III CSK 81/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CSK 81/12

POSTANOWIENIE

Dnia 17 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku G. P. D. sp. z o.o. w K.

przy uczestnictwie V. sp. z o.o. z siedzibą w W. i Skarbu Państwa - Prezydenta

Miasta K.

o wpis w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 1 sierpnia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy zmienił dokonane przez Sąd

Rejonowy wpisy w księgach wieczystych o wskazanych numerach, prowadzonych

dla nieruchomości, w odniesieniu do których G. P. D. Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w K. przysługuje prawo użytkowania wieczystego, obejmujące

wykreślenie wpisów hipoteki umownej kaucyjnej do kwoty 15 000000 zł oraz

hipoteki umownej kaucyjnej do kwoty 14500000 zł, tytułem zabezpieczenia

roszczenia o zwrot zaliczki lub zaliczki wraz z odsetkami, które były wpisane na

rzecz V. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W., w ten sposób, że oddalił

wniosek o wykreślenie wpisów.

Orzeczenie wydane zostało na następujących podstawach:

Wnioskodawca złożył w dniu 21 grudnia 2010 r. wniosek o wykreślenie z działów

IV ksiąg wieczystych wpisów hipotek umownych kaucyjnych, dokonanych na rzecz

uczestnika, zabezpieczających roszczenie o zwrot zaliczki lub zaliczki wraz

z odsetkami, które wynika z przedwstępnej umowy sprzedaży prawa użytkowania

wieczystego nieruchomości z dnia 5 września 2007 r. Do wniosku dołączył wyrok

Sądu Rejonowego z dnia 7 lipca 2010 r., którym dokonano uzgodnienia treści

wymienionych ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym poprzez

nakazanie

wykreślenia

wpisów

wymienionych

hipotek

oraz

wyrok

Sądu

Okręgowego z dnia 8 grudnia 2010 r. oddalający apelację uczestnika, zaopatrzony

w

klauzulę prawomocności. Sąd drugiej instancji stwierdził, że wyrok Sądu

Rejonowego jest skierowany w istocie na usunięcie usterki wpisu, która pojawiła się

z nieistotnych dla podstawy wpisu okoliczności. Nie stanowi przeszkody do

wykreślenia wpisu zaskarżenie prawomocnego wyroku skargą kasacyjną, ponieważ

jest ona nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, ale jest przeszkodą postanowienie

Sądu Okręgowego o wstrzymaniu skuteczności wyroku, wydane w dniu 16 maja

2011 r., które zostało złożone w postępowaniu apelacyjnym.

Wnioskodawca oparł skargę kasacyjną na podstawie naruszenia przepisów

postępowania, objętej art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.; zarzucił naruszenie art. 626 8 § 2,

6266 § 1, 6269 k.p.c. w związku z art. 29 u.k.w.h., polegające na uznaniu

za przeszkodę do dokonania wpisu okoliczności zaistniałych już po chwili złożenia

wniosku, co miało istotny wpływ na wynik postępowania, ponieważ doprowadziło do

zmiany wpisu i oddalenia wniosku o wykreślenie hipotek. Skarżący wniósł

o uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

i

przekazanie

sprawy

Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna.

W art. 29 u.k.w.h. ustanowiona została w postępowaniu wieczystoksięgowym

zasada mocy wstecznej wpisu, rozumianego jako każda adnotacja w księdze

wieczystej, z której wynika zmiana stanu prawnego nieruchomości lub danych

objętych działem I - 0. Zasada ta dotyczy wpisu dokonanego zgodnie z prawem,

a skutki mocy wstecznej powstają z chwilą uprawomocnienia się wpisu.

