSN 1955, z. 3,

poz. 61).

Podstawą

odmowy

wpisu

prawa

własności

nabywcy

udziału

w nieruchomości może być stwierdzona w postępowaniu wieczystoksięgowym,

przy wypełnieniu wskazanych rygorów związanych z ograniczonym zakresem

kognicji

sądu,

bezskuteczność

materialna

czynności

prawnej

o

skutku

rozporządzającym. Przyczyną bezskuteczności może być między innymi wadliwość

bądź brak umocowania pełnomocnika dokonującego przeniesienia udziału

w nieruchomości ustalona także w oparciu o fakty znane sądowi urzędowo. Jednak

nie w każdym przypadku braku umocowania czynność prawna dokonana przez

przedstawiciela jest nieważna. Wyjątek, którego nie uwzględnił sąd odwoławczy,

dotyczy okoliczności, które wystąpiły w rozpoznawanej sprawie a mianowicie

dokonania czynności prawnej przez pełnomocnika w granicach pierwotnego

umocowania po jego wygaśnięciu. Zgodnie z treścią art. 105 k.c. w takiej sytuacji

czynności prawna jest ważna, chyba że druga strona o wygaśnięciu umocowania

wiedziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć.

Dotychczasowe rozważania uprawniają do dwóch istotnych dla oceny skargi

kasacyjnej wniosków. Po pierwsze, samo stwierdzenie wygaśnięcia umocowania

do dokonania w imieniu uprawnionego rzeczowo czynności prawnej będącej

podstawą wpisu w księdze wieczystej nie prowadzi do nieważności tej czynności

i nie może być podstawą odmowy wpisu na rzecz nabywcy prawa będącego

przedmiotem tej czynności. Podstawą takiej odmowy mogłoby stanowić dopiero

ustalenie faktyczne, że druga strona wiedziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć

o wygaśnięciu umocowania. Ustawa podobnie jak w odniesieniu do pojęcia dobrej

lub złej wiary w art. 105 k.c. niekorzystne skutki uzależnia dopiero od tego, czy

druga strona umowy wiedziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć o określonych

okolicznościach. Podobnie jak w przepisach, które wprost odwołują się do pojęć

dobrej lub złej wiary (art. 7 k.c.), w art. 105 k.c. zakłada się na zasadzie

domniemania istnienie tzw. dobrej wiary po drugiej stronie czynności prawnej. Bez

obalenia tego domniemania co do stanu świadomości drugiej strony czynności

prawnej odnośnie wygaśnięcia umocowania dla pełnomocnika jej kontrahenta nie

jest możliwe uznanie tej czynności za nieważną. Drugi ważny wniosek odnosi się

do

ograniczonego

wykorzystania

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym

instrumentów odpowiednich do wyjaśnienia okoliczności umożliwiających obalenie

domniemania braku wiedzy lub możliwości dowiedzenia się przez nabywcę

nieruchomości o wygaśnięciu umocowania dla pełnomocnika zbywcy.

Jak wskazał Sąd Najwyższy wymienionym postanowieniu z dnia 16 lipca

2009 r. jeżeli treść i forma dokumentu stwierdzającego dokonanie czynności

prawnej mającej stanowić podstawę wpisu, załączone do wniosku dokumenty nie

nasuwają wątpliwości i gdy wniosek nie zawiera braków formalnych, sąd

obowiązany jest dokonać wpisu zgodnie z wnioskiem. Nie zamyka to drogi do

podważania w trybie procesu ważności czynności prawnej stanowiącej podstawę

wpisu i domagania się usunięcia niezgodności między stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

(art. 10 ust. 1 u.k.w.h.).

Z

tych

względów

trafne

są

zarzuty

skargi

kasacyjnej

dotyczące

niezastosowania art. 105 k.c. i odmowy wpisu na podstawie art. 6269 k.p.c. pomimo

nie stwierdzenia nieważności czynności prawnej będącej podstawą wpisu

w księdze wieczystej. Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 5 § 1 k.p.c.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

sądowi drugiej instancji.