Takiemu charakterowi wpisu odpowiada uregulowanie zakresu kognicji sądu

prowadzącego księgi wieczyste, przewidziane art. 6268 § 2 k.p.c., który wszedł

w życie z dniem 23 września 2001 r. (art. 8 ustawy z dnia 11 maja 2001 r.

o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz

ustawy – Prawo o notariacie - Dz. U. nr 63, poz. 635) i przejął bez zmian zasadę

orzekania wyrażoną w art. 46 ust. 1 u.k.w.h., skreślonym art. 1 pkt 13 wymienionej

ustawy. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia

2009 r., III CZP 80/09, OSNC 2010 nr 6, poz. 84, której nadano moc zasady

prawnej, sformułowane zostało stanowisko, że sąd rozpoznając wniosek o wpis

w księdze wieczystej związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia

wniosku i kolejnością jego wpływu. Decydujące znaczenie dla określenia roli sądu

wieczystoksięgowego przyznał Sąd Najwyższy art. 6268 k.p.c., a kluczowe

znaczenie § 2, stanowiącemu że rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie

treść i formę wniosku, dołączonych do niego dokumentów oraz treść księgi

wieczystej, zgodnie z § 1 jest związany granicami wniosku. Wskazał na zakres

regulacji § 3 i 4 w odniesieniu do księgi wieczystej prowadzonej w systemie

informatycznym oraz na objęte § 5 konsekwencje niezgodności danych w tych

księgach. Stwierdził, że art. 6268 k.p.c. zawiera pełną regulację przebiegu

postępowania wieczystoksięgowego, zarówno w odniesieniu do postępowania

dowodowego, jak i podstaw orzekania, które w procesie zostały określone

w art. 316 § 1 k.p.c. Z art. 6268 § 2 k.p.c. wynika, że sąd prowadzący księgi

wieczyste ocenia jako materiał dowodowy jedynie dokumenty dołączone do

wniosku i tylko one mogą stanowić podstawę wpisu; nie dysponuje i nie może

dysponować innym materiałem dowodowym. Sąd ten nie jest powołany do

prowadzenia dowodów i rozstrzygania sporów. Nie ma zatem podstaw do

odpowiedniego stosowania art. 316 § 1 k.p.c., ponieważ unormowania właściwe,

szczególne i odpowiadające charakterowi postępowania wieczystoksięgowego

zawarte są w art. 6268 k.p.c. Ugruntowane zostało w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, podzielane w rozpoznawanej sprawie, zapatrywanie, że art. 626 8 § 2

k.p.c. określa kognicję nie tylko sądu prowadzącego księgi wieczyste, lecz także

sądu drugiej instancji przy rozpoznawaniu apelacji od wpisu; sąd drugiej instancji

rozstrzyga jedynie, czy wpis lub odmowa wpisu przez sąd pierwszej instancji jest

zgodny z prawem w kontekście wniosku, treści i formy dokumentów stanowiących

podstawę

wpisu

oraz treści księgi

wieczystej (por. postanowienia

Sądu

Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2011 r., III CKN 354/00, OSNC 2001 nr 12,

poz. 183; z dnia 5 października 2005 r., II CK 781/04, niepubl.; z dnia 9 lipca

2009 r., III CSK 348/08, niepubl.; 16 listopada 2011r., II CSK 538/10, niepubl.;

z dnia 12 stycznia 2012 r., IV CSK 250/11, niepubl.; z dnia 25 stycznia 2012 r.,

V CSK 33/11, niepubl.).

Istotną zatem kwestią, wymagającą rozstrzygnięcia w ramach złożonej

skargi kasacyjnej jest to, czy w sytuacji wyłączenia stosowania w postępowaniu

apelacyjnym art. 316 § w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy

powinien brać pod uwagę zmianę stanu sprawy określonego postanowieniem Sądu

pierwszej instancji, spowodowaną postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 16

maja 2011 r. wstrzymującym skuteczność wyroku tego Sądu z dnia 8 grudnia 2010

r., który był podstawą wykreślenia hipotek. Zgodnie z zakresem kognicji Sądu

drugiej instancji przedmiotem kontroli w granicach apelacji postanowienia Sądu

pierwszej instancji było badanie, czy wpis nie narusza prawa, przy uwzględnieniu

treści i formy wniosku, treści księgi wieczystej oraz dołączonego do wniosku

dokumentu – prawomocnego wyroku uzgadniającego treść księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym przez nakazanie wykreślenia hipotek. Ocena treści

wyroku Sądu Rejonowego z dnia 7 lipca 2010 r. i oddalającego apelację uczestnika

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 8 grudnia 2010 r. nie mogła być dokonana bez

uwzględnienia postanowienia wstrzymującego skuteczność wyroku Sądu drugiej

instancji. Postanowienie to łączy się bezpośrednio z prawomocnym wyrokiem przez

wstrzymanie – do czasu zakończenia postępowania kasacyjnego - wszelkich

skutków, które stanowią konsekwencję jego prawomocności, jak też wyroku Sądu

pierwszej instancji. Nie oznacza to jednak, że postanowienie stanowiło przeszkodę

do dokonania wpisu.

Przepis art. 388 § 4 k.p.c. przewiduje możliwość wstrzymania skuteczności

orzeczenia sądu drugiej instancji niepodlegającego wykonaniu, od którego została

wniesiona skarga kasacyjna. Do wniosku strony ma odpowiednie zastosowanie

przesłanka określona w art. 388 § 1 k.p.c., dotycząca zapobieżenia niemożliwości

lub wyjątkowej uciążliwości przywrócenia stosunków do stanu sprzed wydania

orzeczenia, w razie ewentualnego uwzględnienia skargi kasacyjnej. Postanowienie

to ma zatem na celu, zachowanie przez określony czas, stanu nieuwzględniającego

prawomocności orzeczenia; stanowi swoisty sposób zabezpieczenia przed

konsekwencjami wynikającymi ze skuteczności orzeczenia. Nie wpływa na treść

orzeczenia, nie rozstrzyga o prawach i obowiązkach stron, nie przesądza

o istnieniu lub nieistnieniu orzeczenia którego dotyczy, ma tymczasowy charakter;

jego upadek następuje z ukończeniem postępowania kasacyjnego, bez względu

na treść

orzeczenia

Sądu

Najwyższego.

Wyrok

Sądu

Okręgowego

i zarazem Sądu Rejonowego nie utracił mocy wiążącej, objętej art. 365 § 1 k.p.c.,

polegającej na stworzeniu określonego stanu prawnego, który powinien być

uwzględniony w rozpoznawanej sprawie. Skoro postanowienie miało na celu

zapobieżenie powstaniu negatywnych następstw skasowania wyroku - podstawy

wpisu,

to

nie

mogło

go oraz ewentualnego

jednocześnie

powstania

być

przyczyną

niekorzystnych

odmowy

konsekwencji

dokonania

wywołanych

oddaleniem wniosku o dokonanie wpisu. W razie odrzucenia skargi kasacyjnej,

odmowy przyjęcia jej do rozpoznania albo jej oddalenia podstawy wniosku nie

ulegną zmianie i powinny być skontrolowane przez sąd drugiej instancji.

Rozważania

te

prowadzą

do

wniosku,

że

w następstwie

postanowienia

o wstrzymaniu skuteczności wyroku będącego podstawą wpisu, sąd drugiej

instancji powinien powstrzymać się z rozpoznaniem apelacji do czasu zakończenia

postępowania kasacyjnego. Nie można objęcia badaniem przez Sąd drugiej

instancji także postanowienia o wstrzymaniu skuteczności orzeczenia - podstawy

wpisu - traktować jako sprzecznego z zasadą orzekania przez ten Sąd,

przewidzianą art. 6268 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., ponieważ

podstawa wpisu jest taka sama, a jedynie przez określony czas nie można w

oparciu o nią dokonywać stanowczego osądu. Podzielenie zapatrywania,

przyjmującego że postanowienie to nie powinno być brane pod uwagę przez Sąd

drugiej instancji łączyłoby się z niedopuszczalną odmową stosowania orzeczenia

sądowego, odnoszącego się wprost do podstawy orzeczenia kwestionowanego

przez apelującego. Stanowisko Sądu drugiej instancji, przyjmujące dopuszczalność

objęcia

badaniem

dokumentu,

który

nie

został

dołączony

do

wniosku

(nieistniejącego w dacie złożenia wniosku) i potraktowanie go jako przeszkody do

dokonania

wpisu

stanowi

o

niewłaściwym

zastosowaniu

art.

6268 §

w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz błędnej ocenie charakteru

postanowienia

przedstawionego

przez

apelującego.

Ponadto

pozostaje

w sprzeczności z zasadą mocy wstecznej wpisu (art. 29 u.k.w.h. i art. 6266 § 1

k.p.c.). Wnioskodawca ma prawo do oceny dokonanego wpisu według stanu

istniejącego w dacie złożenia wniosku, jeśli

jego podstawa nie została

zakwestionowana.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.